Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతస్తంత్రయుక్తిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1||
యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
View original
अथातस्तन्त्रयुक्तिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
స్వస్థవృత్తానంతరం స్వస్థవిధ్యర్థస్య తంత్రయుక్తిభిః ప్రసాధానాత్తంత్రయుక్తయధ్యాయారంభః- అథాత ఇత్యాది| అథాత ఇతి పూర్వవత్ వ్యాఖ్యేయం| త్రాయతే శరీరమనేనేతి తంత్రం శాస్త్రం చికిత్సా చ, తస్య యుక్తయో యోజనాస్తంత్రయుక్తయః, తా అధికృత్య కృతోఽధ్యాయః, తం| వేదోత్పత్తివదత్ర తద్ధితలోపః| తాశ్చ తంత్రయోజనా ద్వివిధాః- వాక్యయోజనా అర్థయోజనాశ్చ; తత్ర వాక్యయోజనా యోగోద్దేశనిర్దేశాద్యాః, అర్థయోజనా అధికరణపదార్థాదయః||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ద్వాత్రింశత్తంత్రయుక్తయో భవంతి శాస్త్రే |
తద్యథా- అధికరణం(1), యోగః(2), పదార్థః(3), హేత్వర్థః(4), ఉద్దేశః(5), నిర్దేశః(6), ఉపదేశః(7), అపదేశః(8), ప్రదేశః(9), అతిదేశః(10), అపవర్జః(11), వాక్యశేషః(12), అర్థాపత్తిః(13), విపర్యయః(14), ప్రసంగః(15), ఏకాంతః(16), అనేకాంతః(17), పూర్వపక్షః(18), నిర్ణయః(19), అనుమతం(20), విధానం(21), అనాగతావేక్షణం(22), అతిక్రాంతావేక్షణం(23), సంశయః(24), వ్యాఖ్యానం(25), స్వసంజ్ఞా(26), నిర్వచనం(27), నిదర్శనం(28), నియోగః(29), వికల్పః(30), సముచ్చయః(31), ఊహ్యం(32) ఇతి ||3||
View original
द्वात्रिंशत्तन्त्रयुक्तयो भवन्ति शास्त्रे |
तद्यथा- अधिकरणं(१), योगः(२), पदार्थः(३), हेत्वर्थः(४), उद्देशः(५), निर्देशः(६), उपदेशः(७), अपदेशः(८), प्रदेशः(९), अतिदेशः(१०), अपवर्जः(११), वाक्यशेषः(१२), अर्थापत्तिः(१३), विपर्ययः(१४), प्रसङ्गः(१५), एकान्तः(१६), अनेकान्तः(१७), पूर्वपक्षः(१८), निर्णयः(१९), अनुमतं(२०), विधानम्(२१), अनागतावेक्षणम्(२२), अतिक्रान्तावेक्षणं(२३), संशयः(२४), व्याख्यानं(२५), स्वसञ्ज्ञा(२६), निर्वचनं(२७), निदर्शनं(२८), नियोगः(२९), विकल्पः(३०), समुच्चयः(३१), ऊह्यम्(३२) इति ||३||
సంఖ్యాభేదేన తంత్రయుక్తీర్నిర్దిశన్నాహ- ద్వాత్రింశదిత్యాది| శాస్త్రే సౌశ్రుతే| అధికరణమిత్యాదిసంఖ్యేయనిర్దేశాదేవ ద్వాత్రింశత్ సంఖ్యా లబ్ధా, అతస్తత్కరణమన్యతంత్రోక్తాః షట్త్రింశచ్చత్వారింశద్వా తంత్రయుక్తయ ఇతి సంఖ్యానిషేధార్థం| శాస్త్రే ఇత్యత్రాన్యే సమాసేనేతి పఠిత్వా వ్యాఖ్యానయంతి- అన్యత్ర విస్తరేణ షట్త్రింశచ్చత్వారింశద్వా తంత్రాయుక్తయః; అత్ర ద్వాత్రింశదితి సమాసేనోక్తం| కతమాస్తాస్తంత్రయుక్తయ ఇత్యాహ- తద్యథేత్యాది| తద్యథేతి నిదర్శనం| అధికరణాదీని సూత్రకార ఏవ వ్యాఖ్యాస్యతి||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
అత్రాసాం తంత్రయుక్తీనాం కిం ప్రయోజనం? ఉచ్యతే- వాక్యయోజనమర్థయోజనం చ ||4||
View original
अत्रासां तन्त्रयुक्तीनां किं प्रयोजनम्? उच्यते- वाक्ययोजनमर्थयोजनं च ||४||
ఏవం తంత్రయుక్తీరుద్దేశతః ప్రతీపాద్య తాసాం తంత్రయుక్తీనాం ప్రయోజనమాహ- అత్రాసామిత్యాది| అత్ర చికిత్సాశాస్త్రే| వాక్యయోజనమర్థయోజనం చేతి వాక్యస్యాసంబద్ధస్య యోజనం సంబంధనం వాక్యయోజనం, లీనస్యాసంగతస్య చార్థస్య ప్రకాశనం సంగతీకరణం చార్థయోజనం| తత్ర కాసాంచిత్తంత్రయుక్తీనాం యోగోద్దేశనిర్దేశాదీనాం వాక్యయోజనం, కాసాంచిదధికరణపదార్థోహ్యాదీనామర్థయోజనం ప్రయోజనం||4||
Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6
భవంతి చాత్ర శ్లోకాః- అసద్వాదిప్రయుక్తానాం వాక్యానాం ప్రతిషేధనం |
స్వవాక్యసిద్ధిరపి చ క్రియతే తంత్రయుక్తితః ||5||
వ్యక్తా నోక్తాస్తు యే హ్యార్థా లీనా యే చాప్యనిర్మలాః |
లేశోక్తా యే చ కేచిత్స్యుస్తేషాం చాపి ప్రసాధనం ||6||
View original
भवन्ति चात्र श्लोकाः- असद्वादिप्रयुक्तानां वाक्यानां प्रतिषेधनम् |
स्ववाक्यसिद्धिरपि च क्रियते तन्त्रयुक्तितः ||५||
व्यक्ता नोक्तास्तु ये ह्यार्था लीना ये चाप्यनिर्मलाः |
लेशोक्ता ये च केचित्स्युस्तेषां चापि प्रसाधनम् ||६||
అత్రైవ పూర్వాచార్యాపఠితౌ శ్లోకావధికార్థఖ్యాపనాయాహ- అసద్వాదిప్రయుక్తానామిత్యాది| అసద్వాదినో హి ప్రతిరసపాకవాదినః పాకత్రయవాదినో గుణకర్తృత్వవాదినో వేత్యాదయః| ప్రతిషేధనం అపదేశాదిభిస్తంత్రయుక్తిభిః పరపక్షదూషణం| స్వవాక్యసిద్ధిః స్వవాక్యస్థాపనం నిర్ణయాఖ్యయా తంత్రయుక్తయా| యథా- ప్రతిరసం పాక ఇత్యసద్వాదిదర్శనమపదేశాఖ్యయా తంత్రయుక్తయా ద్రవ్యాదివిజ్ఞానే నిరాకృతం, తత్రైవ ద్వివిధః పాక ఇత్యాదిస్వమతసాధనం నిర్ణయాఖ్యయా తంత్రయుక్తయా కృతం| వ్యక్తా నోక్తాః స్పష్టతయా నోక్తాః| లీనా అసమ్యగ్దర్శితాః| అనిర్మలా లేశేనోక్తాః| తేషాం ప్రసాధనం యోగప్రభృతిభిః క్రియతే ||5-6||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
యథాఽంబుజవనస్యార్కః ప్రదీపో వేశ్మనో యథా |
ప్రబోధస్య ప్రకాశార్థం తథా తంత్రస్య యుక్తయః ||7||
View original
यथाऽम्बुजवनस्यार्कः प्रदीपो वेश्मनो यथा |
प्रबोधस्य प्रकाशार्थं तथा तन्त्रस्य युक्तयः ||७||
కేచిదత్ర తంత్రయుక్తీనాం స్తుత్యర్థ శ్లోకం పఠంతి- యథాఽంబుజవనస్యార్క ఇత్యాది| ఏష చ శ్లోకష్టీకాసు మూలత్వేన న వర్ణితః||7||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
తత్ర యమర్థమధికృత్యోచ్యతే తదధికరణం; యథా రసం దోషం వా ||8||
View original
तत्र यमर्थमधिकृत्योच्यते तदधिकरणं; यथा रसं दोषं वा ||८||
అతః పరముద్దిష్టానాం తంత్రయుక్తీనాం వివరణమాహ- తత్రేత్యాది| తత్ర తాసు తంత్రయుక్తిషు మధ్యే; యమర్థమధికృత్య అపరే అర్థా అభిధీయంతే తదధికరణసంజ్ఞం భవతి ఉదాహరణమాహ- రసం దోషం వేతి| ఏతేనైతదుక్తం భవతి- రసం దోషం వా అధికృత్య యత్తదుల్లేఖాభావేఽప్యర్థజాతమభిహితం తత్ సర్వం తదధికారే ప్రతీయత ఇత్యర్థః||8||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
యేన వాక్యం యుజ్యతే స యోగః |
యథా- ‘తైలం పిబేచ్చామృతవల్లినింబహింస్రాభయావృక్షకపిప్పలీభిః |
సిద్ధం బలాభ్యాం చ సదేవదారు హితాయ నిత్యం గలగండరోగే’ |
ఇత్యత్ర తైలం సిద్ధం పిబేదితి ప్రథమం వక్తవ్యే తృతీయపాదే సిద్ధమితి ప్రయుక్తం, ఏవం దూరస్థానామపి పదానామేకీకరణం యోగః ||9||
View original
येन वाक्यं युज्यते स योगः |
यथा- ‘तैलं पिबेच्चामृतवल्लिनिम्बहिंस्राभयावृक्षकपिप्पलीभिः |
सिद्धं बलाभ्यां च सदेवदारु हिताय नित्यं गलगण्डरोगे’ |
इत्यत्र तैलं सिद्धं पिबेदिति प्रथमं वक्तव्ये तृतीयपादे सिद्धमिति प्रयुक्तं, एवं दूरस्थानामपि पदानामेकीकरणं योगः ||९||
యోగాఖ్యాం తంత్రయుక్తిమాహ- యేనేత్యాది| యేన వ్యత్యాసోక్తానాం సన్నికృష్టవిప్రకృష్టానాం పదానామేకీకరణం స యోగ ఇత్యర్థః| వ్యత్యాసేనోక్తం పదయోగం దర్శయన్నాహ- తైలమిత్యాది| విపర్యయేణోక్తస్య పదస్యైకీకరణం యోగ ఇత్యర్థః| యేనేత్యాది సూత్రం, యేన వ్యత్యాసోక్తానాం ఇత్యాదిసూత్రార్థః, యథేత్యాద్యుదాహరణం| ఏవం సన్నికృష్టస్య విపర్యయోక్తస్య పదస్యాపహరణం ముఖ్యమేకీకరణం ప్రతిపాద్య దూరస్థానామప్యుద్దేశేనాహ- ఏవం దూరస్థానామపీతి||9||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
యోఽర్థోఽభిహితః సూత్రే పదే వా స పదార్థః పదస్య పదయోః పదానాం వాఽర్థః పదార్థః; అపరిమితాశ్చ పదార్థాః |
యథా- స్నేహస్వేదాంజనేషు నిర్దిష్టేషు ద్వయోస్త్రయాణాం వాఽర్థానాముపపత్తిర్దృశ్యతే, తత్ర యోఽర్థః పూర్వాపరయోగసిద్ధో భవతి స గ్రహీతవ్యః; యథా- ‘వేదోత్పత్తిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామ’ ఇత్యుక్తే సందిహ్యతే బుద్ధిః- కతమస్య వేదస్యోత్పత్తిం వక్ష్యతీతి, యతః ఋగ్వేదాదయస్తు వేదాః; ‘విద విచారణే, విద్లృ లాభే,’ ఇత్యేతయోశ్చ ధాత్వోరనేకార్థయోః ప్రయోగాత్, తత్ర పూర్వాపరయోగముపలభ్య ప్రతిపత్తిర్భవతి- ఆయుర్వేదోత్పత్తిమయం వివక్షురితి; ఏష పదార్థః ||10||
View original
योऽर्थोऽभिहितः सूत्रे पदे वा स पदार्थः पदस्य पदयोः पदानां वाऽर्थः पदार्थः; अपरिमिताश्च पदार्थाः |
यथा- स्नेहस्वेदाञ्जनेषु निर्दिष्टेषु द्वयोस्त्रयाणां वाऽर्थानामुपपत्तिर्दृश्यते, तत्र योऽर्थः पूर्वापरयोगसिद्धो भवति स ग्रहीतव्यः; यथा- ‘वेदोत्पत्तिमध्यायं व्याख्यास्याम’ इत्युक्ते सन्दिह्यते बुद्धिः- कतमस्य वेदस्योत्पत्तिं वक्ष्यतीति, यतः ऋग्वेदादयस्तु वेदाः; ‘विद विचारणे, विद्लृ लाभे,’ इत्येतयोश्च धात्वोरनेकार्थयोः प्रयोगात्, तत्र पूर्वापरयोगमुपलभ्य प्रतिपत्तिर्भवति- आयुर्वेदोत्पत्तिमयं विवक्षुरिति; एष पदार्थः ||१०||
పదార్థాభిధాం తంత్రయుక్తిమాహ- యోఽర్థోఽభిహిత ఇత్యాది| పద్యతే గమ్యతే యేనార్థ ఇతి సూత్రస్యాపి పదత్వాత్ సూత్రే యోఽర్థః ప్రతిపాదితః స పదార్థః| పదార్థఖ్యతంత్రయుక్తిప్రతిపాదకం లక్షణమభిధాయేదానీం తద్వ్యాఖ్యాతుకామః ప్రథమం తదవయవస్య సమాసమభిధత్తే- పదస్యేత్యాది| అధునా బహుషు పదార్థేషు నిర్ధార్య విశిష్టపదార్థగ్రహణాయ పదార్థబహుత్వం ప్రతిపాదయతి- అపరిమితా ఇత్యాది| కథమిత్యాహ- యథేత్యాది| తత్ర స్నేహశబ్దే నిర్దిష్టే హి గుణప్రేమసర్పిషాం త్రయాణామర్థానాముపపత్తిర్దృశ్యతే, స్వేదశబ్దేనాపి సాగ్నినిరగ్నికయోరుష్మణోః ప్రాప్తిః, అంజనశబ్దేనాపి నయనాంజనాభ్యాంగయోః ప్రాప్తిః, తేషు పదార్థషు యాదృశః పదార్థో గృహ్యతే తాదృశమాహ- తత్ర యోఽర్థ ఇత్యాది| పూర్వోక్తపరోక్తవాక్యసంబంధేనోపపన్నో యోఽర్థో భవతి స గ్రహీతవ్య ఇత్యర్థః| ఉదాహరణమాహ- యథా వేదోత్పత్తిమిత్యాది| సందిహ్యతే సందేహం గచ్ఛతీత్యర్థః| కథం సందిహ్యత ఇత్యాహ- కతమస్యేత్యాది| యతః ఋగ్వేదాదయో వేదాస్తతః కతమస్యా వేదస్యోత్పత్తిం వక్ష్యతీతి సందిహ్యతే, తస్మిన్ సందేహే యథా ప్రత్యయార్థః స్వీకర్తవ్యస్తథాఽఽహ- విదిత్యాది- ‘ఆయుర్వేదమిచ్ఛామ ఇహోపదిశ్యమానం’ ఇత్యస్మిన్నాయుర్వేదశబ్దః శ్రూయతే, అతోఽత్ర వేద ఆయుర్వేద ఇత్యభిప్రాయః ||10||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
యదన్యదుక్తమన్యార్థసాధకం భవతి స హేత్వర్థః |
యథా- మృత్పిండోఽద్భిః ప్రక్లిఘతే తథా మాషదుగ్ధప్రభృతిభిర్వ్రణః ప్రక్లిఘత ఇతి ||11||
View original
यदन्यदुक्तमन्यार्थसाधकं भवति स हेत्वर्थः |
यथा- मृत्पिण्डोऽद्भिः प्रक्लिघते तथा माषदुग्धप्रभृतिभिर्व्रणः प्रक्लिघत इति ||११||
హేత్వర్థతంత్రయుక్తేర్లక్షణమాహ- యదన్యదిత్యాది| ఉదాహరణమాహ- యథా మృదిత్యాది| అత్ర బాహ్యేన మృత్పిండదృష్టాంతేన మాషదుగ్ధయోగాదిభిరాభ్యంతరో వ్రణప్రక్లేదః సాధ్యతే||11||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
సమాసవచనముద్దేశః |
యథా- శల్యమితి ||12||
View original
समासवचनमुद्देशः |
यथा- शल्यमिति ||१२||
ఉద్దేశలక్షణమాహ- సమాసేత్యాది| సంక్షేపేణ భణనముద్దేశ ఇత్యర్థః| ఉదాహరణమాహ- యథా శల్యమితి| సర్వమేవాబాధజననం సంక్షేపేణ శల్యముచ్యతే, నతు శారీరాగంతుభేదేన ప్రపంచనాత్||12||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
విస్తరవచనం నిర్దేశః |
యథా- శారీరమాగంతుకం చేతి ||13||
View original
विस्तरवचनं निर्देशः |
यथा- शारीरमागन्तुकं चेति ||१३||
నిర్దేశలక్షణమాహ- విస్తరేత్యాది| విస్తరేణ భాషణం నిర్దేశ ఇత్యర్థః| ఉదాహరణమాహ- యథా శారీరమాగంతుకం చేతి| శారీరశల్యమాగంతుకం చ శల్యమితి శల్యం ద్వివిధముచ్యతే||13||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
ఏవమిత్యుపదేశః |
యథా- ‘తథా న జాగృయాద్రాత్రౌ దివాస్వప్నం చ వర్జయేత్’ ఇతి ||14||
View original
एवमित्युपदेशः |
यथा- ‘तथा न जागृयाद्रात्रौ दिवास्वप्नं च वर्जयेत्’ इति ||१४||
ఉపదేశలక్షణమాహ- ఏవమిత్యాది| ఏవం కుర్యాదిత్యుపదేశ ఇత్యర్థః| ఉదాహరణమాహ- యథేత్యాది| నను, ఉపదేశనియోగయోః కో భేదః? ఉచ్యతే, ప్రాయిక ఉపదేశః, యథా- రాత్రౌ న జాగృయాదితి ప్రాయికత్వేనోపన్యస్తం, కఫాద్యభిభూతే తు తత్ర రాత్రిజాగరణస్యాపి శస్తత్వాత్ దివా న స్వాపం కుర్యాదిత్యపి ప్రాయికం, గ్రీష్మే తృష్ణాద్యన్వయే చ దివాస్వాపస్యోచితత్వాత్; నియోగశ్చాప్రాయికః, యథా- పథ్యమేవ భోక్తవ్యమితి; యద్యపి ‘జ్వరితోఽహితమశ్నీయాద్యద్యప్యస్యారుచిర్భవేత్’ ఇత్యాదినాఽపథ్యభోజనస్యాప్యవకాశః, తథాఽపి తదానీమపథ్యస్యైవ పథ్యత్వమితి నియోగస్య వ్యభిచారో నాస్తి||14||
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
అనేన కారణేనేత్యపదేశః, యథాఽపదిశ్యతే- మధురః శ్లేష్మాణమభివర్ధయతీతి ||15||
View original
अनेन कारणेनेत्यपदेशः, यथाऽपदिश्यते- मधुरः श्लेष्माणमभिवर्धयतीति ||१५||
అపదేశలక్షణమాహ- అనేనేత్యాది| అనేన కారణేనేతి కార్య ప్రతి హేతుకథనమపదేశ ఇత్యర్థః| ఉదాహరణమాహ- యథాపదిశ్యత ఇత్యాది| యథాపదిశ్యత ఇతి ఉదాహరణోపక్రమే| ద్రవ్యవిశేషో మధురః కుతః శ్లేష్మాణం వర్ధయతి? అత్ర మధురః శ్లేష్మాణం వర్ధయతి అర్థాన్నిజభావేన మధురత్వేన వర్ధయతి||15||
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
ప్రకృతస్యాతిక్రాంతేన సాధనం ప్రదేశః |
యథా- దేవదత్తస్యానేన శల్యముద్ధృతం తథా యజ్ఞదత్తస్యాప్యయముద్ధరిష్యతీతి ||16||
View original
प्रकृतस्यातिक्रान्तेन साधनं प्रदेशः |
यथा- देवदत्तस्यानेन शल्यमुद्धृतं तथा यज्ञदत्तस्याप्ययमुद्धरिष्यतीति ||१६||
ప్రదేశమాహ- ప్రకృతస్యేత్యాది| ఉదాహరణమాహ- యథా దేవదత్తస్యేత్యాది| అత్ర యజ్ఞదత్తస్య శల్యోద్ధరణం ప్రస్తుతం, తద్దేవదత్తస్య శల్యోద్ధరణేనాతిక్రాంతేన సాధ్యతే||16||
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
ప్రకృతస్యానాగతస్య సాధనమతిదేశః |
యథా- యతోఽస్య వాయురుర్ధ్వముత్తిష్ఠతే తేనోదావర్తీ స్యాదితి ||17||
View original
प्रकृतस्यानागतस्य साधनमतिदेशः |
यथा- यतोऽस्य वायुरुर्ध्वमुत्तिष्ठते तेनोदावर्ती स्यादिति ||१७||
అతిదేశమాహ- ప్రకృతస్యేత్యాది| అనాగతస్య భవిష్యతః| ఉదాహరణమాహ- యథా యత ఇత్యాది| అత్ర వాయోరుర్ధ్వముత్థానం ప్రకృతం| తేన ప్రస్తుతేన అనాగతం భవిష్యదుదావర్తిత్వం సాధ్యతే| ఉదావర్తీ స్యాత్ ఉదావర్తీ సంభావ్యేత||17||
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
అభివ్యాప్యాపకర్షణమపవర్గః |
యథా- అస్వేద్యా విషోపసృష్టాః, అన్యత్ర కీటవిషాదితి ||18||
View original
अभिव्याप्यापकर्षणमपवर्गः |
यथा- अस्वेद्या विषोपसृष्टाः, अन्यत्र कीटविषादिति ||१८||
అపవర్గమాహ- అభివ్యాప్యేత్యాది| (గుణక్రియాదిభిః సర్వతో వా అభివ్యాప్త కస్యచిత్ పదార్థస్య తేభ్యో గుణక్రియాదిభ్యః పృథక్కరణం అపవర్గః)| ఉదాహరణమాహ- యథా అస్వేద్యా ఇత్యాది| ఉత్సర్గరూపతయా విషోపసృష్టానస్వేద్యాన్ ప్రతిపాద్యాపవాదమాహ- అన్యేత్రేత్యాది||18||
Adhikarana 17 (19) · Śloka 19
యేన పదేనానుక్తేన వాక్యం సమాప్యేత స వాక్యశేషః |
యథా- శిరః పాణిపాదపార్శ్వపృష్ఠోదరోరసామిత్యుక్తే పురుషగ్రహణం వినాఽపి గమ్యతే పురుషస్యేతి ||19||
View original
येन पदेनानुक्तेन वाक्यं समाप्येत स वाक्यशेषः |
यथा- शिरः पाणिपादपार्श्वपृष्ठोदरोरसामित्युक्ते पुरुषग्रहणं विनाऽपि गम्यते पुरुषस्येति ||१९||
వాక్యశేషమాహ- యేనేత్యాది| ఉదాహరణమాహ- యథా శిర ఇత్యాది| గమ్యతే జ్ఞాయత ఇత్యర్థః||19||
Adhikarana 18 (20) · Śloka 20
యదకీర్తితమర్థాదాపద్యతే సాఽర్థాపత్తిః |
యథా- ఓదనం భోక్ష్యే ఇత్యుక్తేఽర్థాదాపన్నం భవతి- నాయం పిపాసుర్యవాగూమితి ||20||
View original
यदकीर्तितमर्थादापद्यते साऽर्थापत्तिः |
यथा- ओदनं भोक्ष्ये इत्युक्तेऽर्थादापन्नं भवति- नायं पिपासुर्यवागूमिति ||२०||
అర్థాపత్తిమాహ- యదకీర్తితమిత్యాది| అకీర్తితం అప్రతిపాదితం తదుదాహరణమాహ- యథౌదనమిత్యాది| నాయం పాతుమిచ్ఛుర్యవాగూమిత్యర్థ||20||
Adhikarana 19 (21) · Śloka 21
యద్యత్రాభిహితం తస్య ప్రాతిలోమ్యం విపర్యయః |
యథా- కృశాల్పప్రాణభీరవో దుశ్చికిత్స్యా ఇత్యుక్తే విపరీతం గృహ్యతే దృఢాదయః సుచికిత్స్యా ఇతి ||21||
View original
यद्यत्राभिहितं तस्य प्रातिलोम्यं विपर्ययः |
यथा- कृशाल्पप्राणभीरवो दुश्चिकित्स्या इत्युक्ते विपरीतं गृह्यते दृढादयः सुचिकित्स्या इति ||२१||
విపర్యయమాహ- యద్యత్రాభిహితమిత్యాది| ప్రాతిలోమ్యం విపరీతం| ఉదాహరణమాహ- యథా కృశాల్పేత్యాది| విపర్యయేణ విపరీతమేవ గమ్యతే, అర్థాపత్త్యా అవిపరీత ఏవార్థః ప్రతీయత ఇత్యనయోర్భేదః||21||
Adhikarana 20 (22) · Śloka 22
ప్రకరణాంతరేణ సమాపనం ప్రసంగః, యద్వా ప్రకరణాంతరితో యోఽర్థోఽసకృదుక్తః సమాప్యతే స ప్రసంగః |
యథా- పంచమహాభూతశరీరిసమవాయః పురుషస్తస్మిన్ క్రియా సోఽధిష్ఠానమితి వేదోత్పత్తావభిధాయ, భూతచింతాయాం పునరుక్తం- యతోఽభిహితం పంచమహాభూతశరీరిసమవాయః పురూష ఇతి, స ఖల్వేష కర్మపురుషశ్చికిత్సాధికృత ఇతి ||22||
View original
प्रकरणान्तरेण समापनं प्रसङ्गः, यद्वा प्रकरणान्तरितो योऽर्थोऽसकृदुक्तः समाप्यते स प्रसङ्गः |
यथा- पञ्चमहाभूतशरीरिसमवायः पुरुषस्तस्मिन् क्रिया सोऽधिष्ठानमिति वेदोत्पत्तावभिधाय, भूतचिन्तायां पुनरुक्तं- यतोऽभिहितं पञ्चमहाभूतशरीरिसमवायः पुरूष इति, स खल्वेष कर्मपुरुषश्चिकित्साधिकृत इति ||२२||
ప్రసంగమాహ- ప్రకరణాంతరేణేత్యాది| ప్రకరణాంతరేణేతి ప్రకరణాంతరోక్తేనార్థేనేత్యర్థః| సమానం తుల్యం| ఉదాహరణమాహ- యథేత్యాది| ప్రకరణాంతరేషు అసకృదుక్తః పునః పునరుక్తః| సమాప్యతే సమాప్తిం నీయతే| తదేవ కథ్యతే- యథేత్యాది| అపరే తు ‘అధికరణాంతరితో యోఽర్థోఽసకృదుక్త’ ఇతి పఠిత్వా వ్యాఖ్యానయంతి- స్నేహవిరేకాధికారయోర్నవజ్వరీ నిషిద్ధః, పునర్జ్వరాధికారే తరుణజ్వరిణః స్నేహశోధనే నిషిద్ధే ఇతి అధికరణేఽంతరితస్యర్థస్యాసకృదుక్తిః||22||
Adhikarana 21 (23) · Śloka 23
(సర్వత్ర )యదవధారణేనోచ్యతే స ఏకాంతః |
యథా- త్రివృద్విరేచయతి, మదనఫలం వామయతి(ఏవ) ||23||
View original
(सर्वत्र )यदवधारणेनोच्यते स एकान्तः |
यथा- त्रिवृद्विरेचयति, मदनफलं वामयति(एव) ||२३||
ఏకాంతలక్షణమాహ- సర్వత్రేత్యాది| అవధారణేన అవికల్పేన, నియమేనేత్యర్థః; ఉదాహరణేఽవధారణవాచిన ఏవకారస్య నిర్దేశాత్ ఉదాహరణమాహ- యథా త్రివృద్విరేచయతీయి||23||
Adhikarana 22 (24) · Śloka 24
క్వచిత్తథా క్వచిదన్యథేతి యః సోఽనేకాంతః |
యథా- కేచిదాచార్యా బ్రువతే ద్రవ్యం ప్రధానం, కేచిద్రసం, కేచిద్వీర్యం కేచిద్విపాకమితి ||24||
View original
क्वचित्तथा क्वचिदन्यथेति यः सोऽनेकान्तः |
यथा- केचिदाचार्या ब्रुवते द्रव्यं प्रधानं, केचिद्रसं, केचिद्वीर्यं केचिद्विपाकमिति ||२४||
అనేకాంతమాహ- క్వచిత్తథేత్యాది| ఉదాహరణమాహ- యథా కేచిదాచార్యా బ్రువతే ద్రవ్యం ప్రధానమిత్యాది| స్పష్టార్థః||24||
Adhikarana 23 (25) · Śloka 25
ఆక్షేపపూర్వకః ప్రశ్నః పూర్వపక్షః |
యథా- కథం వాతనిమిత్తాశ్చత్వారః ప్రమేహ అసాధ్యా భవంతీతి ||25||
View original
आक्षेपपूर्वकः प्रश्नः पूर्वपक्षः |
यथा- कथं वातनिमित्ताश्चत्वारः प्रमेह असाध्या भवन्तीति ||२५||
పూర్వపక్షమాహ- ఆక్షేపేత్యాది| ఉదాహరణమాహ- యథేత్యాది| అత్రైవ దోషజానాం సాధ్యత్వేనోపలబ్ధేరితి హేతోః పూర్వపక్షావతారః| నిర్ణయాంగత్వేనార్థసాధనత్వమేవ సంశయస్యాపి||25||
Adhikarana 24 (26-27) · Śloka 27
తస్యోత్తరం నిర్ణయః |
యథా- శరీరం ప్రపీడ్య పశ్చాదధో గత్వా వసామేదోమజ్జానువిద్ధం మూత్రం విసృజతి వాతః ఏవమసాధ్యా వాతజా ఇతి ||26||
తథా చోక్తం- కృత్స్నం శరీరం నిష్పీడ్య మేదోమజ్జావసాయుతః |
అధః ప్రకుప్యతే వాయుస్తేనాసాధ్యాస్తు వాతజాః ||27||
View original
तस्योत्तरं निर्णयः |
यथा- शरीरं प्रपीड्य पश्चादधो गत्वा वसामेदोमज्जानुविद्धं मूत्रं विसृजति वातः एवमसाध्या वातजा इति ||२६||
तथा चोक्तम्- कृत्स्नं शरीरं निष्पीड्य मेदोमज्जावसायुतः |
अधः प्रकुप्यते वायुस्तेनासाध्यास्तु वातजाः ||२७||
నిర్ణయమాహ- తస్యోత్తరమిత్యాది| తస్య పూర్వపక్షస్య యదుత్తరం స నిర్ణయ ఇత్యర్థః| ఉదాహరణమాహ- యథా శరీరమిత్యాది| యతః శరీరపీడాదికం కృత్వా వసాద్యన్వితం మూత్రం వాతో విసృజతి, అతో మజ్జక్షయే పూర్వపూర్వధాతుక్షయాదసాధ్యత్వమిత్యర్థః||26-27||
Adhikarana 25 (28) · Śloka 28
పరమతమప్రతిషిద్ధమనుమతం |
యథా- అన్యో బ్రూయాత్- సప్త రసా ఇతి, తచ్చాప్రతిషేధాదనుమన్యతే కథంచిదితి ||28||
View original
परमतमप्रतिषिद्धमनुमतम् |
यथा- अन्यो ब्रूयात्- सप्त रसा इति, तच्चाप्रतिषेधादनुमन्यते कथञ्चिदिति ||२८||
అనుమతమాహ- పరమతమిత్యాది| అప్రతిషిద్ధం అధిగతమిత్యర్థః| ఉదాహరణమాహ- యథేత్యాది| కథంచిదితి కేనాపి ప్రకారేణేత్యర్థ||28||
Adhikarana 26 (29) · Śloka 29
ప్రకరణానుపూర్వ్యాఽభిహితం విధానం |
యథా- సక్థిమర్మాణ్యేకాదశ ప్రకరణానుపూర్వ్యాఽభిహితాని ||29||
View original
प्रकरणानुपूर्व्याऽभिहितं विधानम् |
यथा- सक्थिमर्माण्येकादश प्रकरणानुपूर्व्याऽभिहितानि ||२९||
విధానమాహ- ప్రకరణేత్యాది| ప్రకరణానుపూర్వ్యాఽభిహితమితి యథాక్రమముక్తం| చంద్రనందనేన చ ‘పరిపాఠ్యాఽర్థకథనం విధానం’ ఇతి విధానలక్షణం కృతం| ఉదాహరణమాహ- యథా సక్థీత్యాది| మర్మణాం ప్రకరణానుపూర్వ్యా అభిధానం క్షిప్తతలహృదయైత్యాదికం||29||
Adhikarana 27 (30) · Śloka 30
ఏవం వక్ష్యతీత్యనాగతావేక్షణం |
యథా- శ్లోకస్థానే బ్రూయాత్- చికిత్సితేషు వక్ష్యామీతి ||30||
View original
एवं वक्ष्यतीत्यनागतावेक्षणम् |
यथा- श्लोकस्थाने ब्रूयात्- चिकित्सितेषु वक्ष्यामीति ||३०||
అనాగతావేక్షణమాహ- ఏవమిత్యాది| అనాగతస్య భవిష్యతః అవలోకనం కార్యార్థమవేక్షణమిత్యర్థః ఉదాహరణమాహ- యథా శ్లోకేత్యాది||30||
Adhikarana 28 (31) · Śloka 31
యత్పూర్వముక్తం తదతిక్రాంతావేక్షణం |
యథా- చికిత్సితేషు బ్రూయాత్- శ్లోకస్థానే యదీరితమితి ||31||
View original
यत्पूर्वमुक्तं तदतिक्रान्तावेक्षणम् |
यथा- चिकित्सितेषु ब्रूयात्- श्लोकस्थाने यदीरितमिति ||३१||
అతిక్రాంతావేక్షణమాహ- యదిత్యాది| అతిక్రాంతస్య అతీతస్య అవేక్షనం| ఉదాహరణమాహ- యథా చికిత్సితేష్విత్యాది||31||
Adhikarana 29 (32) · Śloka 32
ఉభయహేతుదర్శనం సంశయః |
యథా - తలహృదయాభిఘాతః ప్రాణహరః, పాణిపాదచ్ఛేదనమప్రాణహరమితి ||32||
View original
उभयहेतुदर्शनं संशयः |
यथा - तलहृदयाभिघातः प्राणहरः, पाणिपादच्छेदनमप्राणहरमिति ||३२||
సంశయమాహ- ఉభయేత్యాది| ఉభయోర్విసదృశయోరర్థయోర్హేతుః తస్య దర్శనం| ఉదాహరణమాహ- యథా తలేత్యాది| నను, ఏతత్ సంశయజ్ఞానార్థముదాహృతం, సంశయోఽస్తి కుతః? తలహృదయాభిఘాతస్య తథా పాణ్యాదిచ్ఛేదస్య ప్రాణహరత్వాప్రాణహరత్వాభ్యాం పృథగ్దర్శితత్వాత్| సత్యం, పరం యత్ర ఘాతచ్ఛేదయోర్ద్వయోః సద్భావస్తత్ర కిం తలహృదయాభిఘాతాన్మరణముత పాణిపాదచ్ఛేదాజ్జీవనమిత్యేవం సంశయః ||32||
Adhikarana 30 (33) · Śloka 33
తంత్రేఽతిశయోపవర్ణనం వ్యాఖ్యానం |
యథా- ఇహ పంచవింశతికః పురూషో వ్యాఖ్యాయతే, అన్యేష్వాయుర్వేదతంత్రేషు భూతాదిప్రభృత్యారభ్య చింతా ||33||
View original
तन्त्रेऽतिशयोपवर्णनं व्याख्यानम् |
यथा- इह पञ्चविंशतिकः पुरूषो व्याख्यायते, अन्येष्वायुर्वेदतन्त्रेषु भूतादिप्रभृत्यारभ्य चिन्ता ||३३||
వ్యాఖ్యానమాహ- తంత్రే ఇత్యాది| తంత్రే శాస్త్రే| అతిశయస్య అతిరిక్తస్యార్థస్య ఉపవర్ణనం ఖ్యాపనం వ్యాఖ్యానం| ‘తత్రాతిశయ’ ఇతి పాఠే తత్రేతి నిర్ధారణే| ఉదాహరణమాహ- యథా ఇహేత్యాది| పంచవింశతికః పురుష ఇతి పంచవింశతితమ ఇత్యర్థః, అవ్యక్తాదీనామష్టానాం ప్రకృతివికారైః షోడశభిః సహ చతుర్విశతిత్వాత్| పురుష ఇతి క్షేత్రజ్ఞః| స్వమతమభిధాయ పరమతమాహ- అన్యేష్వాయుర్వేదతంత్రేష్విత్యాది| భూతాదిస్తామసోఽహంకారః ; ఏతేన భూతాదిమహంకారమారభ్యాన్యాయుర్వేదతంత్రేషు చింతా నత్వవ్యక్తమారభ్యేతి||33||
Adhikarana 31 (34) · Śloka 34
అన్యశాస్త్రాసామాన్యా స్వసంజ్ఞా |
యథా- మిథునమితి మధుసర్పిషోర్గ్రగణం; లోకప్రసిద్ధముదాహరణం వా ||34||
View original
अन्यशास्त्रासामान्या स्वसञ्ज्ञा |
यथा- मिथुनमिति मधुसर्पिषोर्ग्रगणं; लोकप्रसिद्धमुदाहरणं वा ||३४||
స్వసంజ్ఞామాహ- అన్యశాస్త్రాసామాన్యా స్వసంజ్ఞేత్యాది| అన్యాని శాస్త్రాణి ఆయుర్వేదాదపరాణి వ్యాకరణాదీని తేషు, అసామాన్యా అసాధారణా, తత్రాననుగతా స్వశాస్త్రేష్వేవ ప్రయోజనవతీత్యర్థః| ఉదాహరణమాహ- యథా మిథునమిత్యాది| నను, స్వసంజ్ఞాప్రణయనం వ్యవహారార్థ క్రియతే, న చాత్ర మిథునసంజ్ఞయా యన్మధుసర్పిషోర్గ్రహణం తద్వారేణ వ్యవహారో దృశ్యతే? ఉచ్యతే- ఉదాహరణమాత్రమేతద్యథాకథంచిదితి| అత ఏవ పక్షాంతరమాహ- లోకే ప్రసిద్ధముదాహరణం వా| స్వసంజ్ఞాయా గ్రాహ్యామిత్యర్థః- యథా చతుర్షు స్నేహేషు మహాస్నేహసంజ్ఞా| అతః పరం కేచిదధీయతే- యథోష్ణభయాత్ ఛాయామనుసరతీతి| తే తూదాహరణమపి తంత్రయుక్తిష్విచ్ఛంతి| తన్న యుక్తం, ఉద్దేశసూత్రే ఉదాహరణఖ్యతంత్రయుక్తేరనుక్తేః, సంఖ్యాధిక్యప్రసక్తేశ్చ, తస్మాద్యథోష్ణేత్యాదికోఽపపాఠ ఏవేతి||34||
Adhikarana 32 (35) · Śloka 35
నిశ్చితం వచనం నిర్వచనం |
యథా- ఆయుర్విద్యతేఽస్మిన్ననేన వా ఆయుర్విందతీత్యాయుర్వేదః ||35||
View original
निश्चितं वचनं निर्वचनम् |
यथा- आयुर्विद्यतेऽस्मिन्ननेन वा आयुर्विन्दतीत्यायुर्वेदः ||३५||
నిర్వచనమాహ- నిశ్చితమిత్యాది| ఉదాహరణమాహ- యథా ఆయుర్విద్యతేఽస్మిన్ ఇత్యాది||35||
Adhikarana 33 (36) · Śloka 36
దృష్టాంతవ్యక్తిర్నిదర్శనం |
యథా- అగ్నిర్వాయునా సహితః కక్షే వృర్ద్ధి గచ్ఛతి తథా వాతపిత్తకఫదుష్టో వ్రణ ఇతి ||36||
View original
दृष्टान्तव्यक्तिर्निदर्शनम् |
यथा- अग्निर्वायुना सहितः कक्षे वृर्द्धि गच्छति तथा वातपित्तकफदुष्टो व्रण इति ||३६||
నిదర్శనమాహ- దృష్టాంతవ్యక్తిరిత్యాది| దృష్టాంతేన వ్యక్తిర్యస్మిన్ వాక్యే తత్తథా| ఏతేనైతదుక్తం భవతి- దృష్టాంతేనార్థః ప్రసాధ్యతే యత్ర తన్నిదర్శనమితి| అత ఏవ చ నిదర్శనాత్ హేత్వర్థో భిద్యతే, హేత్వర్థస్య దృష్టాంతమాత్రత్వాత్ | ఉదాహరణమాహ- యథా అగ్నిరిత్యాది| తథేతి అభివృద్ధిం గచ్ఛతీత్యర్థః||36||
Adhikarana 34 (37) · Śloka 37
ఇదమేవ కర్తవ్యమితి నియోగః |
యథా- పథ్యమేవ భోక్తవ్యమితి ||37||
View original
इदमेव कर्तव्यमिति नियोगः |
यथा- पथ्यमेव भोक्तव्यमिति ||३७||
నియోగమాహ- ఇదమిత్యాది| ఉదాహరణమాహ- యథా పథ్యమిత్యాది| (క్వచిన్నియోగో వ్యభిచరతి, యథా- జ్వరితస్యారుచౌ సత్యామపథ్యమపి దీయతే; తదుక్తం- ‘జ్వరితోఽహితమశ్నీయాద్యద్యస్య హ్యరుచిర్భవేత్| అన్నకాలే హ్యభుంజానః క్షీయతే మ్రియతేఽథవా’ ఇతి| తంత్రాంతరేఽప్యుక్తం- ‘ఉత్పద్యతే హి సాఽవస్థా దేశకాలబలం ప్రతి| యస్యాం కార్యమకార్య స్యాద్వర్జితం కార్యమేవ చ’- ఇతి )||37||
Adhikarana 35 (38) · Śloka 38
ఇదం చేదం చేతి సముచ్చయః |
యథా- మాంసవర్గే ఏణహరిణాదయో లావతిత్తిరిశారంగశ్చ ప్రధానానీతి ||38||
View original
इदं चेदं चेति समुच्चयः |
यथा- मांसवर्गे एणहरिणादयो लावतित्तिरिशारङ्गश्च प्रधानानीति ||३८||
సముచ్చయమాహ- ఇదమిత్యాది| ఉదాహరణమాహ- యథా మాంసేత్యాది| ఏణాదయః ప్రధానాని లావాదయశ్చ ప్రధానానీతి సముచ్చయశ్చ||38||
Adhikarana 36 (39) · Śloka 39
ఇదం వేదం వేతి వికల్పః |
యథా- రసౌదనః సఘృతా యవాగూర్వా (భవత్వితి) ||39||
View original
इदं वेदं वेति विकल्पः |
यथा- रसौदनः सघृता यवागूर्वा (भवत्विति) ||३९||
వికల్పమాహ- ఇదం వేత్యాది| ప్రత్యేకం వాశబ్దోపాదానమత్రోదాహరణే యన్న కృతం తదేకేనాపి వాశబ్దేన బహుషు వికల్పతాదర్శనార్థ; క్వచిద్ వాశబ్దం వినాఽపి వికల్పో భవతి, యథైకం రోగం ప్రతి బహుషు యోగేషు వాశబ్దం వినాఽప్యన్యతమో యోగో యోజ్య ఇతి వికల్పః| ఉదాహరణమాహ- యథా రసౌదన ఇత్యాది||39||
Adhikarana 37 (40) · Śloka 40
యదనిర్దిష్టం బుద్ధయాఽవగమ్యతే తదూహ్యం |
యథా- అభిహితమన్నపానవిధౌ చతుర్విధం చాన్నముపదిశ్యతే- భక్ష్యం భోజ్యం లేహ్యం పేయమితి, ఏవం చతుర్విధే వక్తవ్యే ద్వివిధమభిహితం; ఇదమత్రోహ్యం- అన్నపానే విశిష్టయోర్ద్వయోర్గ్రహణే కృతే చతుర్ణామపి గ్రహణం భవతీతి; చతుర్విధశ్చాహారః ప్రవిరలః, ప్రాయేణ ద్వివిధ ఏవ; అతో ద్విత్వం ప్రసిద్ధమితి |
కించాన్యత్- అన్నేన భక్ష్యమవరుద్ధం, ఘనసాధర్మ్యాత్; పేయేన లేహ్యం, ద్రవసాధర్మ్యాత్ ||40||
View original
यदनिर्दिष्टं बुद्धयाऽवगम्यते तदूह्यम् |
यथा- अभिहितमन्नपानविधौ चतुर्विधं चान्नमुपदिश्यते- भक्ष्यं भोज्यं लेह्यं पेयमिति, एवं चतुर्विधे वक्तव्ये द्विविधमभिहितम्; इदमत्रोह्यम्- अन्नपाने विशिष्टयोर्द्वयोर्ग्रहणे कृते चतुर्णामपि ग्रहणं भवतीति; चतुर्विधश्चाहारः प्रविरलः, प्रायेण द्विविध एव; अतो द्वित्वं प्रसिद्धमिति |
किञ्चान्यत्- अन्नेन भक्ष्यमवरुद्धं, घनसाधर्म्यात्; पेयेन लेह्यं, द्रवसाधर्म्यात् ||४०||
సాంప్రతమూహ్యాఖ్యాం తంత్రయుక్తిమాహ- యదిత్యాది| అనిర్దిష్టమితి సాక్షాదిత్యర్థః| ఉదాహరణమాహ- యథాఽమిహితమిత్యాది| కథమత్రోహ్యం భవతీతి కథనాయాహ- భక్ష్యం భోజ్యం లేహ్యం పేయమితి చతుర్ధా వక్తవ్యే ద్వివిధమమిహితమత్రోహ్యం భవతి చాతుర్విధ్యమత్రోహ్యం భవతీత్యర్థః| బుద్ధిగమ్యమూహ్యం ప్రాక్ ప్రతిపాదితం తత్ కీదృశ్యా బుద్ధ్యా గమ్యత ఇత్యాహ- అన్నపానే ఇత్యాది| అన్నపానయోర్విశిష్టయోరభ్యవహార్యయోర్గ్రహణే చతుర్ణామభ్యవహార్యవిశేషాణాం భక్ష్యభోజ్యలేహ్యపేయానాం గ్రహణం భవతీతి| చాతుర్విధ్యమేవ కిమితి నోక్తమిత్యాశంకయాహ- చతుర్విధ ఇత్యాది| ప్రవిరల ఇతి ప్రకర్షేణ విరలః క్వచిత్కథంచిద్భావాత్| ప్రకారాంతరేణాపి చతుర్విధత్వమాహ- కించాన్యదిత్యాది| అన్న కేచిత్పూర్వపక్షం కుర్వంతి వాక్యార్థస్యాస్పష్టావిద్యమానస్య యోజనాదూహ్యం న తంత్రయుక్తిరితి, లీనస్యానిర్దిష్టస్య చార్థస్య వాక్యాదేవోహనేనోభయరూపస్య యోజనాదూహ్యం తంత్రయుక్తేరేవ||40||
Adhikarana 38 (41-43) · Śloka 43
భవంతి చాత్ర- సామాన్యదర్శనేనాసాం వ్యవస్థా సంప్రదర్శితా |
విశేషస్తు యథాయోగముపధార్యో విపశ్చితా ||41||
ద్వాత్రింశద్యుక్తయో హ్యేతాస్తంత్రసారగవేషణే |
మయా సమ్యగ్వినిహితాః శబ్దార్థన్యాయసంయుతాః ||42||
యో హ్యోతా విధివద్వేత్తి దీపీభూతాస్తు బుద్ధిమాన్ |
స పూజార్హో భిషక్శ్రేష్ఠ ఇతి ధన్వంతరేర్మతం ||43||
View original
भवन्ति चात्र- सामान्यदर्शनेनासां व्यवस्था सम्प्रदर्शिता |
विशेषस्तु यथायोगमुपधार्यो विपश्चिता ||४१||
द्वात्रिंशद्युक्तयो ह्येतास्तन्त्रसारगवेषणे |
मया सम्यग्विनिहिताः शब्दार्थन्यायसंयुताः ||४२||
यो ह्योता विधिवद्वेत्ति दीपीभूतास्तु बुद्धिमान् |
स पूजार्हो भिषक्श्रेष्ठ इति धन्वन्तरेर्मतम् ||४३||
ఏవం తంత్రయుక్తీరభిధాయోపసంహరన్ ప్రతిపాదితతంత్రయుక్తివిశేషప్రతిపత్తయే శ్లోకమాహ- భవంతి చాత్రేత్యాది| తంత్రయుక్తీనాం విశేషో యథాసంబంధం విదుషా ఉపధారణీయ ఇత్యర్థః| కార్తికస్తు ద్వాత్రింశద్యుక్తయ ఇత్యాదికం శ్లోకద్వయం పఠతి||41-43||
Adhikarana puShpikA · Śloka 65
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రే తంత్రభూషణాధ్యాయేషు తంత్రయుక్తిర్నామ (తృతీయోఽధ్యాయః, ఆదితః) పంచషష్టిమోఽధ్యాయః ||65||
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रे तन्त्रभूषणाध्यायेषु तन्त्रयुक्तिर्नाम (तृतीयोऽध्यायः, आदितः) पञ्चषष्टिमोऽध्यायः ||६५||
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాముత్తరతంత్రే పంచషష్టితమోఽధ్యాయః||65||