Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతస్తృష్ణాప్రతిషేధమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातस्तृष्णाप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
పానాత్యయప్రతిషేధానంతరం మద్యహేతుత్వాత్తుల్యచికిత్సితత్వాచ్చ తృష్ణాప్రతిషేధారంభో యుక్త ఇత్యత ఆహ- అథాత ఇత్యాది||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
సతతం యః పిబేద్వారి న తృప్తిమధిగచ్ఛతి | పునః కాంక్షతి తోయం చ తం తృష్ణార్దితమాదిశేత్ ||3||
सततं यः पिबेद्वारि न तृप्तिमधिगच्छति | पुनः काङ्क्षति तोयं च तं तृष्णार्दितमादिशेत् ||३||
🔊 Audio coming soon
తృష్ణారోగస్వరూపకథనాయ యాదృశస్తృష్ణార్దితో భవతి తాదృశమాహ- సతతం య ఇత్యాది| నాధిగచ్ఛతి న ప్రాప్నోతి||3||
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5
సంక్షోభశోకశ్రమమద్యపానాద్రూక్షామ్లశుష్కోష్ణకటూపయోగాత్ | ధాతుక్షయాల్లంఘనసూర్యతాపాత్ పిత్తం చ వాతశ్చ భృశం ప్రవృద్ధౌ ||4|| స్రోతాంసి సందూషయతః సమేతౌ యాన్యంబువాహీని శరీరిణాం హి | స్రోతఃస్వపాంవాహిషు దూషితేషు జాయేత తృష్ణాఽతిబలా తతస్తు ||5||
सङ्क्षोभशोकश्रममद्यपानाद्रूक्षाम्लशुष्कोष्णकटूपयोगात् | धातुक्षयाल्लङ्घनसूर्यतापात् पित्तं च वातश्च भृशं प्रवृद्धौ ||४|| स्रोतांसि सन्दूषयतः समेतौ यान्यम्बुवाहीनि शरीरिणां हि | स्रोतःस्वपांवाहिषु दूषितेषु जायेत तृष्णाऽतिबला ततस्तु ||५||
🔊 Audio coming soon
తృష్ణాయా హేతుసంప్రాప్తీ ఆహ- సంక్షోభశోకశ్రమేత్యాది| సంక్షోభః అత్యర్థచలనం| శ్రమ ఆయాసజః స్వే(ఖే)దః| సమేతౌ మిలితౌ| అంబువాహీని స్రోతాంసి జిహ్వాగలతాలుక్లోమజాని రసవాహిన్యశ్చ ధమన్యః| అతిబలా అతిశయేన బలయుక్తా తృష్ణా| సంక్షోభేత్యాదికః సూర్యతాపాంతో హేతుః, ‘పిత్తం చ వాతశ్చ భృశం’ ఇత్యాదికా ‘జాయేత తృష్ణాఽతిబలా తతస్తు’ ఇత్యంతా సంప్రాప్తిః||4-5||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
తిస్రః స్మృతాస్తాః క్షతజా చతుర్థీ క్షయాత్తథాఽన్యాఽఽమసముద్భవా చ | స్యాత్ సప్తమీ భక్తనిమిత్తజా తు నిబోధ లింగాన్యనుపూర్వశస్తు ||6||
तिस्रः स्मृतास्ताः क्षतजा चतुर्थी क्षयात्तथाऽन्याऽऽमसमुद्भवा च | स्यात् सप्तमी भक्तनिमित्तजा तु निबोध लिङ्गान्यनुपूर्वशस्तु ||६||
🔊 Audio coming soon
తృష్ణాసంఖ్యామాహ- తిస్ర ఇత్యాది| తిస్ర ఇతి వాతపిత్తకఫైః| యద్యపి కఫస్య స్తైమిత్యాత్తృష్ణాజనకత్వం న సంభవతి, తథాఽపి వృద్ధః శ్లేష్మా యదా వాతం పిత్తేన సహ ఆవృణోతి తదా తాభ్యాం సంశోష్యమాణస్తృష్ణాం జనయతి| తా ఇతి తృష్ణాః| క్షతజా వ్రణనిమిత్తా| చతుర్థీతి చతుర్థగ్రహణాదాద్యానాం చతసృణాం తృష్ణానాం సుఖసాధ్యత్వం రసక్షయామసముద్భవయోర్దుఃసాధ్యత్వం చ బోధయతి| క్షయాత్ రసక్షయాత్, ‘రసక్షయాద్యా క్షయసంభవా సా’ ఇతి వక్ష్యమాణవచనాత్| అన్యా అపరా| ఆమసముద్భవా అజీర్ణజా| భుక్తనిమిత్తజా చేతి స్నిగ్ధాదిభోజననిమిత్తా| యద్యపి తంత్రాంతరే పంచైవ తృష్ణా నిర్దిష్టాః, తథాఽప్యత్ర నిదానభేదేన చికిత్సాభేదాత్ సప్త నిర్దిష్టాః| యా చ స్వభావజా తస్యా అత్రానధికారః, స్వస్థోజస్కరచికిత్సితవిషయత్వాత్; యా చ బుభుక్షాప్రభవా సా జ్వరాధికారే సమ్యగ్లంఘనలక్షణత్వేనోక్తా, తస్యా అప్యనధికారత్వేనాగణనం; యా చ పిత్తజ్వరలింగత్వేన కథితా సా పైత్తికాయామవరుద్ధా యా చ పానజా సా క్షయజాయామవరుద్ధేతి; అతో న సంఖ్యాతిరేకః| నిబోధ జానీహి| అనుపూర్వశః యథాక్రమేణ| కేచిత్ ‘లింగాని తాసాం శృణు సౌషధాని’ ఇతి పఠంతి||6||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
తాల్వోష్ఠకంఠాస్యవిశోషదాహాః సంతాపమోహభ్రమవిప్రలాపాః | పూర్వాణి రూపాణి భవంతి తాసాముత్పత్తికాలేషు విశేషతస్తు ||7||
ताल्वोष्ठकण्ठास्यविशोषदाहाः सन्तापमोहभ्रमविप्रलापाः | पूर्वाणि रूपाणि भवन्ति तासामुत्पत्तिकालेषु विशेषतस्तु ||७||
🔊 Audio coming soon
తృష్ణాయాః పూర్వరూపమాహ- తాల్వోష్ఠకంఠాస్యేత్యాది| విశోషదాహా ఇతి తాల్వాదిభిః సహ ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| విశోషో విశేషేణ శోషః| సంతాపో ఘర్మాదిభిరివ| మోహో వైచిత్త్యం| విప్రలాపో వివిధప్రకారేణ భాషణం| తాసాం తృష్ణానాం| ఉత్పత్తికాలేషు విశేషతస్త్వితి తాని పూర్వరూపాణి అత్తిశయేనోత్పత్తికాలేషు సంభవంతీత్యర్థః||7||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
శుష్కాస్యతా మారుతసంభవాయాం తోదస్తథా శంఖశిరఃసు చాపి | స్రోతోనిరోధో విరసం చ వక్త్రం శీతాభిరద్భిశ్చ వివృద్ధిమేతి ||8||
शुष्कास्यता मारुतसम्भवायां तोदस्तथा शङ्खशिरःसु चापि | स्रोतोनिरोधो विरसं च वक्त्रं शीताभिरद्भिश्च विवृद्धिमेति ||८||
🔊 Audio coming soon
వాతజతృష్ణాలక్షణమాహ- శుష్కాస్యతా మారుతసంభవాయామిత్యాది| శుష్కాస్యతా ముఖశోషః| శంఖశిరఃసు శంఖయోః శిరసి చేత్యర్థః| స్రోతోనిరోధః కర్ణస్రోతోనిరోధః | విరసం విరుద్ధరసం| ఏతి ప్రాప్నోతి| కేచిత్ ‘శుష్కాస్యతా’ ఇత్యత్ర ‘క్షామాస్యతా’ ఇతి పఠిత్వా వక్తుం చర్వయితుం చాసామర్థ్యమితి వ్యాఖ్యానయంతి| ‘శంఖశిరఃసు చాపి’ ఇత్యత్ర ‘శంఖశిరోగలేషు’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి||8||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
మూర్చ్ఛాప్రలాపారుచివక్త్రశోషాః పీతేక్షణత్వం ప్రతతశ్చ దాహః | శీతాభికాంక్షా ముఖతిక్తతా చ పిత్తాత్మికాయాం పరిధూపనం చ ||9||
मूर्च्छाप्रलापारुचिवक्त्रशोषाः पीतेक्षणत्वं प्रततश्च दाहः | शीताभिकाङ्क्षा मुखतिक्तता च पित्तात्मिकायां परिधूपनं च ||९||
🔊 Audio coming soon
పిత్తజతృష్ణాలక్షణమాహ- మూర్చ్ఛేత్యాది| మూర్చ్ఛా చేతనాచ్యుతిః| పీతేక్షణత్వం పీతనేత్రతా| ప్రతతః సంతతః| శీతాభికాంక్షా శీతేచ్ఛా| పరిధూపనం ధూమోద్వమ(హ)నమివ||9||
Adhikarana 8 (10-11) · Śloka 11
కఫావృతాభ్యామనిలానలాభ్యాం కఫోఽపి శుష్కః ప్రకరోతి తృష్ణాం | నిద్రా గురుత్వం మధురాస్యతా చ తయాఽర్దితః శుష్యతి చాతిమాత్రం ||10|| కంఠోపలేపో ముఖపిచ్ఛిలత్వం శీతజ్వరశ్ఛర్దిరరోచకశ్చ | కఫాత్మికాయాం గురుగాత్రతా చ శాఖాసు శోఫస్త్వవిపాక ఏవ | ఏతాని రూపాణి భవంతి తస్యాం తయాఽర్దితః కాంక్షతి నాతి చాంభః ||11||
कफावृताभ्यामनिलानलाभ्यां कफोऽपि शुष्कः प्रकरोति तृष्णाम् | निद्रा गुरुत्वं मधुरास्यता च तयाऽर्दितः शुष्यति चातिमात्रम् ||१०|| कण्ठोपलेपो मुखपिच्छिलत्वं शीतज्वरश्छर्दिररोचकश्च | कफात्मिकायां गुरुगात्रता च शाखासु शोफस्त्वविपाक एव | एतानि रूपाणि भवन्ति तस्यां तयाऽर्दितः काङ्क्षति नाति चाम्भः ||११||
🔊 Audio coming soon
కఫజతృష్ణాలక్షణమాహ- కఫావృతాభ్యామిత్యాది| అనిలానలాభ్యాం వాతపిత్తాభ్యాం| గురుత్వముదరే బోద్ధవ్యం| తయాఽర్దితః కఫతృష్ణయా పీడితః| కంఠోపలేపః కంఠే మలవృద్ధిః| ముఖపిచ్ఛిలత్వం శ్లేష్మణా లిప్తముఖత్వం| శీతజ్వరః శీతపూర్వో జ్వరః| గురుగాత్రతా హస్తపాదశిరోగురుత్వం| శాఖాసు బాహుపాదేషు| శోఫః శ్వయథుః| అవిపాక ఆహారస్యాపచనం| నాతికాంక్షతి నాత్యభిలషతీత్యర్థః| కేచిదముం పాఠమన్యథా పఠంతి- ‘బాష్పావరోధాత్ కఫసంవృతేఽగ్నౌ తృష్ణా బలాసేన భవేత్తథా చ’ ఇతి; శేషం నిద్రేత్యాది సమం||10-11||
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
క్షతస్య రుక్శోణితనిర్గమాభ్యాం తృష్ణా చతుర్థీ క్షతజా మతా తు | తయాఽభిభూతస్య నిశాదినాని గచ్ఛంతి దుఃఖం పిబతోఽపి తోయం ||12||
क्षतस्य रुक्शोणितनिर्गमाभ्यां तृष्णा चतुर्थी क्षतजा मता तु | तयाऽभिभूतस्य निशादिनानि गच्छन्ति दुःखं पिबतोऽपि तोयम् ||१२||
🔊 Audio coming soon
క్షతజతృష్ణాలక్షణమాహ- క్షతస్యేత్యాది| క్షతస్య వ్రణినః పురుషస్య యా తృష్ణా భవేత్ సా చతుర్థీ క్షతజా| తయా చ పీడితస్య పుంసః తోయం పిబతోఽపి నిశాదినాని దుఃఖం గచ్ఛంతీతి సంబంధః||12||
Adhikarana 10 (13) · Śloka 14
రసక్షయాద్యా క్షయజా మతా సా తయాఽర్దితః శుష్యతి దహ్యతే చ | అత్యర్థమాకాంక్షతి చాపి తోయం తాం సన్నిపాతాదితి కేచిదాహుః ||13|| రసక్షయోక్తాని చ లక్షణాని తస్యామశేషేణ భిషగ్వ్యవస్యేత్ |14|
रसक्षयाद्या क्षयजा मता सा तयाऽर्दितः शुष्यति दह्यते च | अत्यर्थमाकाङ्क्षति चापि तोयं तां सन्निपातादिति केचिदाहुः ||१३|| रसक्षयोक्तानि च लक्षणानि तस्यामशेषेण भिषग्व्यवस्येत् |१४|
🔊 Audio coming soon
రసక్షయాచ్చ క్షయజేత్యాది| మతా కథితా| ఆకాంక్షతి అభిలషతి| తాం సన్నిపాతాదితి కేచిదాహురితి రాత్ర్యహ్నోః షట్సు కాలేష్వత్యర్థం పానీయపానేనాపి తదనుపశమాత్| పరమతమప్రతిషిద్ధం అనుమతం| రసక్షయోక్తాని లక్షణాని ‘రసక్షయే హృత్పీడా కంపః’ ఇత్యాదీని| ‘రసక్షయోత్థాని’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి| తస్యాం క్షయజతృష్ణాయాం| వ్యవస్యేత్ జానీయాత్||13||-
Adhikarana 11 (14) · Śloka 14
త్రిదోషలింగాఽఽమసముద్భవా చ హృచ్ఛూలనిష్ఠీవనసాదయుక్తా ||14||
त्रिदोषलिङ्गाऽऽमसमुद्भवा च हृच्छूलनिष्ठीवनसादयुक्ता ||१४||
🔊 Audio coming soon
ఆమజతృష్ణాలక్షణమాహ- త్రిదోషలింగామసముద్భవేత్యాది| త్రిదోషలింగా దోషత్రయలింగయుక్తా, అజీర్ణతో దోషత్రయకోపాత్| నిష్ఠీవనం థుగ్థుగికా| సాదః అంగగ్లానిః||14||
Adhikarana 12 (15) · Śloka 15
స్నిగ్ధం తథాఽమ్లం లవణం చ భుక్తం గుర్వన్నమేవాతితృషాం కరోతి |15|
स्निग्धं तथाऽम्लं लवणं च भुक्तं गुर्वन्नमेवातितृषां करोति |१५|
🔊 Audio coming soon
భక్తజతృష్ణాలక్షణమాహ- స్నిగ్ధం తథాఽమ్లమిత్యాది| తృషాం తృష్ణాం| ఏషా కఫాత్, వాతపిత్తే తు సర్వాస్వపి కారణే(?)|15|-
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
క్షీణం విచిత్తం బధిరం తృషార్తం వివర్జయేన్నిర్గతజిహ్వమాశు ||15||
क्षीणं विचित्तं बधिरं तृषार्तं विवर्जयेन्निर्गतजिह्वमाशु ||१५||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీమవస్థాయాం సర్వాసాం వర్జనమాహ- క్షీణం విచిత్తమిత్యాది| విచిత్తం నష్టమనస్కం| తృషార్తం తృష్ణాపీడితం మనుష్యం||15||
Adhikarana 14 (16) · Śloka 17
తృష్ణాభివృద్ధావుదరే చ పూర్ణే తం వామయేన్మాగధికోదకేన | విలోభనం చాత్ర హితం విధేయం స్యాద్దాడిమామ్రాతకమాతులుంగైః ||16|| తిస్రః ప్రయోగైరిహ సన్నివార్యాః శీతైశ్చ సమ్యగ్రసవీర్యజాతైః |17|
तृष्णाभिवृद्धावुदरे च पूर्णे तं वामयेन्मागधिकोदकेन | विलोभनं चात्र हितं विधेयं स्याद्दाडिमाम्रातकमातुलुङ्गैः ||१६|| तिस्रः प्रयोगैरिह सन्निवार्याः शीतैश्च सम्यग्रसवीर्यजातैः |१७|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం చికిత్సావసరః- తృష్ణాభివృద్ధావిత్యాది| వామయేత్ ఛర్దయేత్, పరం క్షయజాం విహాయ; తత్ర హి క్షీణధాతుత్వాద్వమనమనుచితం| తథా చ తంత్రాంతరం,- “ఉల్లేఖనం తు తృష్ణాసు క్షయాదన్యత్ర యుజ్యతే”- ఇతి| మాగధికోదకేన పిప్పలీమిశ్రితజలేన| విలోభనం విశిష్టో లోభః| కైర్విలోభనం విధేయం స్యాదిత్యాహ- దాడిమామ్రాతకేత్యాది| ఏతేన తల్లాలాస్రావాయ తస్య పురతో దాడిమాద్యమ్లఫలమన్యే ఖాదేయురిత్యుక్తం, అన్యే నానాప్రకారాభిః కథాభిరపి విలోభనమిచ్ఛంతి| కేచిద్విలోభనమిత్యత్ర విలంఘనమితి పఠంతి; విలంఘనం లఘుభోజనం నతు లంఘనం, తస్య పిత్తకరత్వాదితి చ వ్యాఖ్యానయంతి| తిస్రః వాతపిత్తకఫజాస్తృష్ణాః| సన్నివార్యా నివారణీయాః| ప్రయోగైః వక్ష్యమాణైః| సమ్యగ్రసవీర్యజాతైరితి సంపూర్ణరసవీర్యైరిత్యర్థః||16||-
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
గండూషమమ్లైర్విరసే చ వక్త్రే కుర్యాచ్ఛుభైరామలకస్య చూర్ణైః ||17||
गण्डूषमम्लैर्विरसे च वक्त्रे कुर्याच्छुभैरामलकस्य चूर्णैः ||१७||
🔊 Audio coming soon
గండూషమమ్లైరిత్యాది| అమ్లైః మద్యారనాలమాతులుంగాదిభిః| విరసే చేతి చకార ఆమలకస్య చూర్ణైరిత్యత్ర ద్రష్టవ్యః| తేన న కేవలమమ్లైర్గండూషం కుర్యాత్ ఆమలకస్య చూర్ణైరపీత్యర్థః||17||
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
సువర్ణరూప్యాదిభిరగ్నితప్తైర్లోష్టైః కృతం వా సికతాదిభిర్వా | జలం సుఖోష్ణం శమయేత్తు తృష్ణాం సశర్కరం క్షౌద్రయుతం హిమం వా ||18||
सुवर्णरूप्यादिभिरग्नितप्तैर्लोष्टैः कृतं वा सिकतादिभिर्वा | जलं सुखोष्णं शमयेत्तु तृष्णां सशर्करं क्षौद्रयुतं हिमं वा ||१८||
🔊 Audio coming soon
సువర్ణరూప్యాదిభిరిత్యాది| సువర్ణాదిభిర్లోష్టైః సికతాదిభిర్వా అగ్నితప్తైః కృతం సంస్కృతం జలం సుఖోష్ణం పీతం సత్ తృష్ణాం శమయేత్, తదేవ వా హిమీకృతం శర్కరామధుయుక్తం పీతం స్త్ తృష్ణాం శమయేదితి పిండార్థః||18||
Adhikarana 17 (19) · Śloka 19
పంచాంగికాః పంచగణా య ఉక్తాస్తేష్వంబు సిద్ధం ప్రథమే గణే వా | పిబేత్ సుఖోష్ణం మనుజోఽచిరేణ తృషో విముచ్యేత హి వాతజాయాః ||19||
पञ्चाङ्गिकाः पञ्चगणा य उक्तास्तेष्वम्बु सिद्धं प्रथमे गणे वा | पिबेत् सुखोष्णं मनुजोऽचिरेण तृषो विमुच्येत हि वातजायाः ||१९||
🔊 Audio coming soon
సామాన్యచికిత్సితమభిధాయేదానీం విశిష్టచికిత్సితమాహ- పంచాంగికాః పంచగణా ఇత్యాది| పంచాంగికాః పంచగణా యే ఉక్తాః పంచమూలాని| ప్రథమే గణే విదారిగంధాదౌ||19||
Adhikarana 18 (20) · Śloka 20
పిత్తఘ్నవర్గైస్తు కృతః కషాయః సశర్కరః క్షౌద్రయుతః సుశీతః | పీతస్తృషాం పిత్తకృతాం నిహంతి క్షీరం శృతం వాఽప్యథ జీవనీయైః ||20||
पित्तघ्नवर्गैस्तु कृतः कषायः सशर्करः क्षौद्रयुतः सुशीतः | पीतस्तृषां पित्तकृतां निहन्ति क्षीरं शृतं वाऽप्यथ जीवनीयैः ||२०||
🔊 Audio coming soon
పిత్తజతృష్ణాచికిత్సితమాహ- పిత్తఘ్నవర్గైస్త్విత్యాది| పిత్తఘ్నవర్గైః ఉత్పలసారివాదికాకోల్యాదిభిః| కృతః సంస్కృతః| జీవనీయైః కాకోల్యాదిభిః||20||
Adhikarana 19 (21) · Śloka 21
బిల్వాఢకీకన్యకపంచమూలీదర్భేషు సిద్ధం కఫజాం నిహంతి | హితం భవేచ్ఛర్దనమేవ చాత్ర తప్తేన నింబప్రసవోదకేన ||21||
बिल्वाढकीकन्यकपञ्चमूलीदर्भेषु सिद्धं कफजां निहन्ति | हितं भवेच्छर्दनमेव चात्र तप्तेन निम्बप्रसवोदकेन ||२१||
🔊 Audio coming soon
కఫజతృష్ణాచికిత్సితమాహ- బిల్వాఢకీకన్యకపంచమూలీత్యాది| కన్యకపంచమూలీ లఘుపంచమూలం| అత్ర కఫజతృష్ణాయాం| నింబప్రసవోదకేన నింబపల్లవోదకేన| కేచిత్ ‘బిల్వాఢకీకంటకపంచమూలీదర్భేషు’ ఇతి పఠంతి| కంటకిపంచమూలం కరమర్దకత్రికంటకేత్యాదినోక్తం| అపరే ‘బిల్వాఢకీకంటకపంచకోలదర్భేషు ’ ఇతి పఠంతి| తం చ పాఠం కార్తికకుండో నేచ్ఛతి, సర్వతృష్ణాసు పిత్తసద్భావేన పంచకోలస్యానుచితత్వాత్||21||
Adhikarana 20 (22) · Śloka 22
సర్వాసు తృష్ణాస్వథవాఽపి పైత్తం కుర్యాద్విధిం తేన హి తా న సంతి |22|
सर्वासु तृष्णास्वथवाऽपि पैत्तं कुर्याद्विधिं तेन हि ता न सन्ति |२२|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం సర్వతృష్ణాసు పిత్తఘ్నో విధిః కార్య ఇతి దర్శయన్నాహ- సర్వాసు తృష్ణాస్వథవేత్యాది| పైత్తం విధిం వక్ష్యమాణం మధురశీతాదిభిః పానాలేపనపరిషేకాదికం| తేన పైత్తేన విధినా, హి యస్మాత్ తాః తృష్ణాః, న సంతి న భవంతి|22|-
Adhikarana 21 (22) · Śloka 23
పర్యాగతోదుంబరజో రసస్తు సశర్కరస్తత్క్వథితోదకం వా ||22|| వర్గస్య సిద్ధస్య చ సారివాదేః పాతవ్యమంభః శిశిరం తృషార్తైః |23|
पर्यागतोदुम्बरजो रसस्तु सशर्करस्तत्क्वथितोदकं वा ||२२|| वर्गस्य सिद्धस्य च सारिवादेः पातव्यमम्भः शिशिरं तृषार्तैः |२३|
🔊 Audio coming soon
అపరమపి సర్వతృష్ణాసు విధిమాహ- పర్యాగతోదుంబరజ ఇత్యాది| పర్యాగతోదుంబరజో రస ఇతి పక్వోదుంబరస్వరసః| తత్క్వథితోదకం పక్వోదుంబరక్వథితజలం| సుద్ధస్య క్వాథపానపరిభాషయా| శిశిరం శీతలం||22||-
Adhikarana 22 (23) · Śloka 23
కశేరుశృంగాటకపద్మమోచబిసేక్షుసిద్ధం క్షతజాం నిహంతి ||23||
कशेरुशृङ्गाटकपद्ममोचबिसेक्षुसिद्धं क्षतजां निहन्ति ||२३||
🔊 Audio coming soon
క్షతజతృష్ణాచికిత్సితమాహ- కశేరుశృంగాటకేత్యాది| మోచా కదలీ| బిసం పద్మమూలం| సిద్ధమిత్యత్ర ‘తోయం’ ఇతి శేషః||23||
Adhikarana 23 (24) · Śloka 25
లాజోత్పలోశీరకుచందనాని దత్త్వా ప్రవాతే నిశి వాసయేత్తు | తదుత్తమం తోయముదారగంధి సితాయుతం క్షౌద్రయుతం వదంతి ||24|| ద్రాక్షాప్రగాఢం చ హితాయ వైద్యస్తృష్ణార్దితేభ్యో వితరేన్నరేభ్యః |25|
लाजोत्पलोशीरकुचन्दनानि दत्त्वा प्रवाते निशि वासयेत्तु | तदुत्तमं तोयमुदारगन्धि सितायुतं क्षौद्रयुतं वदन्ति ||२४|| द्राक्षाप्रगाढं च हिताय वैद्यस्तृष्णार्दितेभ्यो वितरेन्नरेभ्यः |२५|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం క్షతజతృష్ణాయాం యోగాంతరమాహ- లాజోత్పలోశీరకుచందనానీత్యాది| ఏతాని లాజోత్పలాదీని దత్త్వా తోయం జలం ప్రవాతే నిశి వాసయేత్, తతశ్చ తదుదకముదారగంధి సుగంధిపుష్పాధివాసితం సితాక్షౌద్రయుతం క్షతజతృష్ణాయాముత్తమం వదంతి| తదుదకం యథా ప్రయుజ్యతే తదా(థా)హ- ద్రాక్షాప్రగాఢమిత్యాది| కేచిదనంతరోక్తం ‘కశేరుశృంగాటక’- ఇత్యాదికం తథా ‘లాజోత్పలోశీరకుచందనాని’ ఇత్యాదికం చైకత్ర కృత్వాఽన్యథా పఠంతి, తే చ కశేర్వాదిసిద్ధే తోయే లాజోత్పలాదీని దత్త్వా నిశి వాసయేదితి యోజయంతి; తే చ కశేర్వాదికం ‘కుర్యాత్ కషాయాణి యథేరితాని’ ఇతి పర్యంతం సామాన్యతృష్ణాచికిత్సితమితి మన్యంతే, స చ పాఠోఽభావాన్న దర్శితః||24||-
Adhikarana 24 (25) · Śloka 26
ససారివాదౌ తృణపంచమూలే తథోత్పలాదౌ ప్రథమే గణే చ ||25|| కుర్యాత్ కషాయం చ యథేరితేన ... |26|
ससारिवादौ तृणपञ्चमूले तथोत्पलादौ प्रथमे गणे च ||२५|| कुर्यात् कषायं च यथेरितेन ... |२६|
🔊 Audio coming soon
క్షతజతృష్ణాయామపరాణ్యపి యోగాంతరాణ్యాహ- ససారివాదౌ తృణపంచమూలే ఇత్యాది| ససారివాదౌ సారివాదిగణసహితే| ఏతద్విశేషణం తృణపంచమూలోత్పలాదీనాం| తృణపంచమూలే కుశకాశనలదర్భేత్యాదికే| ఉత్పలాదౌ ఉత్పలరక్తోత్పలేత్యాదికే| ప్రథమో గణో విదారిగంధాదిః| యథేరితేనేతి పూర్వోక్తవిధానేన| ఏతేన లాజాది దత్త్వా ప్రవాతే నిశి వాసనం శర్కరాదిప్రక్షేపశ్చ లభ్యతే| ‘యథేరితేన’ ఇత్యత్ర కేచిత్ ‘యథైతదుక్తం’ ఇతి పఠంతి; తత్రాపి స ఏవార్థః||25||-
Adhikarana 25 (26) · Śloka 26
... మధూకపుష్పాదిషు చాపరేషు | రాజాదనక్షీరికపీతనేషు షట్ పానకాన్యత్ర హితాని చ స్యుః ||26||
... मधूकपुष्पादिषु चापरेषु | राजादनक्षीरिकपीतनेषु षट् पानकान्यत्र हितानि च स्युः ||२६||
🔊 Audio coming soon
క్షతజతృష్ణాయాం షట్పానకాన్యాహ- మధూకపుష్పాదిష్విత్యాది| మధూకపుష్పాదిషు మధూకశోభాంజనకోవిదారప్రియంగుపుష్పేషు చతుర్షు రక్తపిత్తఘ్నగణపఠితేషు; అన్యే మధూకపుష్పద్రాక్షాకాశ్మర్యఖర్జూరేషు చతుర్షు రక్తపిత్తపఠితేష్వితి వదంతి| రాజాదనః చారః, అన్యే క్షీరికామాహుః| క్షీరికపీతన ఆర్ద్రశిరీషః, అన్యే క్షీరీతి ద్రవ్యాంతరమిచ్ఛంతి; తథా సతి సప్తద్రవ్యత్వేన సంఖ్యాతిరేకః స్యాత్| పానకాని కషాయాణి| అత్రాపి యథేరితేనేతి యోజ్యం; తేన లాజాది దత్త్వా ప్రవాతే నిశి వాసనం శర్కరాదిప్రక్షేపశ్చ గృహ్యతే| అత్ర క్షతజతృష్ణాయాం| కేచిత్ ‘ససారివాదౌ’ ఇత్యాదినా ‘క్షీరికపీతనేషు’ ఇతి పర్యంతేన షట్పానకాని వదంతి; తన్న, సారివాదేస్తృణపంచమూలాదీనాం విశేషణత్వేనోక్తత్వాత్ పంచ పానకాని స్యుః| అపరే తు కుశేర్వాదిమారభ్య షట్పానకానీచ్ఛంతి; తదపి న, తస్య పృథగ్దర్శితత్వాత్||26||
Adhikarana 26 (27) · Śloka 27
సతుండికేరాణ్యథవా పిబేత్తు పిష్టాని కార్పాససముద్భవాని |27|
सतुण्डिकेराण्यथवा पिबेत्तु पिष्टानि कार्पाससमुद्भवानि |२७|
🔊 Audio coming soon
క్షతజతృష్ణాయామపరమపి యోగాంతరమాహ- సతుండికేరాణ్యథవేత్యాది| తుండికేరీ వనకార్పాసీ| కార్పాససముద్భవాని కార్పాసఫలాని| ఏతేన వనగ్రామ్యకార్పాసీఫలాని పిష్టాని పాతవ్యాని| కార్తికకుండస్తు ‘సర్వాసు తృష్ణాస్వథవా’ ఇత్యాదికం’ ‘కార్పాససముద్భవాని’ ఇత్యంతం సర్వాసు తృష్ణాసు చికిత్సితం మన్యతే|27|-
Adhikarana 27 (27) · Śloka 27
క్షతోద్భవాం రుగ్వినివారణేన జయేద్రసానామసృజశ్చ పానైః ||27||
क्षतोद्भवां रुग्विनिवारणेन जयेद्रसानामसृजश्च पानैः ||२७||
🔊 Audio coming soon
క్షతజతృష్ణాయామపరమపి చికిత్సావిశేషమాహ- క్షతోద్భవామిత్యాది| రుగ్వినివారణేన క్షతోద్భవరుగపనయనేన| రసానాం మాంసరసానాం| అసృజ ఇతి ఏణాదిశోణితస్యేత్యర్థః||27||
Adhikarana 28 (28) · Śloka 28
క్షయోత్థితాం క్షీరఘృతం నిహన్యాన్మాంసోదకం వా మధుకోదకం వా |28|
क्षयोत्थितां क्षीरघृतं निहन्यान्मांसोदकं वा मधुकोदकं वा |२८|
🔊 Audio coming soon
క్షయజాయాస్తృష్ణాయాశ్చికిత్సితమాహ- క్షయోత్థితాం క్షీరఘృతమిత్యాది| క్షీరఘృతం క్షీరమథనోద్భూతం ఘృతం క్షీరమిశ్రితం ఘృతం వా| మాంసోదకం మాంసరసస్యాచ్ఛో భాగః సౌరావాఖ్యః| మధుకోదకం యష్టీమధుకోదకం| కేచిదత్ర మాషోదకమితి పఠిత్వా మాషయూషమితి వ్యాఖ్యానయంతి|28|-
Adhikarana 29 (28) · Śloka 29
ఆమోద్భవాం బిల్వవచాయుతైస్తు జయేత్ కషాయైరథ దీపనీయైః ||28|| ఆమ్రాతభల్లాతబలాయుతాని పిబేత్ కషాయాణ్యథ దీపనాని |29|
आमोद्भवां बिल्ववचायुतैस्तु जयेत् कषायैरथ दीपनीयैः ||२८|| आम्रातभल्लातबलायुतानि पिबेत् कषायाण्यथ दीपनानि |२९|
🔊 Audio coming soon
ఆమజాయాశ్చికిత్సామాహ- ఆమోద్భవామిత్యాది| దీపనీయైః పిప్పల్యాదిద్రవ్యకృతైః| ఆమ్రాతేత్యాది| ఆమ్రాతకాదియుతాని దీపనాని కషాయాణి ఆమజతృష్ణాయాం పిబేదిత్యర్థః||28||-
Adhikarana 30 (29) · Śloka 29
గుర్వన్నజాతాం వమనైర్జయేచ్చ క్షయాదృతే సర్వకృతాం చ తృష్ణాం ||29||
गुर्वन्नजातां वमनैर्जयेच्च क्षयादृते सर्वकृतां च तृष्णाम् ||२९||
🔊 Audio coming soon
భక్తజతృష్ణాచికిత్సామాహ- గుర్వన్నజాతామిత్యాది| గుర్వన్నజాతాం తృష్ణాం వమనైర్జయేదిత్యర్థః| కిం గుర్వన్నజాతామేవ వమనైర్జయేదుతాన్యామపీత్యాహ- క్షయాదిత్యాది| క్షయాదృతే ఇతి క్షయజాం విహాయ, సర్వదోషారబ్ధాం తృష్ణామపి వమనైర్జయేదితి పిండార్థః| క్షయజాఽపి సర్వదోషారబ్ధా, తస్యాం క్షీణధాతుత్వాద్వమనం న కార్యమితి ద్యోతనార్థం క్షయాదృతే ఇతి కృతం| సర్వకృతాం ఆమజామిత్యర్థః, తస్యా అపి దోషత్రయోత్పన్నత్వాత్| అన్యే తు ‘క్షయాదృతే సర్వకృతాశ్చ తృష్ణా’ ఇతి పఠంతి, క్షయజాం విహాయ అన్యాః సర్వా అపి తృష్ణా వమనైర్జయేదితి వ్యాఖ్యానయంతి||29||
Adhikarana 31 (30) · Śloka 30
శ్రమోద్భవాం మాంసరసో నిహంతి గుడోదకం వాఽప్యథవాఽపి మంథః |30|
श्रमोद्भवां मांसरसो निहन्ति गुडोदकं वाऽप्यथवाऽपि मन्थः |३०|
🔊 Audio coming soon
తృష్ణాప్రసంగేన శ్రమాదిజాతానామపి తృష్ణానాం ప్రతీకారమాహ- శ్రమోద్భవామిత్యాది| మంథః ‘సక్తవః సర్పిషాఽభ్యక్తా’ ఇత్యాద్యుక్తః| యదా శ్రమజతృష్ణా వాతోల్బణా భవతి తదా తాం మాంసరసో నిహంతి, యదా పిత్తోల్బణా తదా మంథ ఇతి తాత్పర్యార్థః|30|-
Adhikarana 32 (30) · Śloka 30
భక్తోపరోధాత్తృషితో యవాగూముష్ణాం పిబేన్మంథమథో హిమం చ ||30||
भक्तोपरोधात्तृषितो यवागूमुष्णां पिबेन्मन्थमथो हिमं च ||३०||
🔊 Audio coming soon
భక్తోపరోధాదిత్యాది| భక్తోపరోధాత్ ఆహారనిరోధాత్| ఉష్ణాం యవాగూం వాతోత్కటాయాం, హిమం మంథం చ పిత్తోత్కటాయాం, పిబేదితి పర్యవసితోఽర్థః||30||
Adhikarana 33 (31) · Śloka 31
యా స్నేహపీతస్య భవేచ్చ తృష్ణా తత్రోష్ణమంభః ప్రపిబేన్మనుష్యః |31|
या स्नेहपीतस्य भवेच्च तृष्णा तत्रोष्णमम्भः प्रपिबेन्मनुष्यः |३१|
🔊 Audio coming soon
యా స్నేహపీతస్య భవేదిత్యాది| యద్యపి ‘స్నేహపీతస్య చేత్తృష్ణా పిబేత్’ ఇత్యాదినైవ స్నేహజతృష్ణాచికిత్సితం ప్రాగుక్తం, తథాఽపి ప్రకరణాంతరత్వాద్దార్ఢ్యార్థం పునరుక్తం|31|-
Adhikarana 34 (31) · Śloka 31
మద్యోద్భవామర్ధజలం నిహంతి మద్యం తృషాం యాఽపి చ మద్యపస్య ||31||
मद्योद्भवामर्धजलं निहन्ति मद्यं तृषां याऽपि च मद्यपस्य ||३१||
🔊 Audio coming soon
మద్యోద్భవామర్ధజలమిత్యాది| యద్యపి మదాత్యయప్రస్తావే మద్యజతృష్ణాచికిత్సితముక్తం, తథాఽప్యధికరణవశాత్ పునరుక్తమతో న దోషః||31||
Adhikarana 35 (32) · Śloka 32
తృష్ణోద్భవాం హంతి జలం సుశీతం సశర్కరం సేక్షురసం తథాఽంభః |32|
तृष्णोद्भवां हन्ति जलं सुशीतं सशर्करं सेक्षुरसं तथाऽम्भः |३२|
🔊 Audio coming soon
తృష్ణోద్భవామిత్యాది| తృష్ణోద్భవామితి హృద్రోగకర్షితస్య పురుషస్యోత్తరకాలోత్పన్నామిత్యర్థః| సశర్కరం సుశీతం పానీయం తథా ఇక్షురససహితం చ పానీయం తృష్ణోద్భవాం తృష్ణాం హంతీతి పిండార్థః| కార్తికకుండస్తు ‘శ్రమోద్భవాం మాంసరసో నిహంతి’ ఇత్యారభ్య తృష్ణోద్భవాం హంతి జలం సుశీతం సశర్కరం సేక్షురసం తథాఽంభః’ ఇతి యావన్న పఠతి; అస్మాభిస్తు శ్రీజేజ్జటేన పఠితత్వాత్ పఠితః|32|-
Adhikarana 36 (32) · Śloka 32
స్వైః స్వైః కషాయైర్వమనాని తాసాం తథా జ్వరోక్తాని చ పాచనాని ||32||
स्वैः स्वैः कषायैर्वमनानि तासां तथा ज्वरोक्तानि च पाचनानि ||३२||
🔊 Audio coming soon
పూర్వం తృష్ణాసు వమనాన్యుక్తాని, తాని చ యైర్ద్రవ్యైః క్రియంతే తాన్యాహ- స్వైః స్వైరిత్యాది| స్వైః స్వైః కషాయైః ఆత్మీయైరాత్మీయైః క్వాథైః; ఏతేనైతదుక్తం- యాసు ఛర్దిషు శమనాయ యే కషాయా ఉక్తాస్తైరేవ వమనాని తాసు యోజ్యాని, తథా జ్వరోక్తాని పాచనాని చ కార్యాణి||32||
Adhikarana 37 (33) · Śloka 33
లేపావగాహౌ పరిషేచనాని కుర్యాత్తథా శీతగృహాణి చాపి | సంశోధనం క్షీరరసౌ ఘృతాని సర్వాసు లేహాన్మధురాన్ హిమాంశ్చ ||33||
लेपावगाहौ परिषेचनानि कुर्यात्तथा शीतगृहाणि चापि | संशोधनं क्षीररसौ घृतानि सर्वासु लेहान्मधुरान् हिमांश्च ||३३||
🔊 Audio coming soon
సర్వతృష్ణాసు పిత్తహరో విధిః కార్య ఇతి యత్ ప్రాగుక్తం తమేవ పిత్తహరవిధిమాహ- లేపావగాహావిత్యాది| సంశోధనం విరేచనం, పిత్తహరత్వాత్||33||
Adhikarana puShpikA · Śloka 48
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే కాయచికిత్సాతంత్రే (దశమోఽధ్యాయః, ఆదితః) అష్టచత్వారింశోఽధ్యాయః ||48||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे (दशमोऽध्यायः, आदितः) अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः ||४८||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే కాయచికిత్సాతంత్రే తృష్ణాప్రతిషేధో నామాష్టచత్వారింశత్తమోఽధ్యాయః||48||