55. udāvartapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાત ઉદાવર્તપ્રતિષેધમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

કૃમિપ્રતિષેધાનન્તરં કૃમિચિકિત્સિતસ્ય કટુતિક્તકષાયાદેરુદાવર્તહેતુત્વાદુદાવર્તપ્રતિષેધારમ્ભો યુક્ત ઇત્યત આહ- અથાત ઇત્યાદિ| ઉત્ ઊર્ધ્વં વાતવિણ્મૂત્રાદીનાં આવર્તો ભ્રમણં યસ્મિન્ રોગે સ ઉદાવર્તઃ; અન્યે પુરીષં વાયુના વર્તુલીકૃતમુદાવર્તં મન્યન્તે, લોકપ્રસિદ્ધત્વાત્||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

અધશ્ચોર્ધ્વં ચ ભાવાનાં પ્રવૃત્તાનાં સ્વભાવતઃ | ન વેગાન્ ધારયેત્ પ્રાજ્ઞો વાતાદીનાં જિજીવિષુઃ ||૩||

વેગધારણસ્યૈકાન્તેનોદાવર્તહેતુત્વાદ્વેગધારણનિષેધમાહ- અધશ્ચોર્ધ્વ ચેત્યાદિ| અધોભાવા મૂત્રાદયઃ ઊર્ધ્વભાવા ઉદ્ગારાદયઃ, તેષાં ભાવાનાં વાતાદીનાં વેગાન્ ન ધારયેત્| કિમ્ભૂતાનાં? સ્વભાવતઃ પ્રવૃત્તાનાં, પ્રકૃત્યૈવ સ્વાશયચ્યુતાનામિત્યર્થઃ| એતેનૈતેઽપ્રવૃત્તા બલાન્નોદીરણીયા ઇતિ સૂચયતિ| જિજીવિષુઃ જીવિતુમિચ્છુઃ પુરુષઃ| કેચિત્ ‘પ્રાજ્ઞઃ’ ઇત્યત્ર ‘પ્રાપ્તાન્’ ઇતિ પઠન્તિ| તે ચ વ્યાખ્યાનયન્તિ- વેગગ્રહણેનૈવ પ્રાપ્તાનિતિ પ્રાપ્તં યસ્માદપ્રાપ્તો વેગો ન ભવતિ, અતઃ પ્રાપ્તગ્રહણમધિકં , તેનાધિકેન પ્રાપ્તગ્રહણેન કેષાઞ્ચિત્ પ્રાપ્તા અપિ વેગા ધારણીયા ઇત્યર્થાધિક્યમાવેદયતિ; તથા ચ તન્ત્રાન્તરે- “ઇમાંસ્તુ ધારયેદ્વેગાન્ હિતૈષી પ્રેત્ય ચેહ ચ| લોભેર્ષ્યાદ્વેષમાત્સર્યરાગાદીનાં યતેન્દ્રિયઃ ”- ઇતિ| તચ્ચ વ્યાખ્યાનં ન યુક્તં, યસ્માદ્વિશેષાભિધાનાદેવ લોભાદીનાં વેગધારણં સિદ્ધં; તસ્માત્ પ્રાપ્તાન્ ઉન્મુખીભૂતાનિતિ વ્યાખ્યાનં યુક્તમ્| અન્યે તુ વાતાદીનાં પ્રાપ્તાન્ યુક્તાન્ વેગાન્ ન ધારયેત્, ન તુ સાહસાદિવેગાન્ ન ધારયેદિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

વાતવિણ્મૂત્રજૃમ્ભાશ્રુક્ષવોદ્ગારવમીન્દ્રિયૈઃ | વ્યાહન્યમાનૈરુદિતૈરુદાવર્તો નિરુચ્યતે ||૪||

ઉદાવર્તસ્ય નિરુક્તિદ્વારા કારણાન્યાહ- વાતવિણ્મૂત્રેત્યાદિ| અશ્રુ નેત્રોદકં, ક્ષવઃ છિક્કા; ઇન્દ્રિયમત્ર શુક્રમભિપ્રેતં, ‘શુક્રાશ્મરી તત્સ્રવણં ભવેદ્વા’ ઇત્યાદિવક્ષ્યમાણવચનાત્; અભિધાને ચેન્દ્રિયશબ્દઃ શુક્રે દૃષ્ટઃ; તથાચ તદ્વચઃ- “શ્રોત્રવાગાદિ સત્ત્વં ચ શુક્રં ચેન્દ્રિયમુચ્યતે”- ઇતિ| વ્યાહન્યમાનૈઃ અવરુધ્યમાનૈઃ| ઉદિતૈરિતિ ઊર્ધ્વગતૈઃ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ક્ષુત્તૃષ્ણાશ્વાસનિદ્રાણામુદાવર્તો વિધારણાત્ |૫|

અન્યેષામપિ વિધારણાદુદાવર્તસમ્ભવમાહ- ક્ષુત્તૃષ્ણેત્યાદિ| વાતવિણ્મૂત્રાદિકાત્ ક્ષુત્તૃષ્ણાદીનાં ભિન્નપાઠો વાતાદીનાં સન્નિહિતકારણત્વં તથા ક્ષુદાદીનાં વિપ્રકૃષ્ટકારણત્વં સૂચયતિ; અથવા અનેન ભિન્નપાઠેન વક્ષ્યમાણં હેતુમાહારાશ્રિતં સૂચયતિ| યથા- “વાયુઃ કોષ્ઠાનુગો રૂક્ષૈઃ કષાયકટુતિક્તકૈઃ” ઇત્યાદિ| યે ક્ષુદાદીનાં ભિન્નપાઠં ન પઠન્તિ; તન્મતે ઈદૃશઃ પાઠઃ,- ‘વાતવિણ્મૂત્રજૃમ્ભાશ્રુક્ષવોદ્ગારવમીન્દ્રિયૈઃ| ક્ષુત્તૃષ્ણાશ્વાસનિદ્રાણાં ધૃત્યોદાવર્તસમ્ભવઃ’ ઇતિ| ધૃત્યા ધારણેનેત્યર્થઃ| નનુ, અધોવેગરોધાદપાનપ્રકોપાદુદાવર્તસમ્ભવો યુક્તઃ, અશ્રુજૃમ્ભાદિવેગધારણાત્ કથં તસ્યોત્પત્તિઃ ? સત્યં, અશ્રુજૃમ્ભાદિવેગરોધાત્ કોષ્ઠગતો વાયુર્યદા ભવતિ તદાઽપાનપ્રકોપાદુદાવર્તસમ્ભવઃ|૫|-

Adhikarana 5 (5) · Śloka 5

તસ્યાભિધાસ્યે વ્યાસેન લક્ષણં ચ ચિકિત્સિતમ્ ||૫||

તસ્યાભિધાસ્યે ઇત્યાદિ| તસ્ય ઉદાવર્તસ્ય| અભિધાસ્યે કથયિષ્યામિ| વ્યાસેન વિસ્તરેણ||૫||

Adhikarana 6 (6) · Śloka 6

ત્રયોદશવિધશ્ચાસૌ ભિન્ન એતૈસ્તુ કારણૈઃ |૬|

તસ્ય સઙ્ખ્યામાહ- ત્રયોદશવિધ ઇત્યાદિ| ભિન્નો ભેદં ગતઃ| એતૈઃ કારણૈઃ પૂર્વોક્તૈર્વાતવિણ્મૂત્રાદિભિઃ|૬|-

Adhikarana 7 (6) · Śloka 6

અપથ્યભોજનાચ્ચાપિ વક્ષ્યતે ચ તથાઽપરઃ ||૬||

વાતાદિવેગરોધાત્ત્રયોદશોદાવર્તાનભિધાયેદાનીં કારણભેદાદપરમપ્યાહ- અપથ્યેત્યાદિ| અપરો વાતાદ્યવરોધજેભ્યોઽન્યઃ||૬||

Adhikarana 8 (7) · Śloka 8

આધ્માનશૂલૌ હૃદયોપરોધં શિરોરુજં શ્વાસમતીવ હિક્કામ્ | કાસપ્રતિશ્યાયગલગ્રહાંશ્ચ બલાસપિત્તપ્રસરં ચ ઘોરમ્ ||૭|| કુર્યાદપાનોઽભિહતઃ સ્વમાર્ગે હન્યાત્ પુરીષં મુખતઃ ક્ષિપેદ્વા |૮|

વાતજોદાવર્તલક્ષણમાહ- આધ્માનશૂલાવિત્યાદિ| હૃદયોપરોધં હૃદયાવરણમ્| બલાસપિત્તપ્રસરં શ્લેષ્મપિત્તપ્રસરણમ્| અભિહતઃ અવરુદ્ધઃ| સ્વમાર્ગે ગુદે| હન્યાત્ પુરીષં પુરીષક્ષયં કુર્યાત્ ક્ષિપેદ્વેત્યત્રાપિ પુરીષમિતિ સમ્બન્ધનીયમ્| ગલગ્રહાંશ્ચેતિ ચકારાત્ ક્રિમ્યાદીનાં સમાનતન્ત્રનિર્દિષ્ટાનાં ગ્રહણમ્| અપાનાવરોધેન પ્રાણાદીનામપિ પ્રકોપાત્ શિરોરુક્કાસાદિસમ્ભવો યુક્તઃ||૭||

Adhikarana 9 (8) · Śloka 9

આટોપશૂલૌ પરિકર્તનં ચ સઙ્ગઃ પુરીષસ્ય તથોર્ધ્વવાતઃ ||૮|| પુરીષમાસ્યાદપિ વા નિરેતિ પુરીષવેગેઽભિહતે નરસ્ય |૯|

પુરીષજોદાવર્તલક્ષણમાહ- આટોપશૂલાવિત્યાદિ| આટોપ ઉદરાપૂરઃ| પરિકર્તનં ગુદમેઢ્રબસ્ત્યાદિષુ કૃન્તનમિવ વેદના| ઊર્ધ્વવાતો બહૂદ્ગારતા| આસ્યાત્ મુખાત્| નિરેતિ નિર્ગચ્છતિ| પરિકર્તનં ચેતિ ચકારાત્ પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટનાદયઃ||૮||-

Adhikarana 10 (9-10) · Śloka 10

મૂત્રસ્ય વેગેઽભિહતે નરસ્તુ કૃચ્છ્રેણ મૂત્રં કુરુતેઽલ્પમલ્પમ્ ||૯|| મેઢ્રે ગુદે વઙ્ક્ષણબસ્તિમુષ્કનાભિપ્રદેશેષ્વથવાઽપિ મૂર્ધ્નિ | આનદ્ધબસ્તિશ્ચ ભવન્તિ તીવ્રાઃ શૂલાશ્ચ શૂલૈરિવ ભિન્નમૂર્તેઃ ||૧૦||

મૂત્રોદાવર્તલક્ષણમાહ- મૂત્રસ્યેત્યાદિ| વઙ્ક્ષણમ્ ઉદરોરુસન્ધિઃ| મુષ્કૌ અણ્ડૌ| મૂર્ધ્નિ ઉત્તમાઙ્ગે| આનદ્ધબસ્તિઃ આધ્માતમૂત્રાધારઃ| ‘આનદ્ધબસ્તેઃ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, તે ચ આનદ્ધબસ્તેર્મૂર્ધ્નિ શૂલા ભવન્તીતિ યોજયન્તિ| તન્ન, સમાનતન્ત્રવિરોધાત્| ભિન્નમૂર્તેઃ ભિન્નશરીરસ્ય ||૯-૧૦||

Adhikarana 11 (11) · Śloka 11

મન્યાગલસ્તમ્ભશિરોવિકારા જૃમ્ભોપઘાતાત્ પવનાત્મકાઃ સ્યુઃ | શ્રોત્રાનનઘ્રાણવિલોચનોત્થા ભવન્તિ તીવ્રાશ્ચ તથા વિકારાઃ ||૧૧||

જૃમ્ભોદાવર્તલક્ષણમાહ- મન્યેત્યાદિ| સ્તમ્ભશબ્દો મન્યાગલાભ્યાં પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| ગલસ્તમ્ભો ગલગ્રહઃ| શિરોવિકારાઃ સૂર્યાવર્તાદયઃ| પવનાત્મકાઃ કમ્પસુપ્ત્યાદયઃ, ચકારાત્ અરુચિવિભ્રમાદયશ્ચ||૧૧||

Adhikarana 12 (12) · Śloka 12

આનન્દજં શોકસમુદ્ભવં વા નેત્રોદકં પ્રાપ્તમમુઞ્ચતો હિ | શિરોગુરુત્વં નયનામયાશ્ચ ભવન્તિ તીવ્રાઃ સહ પીનસેન ||૧૨||

અશ્રુજોદાવર્તલક્ષણમાહ- આનન્દજમિત્યાદિ| નેત્રોદકમ્ અશ્રુ, પ્રાપ્તં પ્રવૃત્ત્યુન્મુખમ્| પીનસોઽત્ર પ્રતિશ્યાયઃ, સમાનતન્ત્રદર્શનાત્| ચકારાત્ પ્રતિશ્યાયાદયઃ||૧૨||

Adhikarana 13 (13) · Śloka 13

ભવન્તિ ગાઢં ક્ષવથોર્વિઘાતાચ્છિરોક્ષિનાસાશ્રવણેષુ રોગાઃ | કણ્ઠાસ્યપૂર્ણત્વમતીવ તોદઃ કૂજશ્ચ વાયોરુત વાઽપ્રવૃત્તિઃ ||૧૩||

છિક્કાજોદાવર્તલક્ષણમાહ- ભવન્તીત્યાદિ| ક્ષવથોર્વિઘાતાત્ છિક્કાવરોધાત્| કણ્ઠાસ્યપૂર્ણત્વમિતિ કણ્ઠમુખે વાયુના પૂર્ણે ઇવ ભવતઃ| અતીવ તોદઃ અતીવ વ્યથા, કણ્ઠમુખયોરેવ| કેચિત્ ‘કણ્ઠસ્ય’ ઇતિ પઠન્તિ, તન્મતે કણ્ઠસ્યૈવ પૂર્ણત્વં તોદશ્ચ| કૂજઃ અવ્યક્તવચનમ્| વાયોરપ્રવૃત્તિઃ ઉચ્છ્વાસાવરોધઃ| ઉત વા અથવેત્યર્થઃ| ચકારાત્ મન્યાસ્તમ્ભાદયઃ||૧૩||

Adhikarana 14 (14) · Śloka 14

ઉદ્ગારવેગેઽભિહતે ભવન્તિ ઘોરા વિકારાઃ પવનપ્રસૂતાઃ |૧૪|

ઉદ્ગારજોદાવર્તલક્ષણમાહ- ઉદ્ગારવેગ ઇત્યાદિ| ઘોરાઃ કષ્ટતરાઃ| "ઘોરાઃ" ઇત્યત્ર "જન્તોઃ" ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| પવનપ્રસૂતાઃ કમ્પહિક્કાહૃદ્વિબન્ધાદયઃ|૧૪|-

Adhikarana 15 (14) · Śloka 14

છર્દેર્વિઘાતેન ભવેચ્ચ કુષ્ઠં યેનૈવ દોષેણ વિદગ્ધમન્નમ્ ||૧૪||

છર્દિજોદાવર્તલક્ષણમાહ- છર્દેર્વિઘાતેનેત્યાદિ| કુષ્ઠગ્રહણમત્ર શીતપિત્તકોપાદ્યુપલક્ષણાર્થમ્| યેનૈવ દોષેણ વિદગ્ધમન્નમિતિ યેનૈવ વાતાદ્યન્યતમેન દોષેણ વિદગ્ધં દુષ્ટમન્નં ભવેત્તદ્દોષાધિકમેવ કુષ્ઠં સ્યાદિત્યર્થઃ| ચકારાત્ અરોચકાદયઃ||૧૪||

Adhikarana 16 (15) · Śloka 15

મૂત્રાશયે પાયુનિ મુષ્કયોશ્ચ શોફો રુજો મૂત્રવિનિગ્રહશ્ચ | શુક્રાશ્મરી તત્સ્રવણં ભવેદ્વા તે તે વિકારા વિહતે તુ શુક્રે ||૧૫||

શુક્રજોદાવર્તલક્ષણમાહ- મૂત્રાશય ઇત્યાદિ| મૂત્રાશયે બસ્તૌ, પાયુનિ ગુદે, શોફઃ શ્વયથુઃ; રુજોઽપિ મૂત્રાશયાદિષ્વેવ ભવન્તિ| મૂત્રવિનિગ્રહો મૂત્રાપ્રવૃત્તિઃ| તત્સ્રવણં શુક્રસ્રવણં, સમાનતન્ત્રપ્રત્યયાત્| તે તે વિકારા ઇતિ હૃત્પીડાઙ્ગમર્દાદયઃ શુક્રવેગવિઘાતજાઃ સમાનતન્ત્રોક્તાઃ||૧૫||

Adhikarana 17 (16) · Śloka 16

તન્દ્રાઙ્ગમર્દારુચિવિભ્રમાઃ સ્યુઃ ક્ષુધોઽભિઘાતાત્ કૃશતા ચ દૃષ્ટેઃ |૧૬|

ક્ષુજ્જોદાવર્તલક્ષણમાહ- તન્દ્રેત્યાદિ| તન્દ્રા વૈકારિકી નિદ્રા; અઙ્ગમર્દઃ અઙ્ગોદ્વેષ્ટનમિવ વેદના, સ્ફુટનિકેત્યન્યે; વિભ્રમઃ અત્યર્થં ચક્રારૂઢસ્યેવ ભ્રમણમ્| કૃશતા ચ દૃષ્ટેઃ દૃઙ્માન્દ્યમ્ ચકારાત્ દૌર્બલ્યાદયસ્તન્ત્રાન્તરોક્તા ગ્રાહ્યાઃ|૧૬|-

Adhikarana 18 (16) · Śloka 16

કણ્ઠાસ્યશોષઃ શ્રવણાવરોધસ્તૃષ્ણાભિઘાતદ્ધૃદયે વ્યથા ચ ||૧૬||

તૃષ્ણાજોદાવર્તલક્ષણમાહ- કણ્ઠાસ્યશોષ ઇત્યાદિ| શ્રવણાવરોધો બાધિર્યમ્| ચકારાત્ શ્રમસ્વેદાદયઃ સમાનતન્ત્રોક્તાઃ||૧૬||

Adhikarana 19 (17) · Śloka 17

શ્રાન્તસ્ય નિઃશ્વાસવિનિગ્રહેણ હૃદ્રોગમોહાવથવાઽપિ ગુલ્મઃ |૧૭|

ઉચ્છ્વાસજોદાવર્તલક્ષણમાહ- શ્રાન્તસ્યેત્યાદિ| શ્રાન્તસ્ય દ્રુતગમનાદિના ખિન્નસ્ય| શ્રાન્તસ્યેત્યનેનાશ્રાન્તસ્ય શ્વાસધારણાદપિ પીડા ન ભવતીતિ સૂચ્યતે| મોહો વૈચિત્ત્યમ્|૧૭|-

Adhikarana 20 (17) · Śloka 17

જૃમ્ભાઽઙ્ગમર્દોઽઙ્ગશિરોક્ષિજાડ્યં નિદ્રાભિઘાતાદથવાઽપિ તન્દ્રા ||૧૭||

નિદ્રાજોદાવર્તલક્ષણમાહ- જૃમ્ભેત્યાદિ| જાડ્યશબ્દોઽઙ્ગાદિભિઃ સમ્બધ્યતે; જાડ્યમ્ અપાટવં, ગૌરવમિતિ તાત્પર્યાર્થઃ||૧૭||

Adhikarana 21 (18) · Śloka 18

તૃષ્ણાર્દિતં પરિક્લિષ્ટં ક્ષીણં શૂલૈરભિદ્રુતમ્ | શકૃદ્વમન્તં મતિમાનુદાવર્તિનમુત્સૃજેત્ ||૧૮||

પરિત્યાજ્યોદાવર્તલક્ષણમાહ- તૃષ્ણાર્દિતમિત્યાદિ| પરિક્લિષ્ટમ્ અત્યર્થમવસન્નં, ક્રિયારહિતમિતિ યાવત્; અન્યે સમન્તતો ભાવેન ક્લેશમુપગતં પરિક્લિષ્ટં મન્યન્તે| અભિદ્રુતં પીડિતમ્| ઉત્સૃજેત્ પરિત્યજેત્||૧૮||

Adhikarana 22 (19) · Śloka 20

સર્વેષ્વેતેષુ વિધિવદુદાવર્તેષુ કૃત્સ્નશઃ | વાયોઃ ક્રિયા વિધાતવ્યાઃ સ્વમાર્ગપ્રતિપત્તયે ||૧૯|| સામાન્યતઃ પૃથક્ત્વેન ક્રિયાં ભૂયો નિબોધ મે |૨૦|

સર્વદોદાવર્તેષુ વાયોઃ સદ્ભાવાત્ સામાન્યેન વાતહરીં ક્રિયામાહ- સર્વેષ્વેતેષ્વિત્યાદિ| વિધિવત્ યથાવિધિ| કૃત્સ્નશઃ સામસ્ત્યેન| ક્રિયાઃ સ્નેહસ્વેદાદિકાઃ| સ્વમાર્ગપ્રતિપત્તયે વાયોરાત્મમાર્ગપ્રવર્તનાય| સામાન્યતઃ સામાન્યેન| ‘સર્વેષુ’ ઇત્યત્ર ‘નવસુ’ ઇતિ પઠિત્વા વાતજોદાવર્તાદિષુ નવસઙ્ખ્યેષુ વાયોઃ ક્રિયા વિધાતવ્યેતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ; તન્ન, બુભુક્ષોદ્ભવાદિષ્વપિ ચતુર્ષૂદાવર્તેષુ વાયોઃ સદ્ભાવાદ્વાતહરી ક્રિયા ક્રિયત ઇતિ| પૃથક્ત્વેન ક્રિયામિત્યાદિ| પૃથક્ત્વેન પ્રત્યેકમ્||૧૯||

Adhikarana 23 (20) · Śloka 20

આસ્થાપનં મારુતજે સ્નિગ્ધસ્વિન્ને વિશિષ્યતે ||૨૦||

આસ્થાપનમિત્યાદિ| આસ્થાપનં નિરૂહઃ, તચ્ચાનુલોમિકવાતહરદ્રવ્યકૃતમ્| સ્નિગ્ધસ્વિન્ને ‘આતુરે’ ઇતિ શેષઃ| વિશિષ્યતે વિશિષ્ટં ભવતિ, વિશેષેણ ક્રિયત ઇતિ તાત્પર્યાર્થઃ||૨૦||

Adhikarana 24 (21) · Śloka 21

પુરીષજે તુ કર્તવ્યો વિધિરાનાહિકો ભવેત્ |૨૧|

પુરીષજ ઇત્યાદિ| આનાહિકો વિધિઃ ફલવર્ત્યાદિકો વાતવ્યાધ્યુક્તો વિસૂચ્યાં વક્ષ્યમાણો વા| તુશબ્દાત્ અનુક્તમન્યદપિ પરીષાનુલોમનં કર્તવ્યમ્|૨૧|-

Adhikarana 25 (21-25) · Śloka 26

સૌવર્ચલાઢ્યાં મદિરાં મૂત્રે ત્વભિહતે પિબેત્ ||૨૧|| એલાં વાઽપ્યથ મદ્યેન ક્ષીરં વાઽપિ પિબેન્નરં | ધાત્રીફલાનાં સ્વરસં સજલં વા પિબેત્ત્ર્યહમ્ ||૨૨|| રસમશ્વપુરીષસ્ય ગર્દભસ્યાથવા પિબેત્ | માંસોપદંશં મધુ વા પિબેદ્વા સીધુ ગૌડિકમ્ ||૨૩|| ભદ્રદારુ ઘનં મૂર્વા હરિદ્રા મધુકં તથા | કોલપ્રમાણાનિ પિબેદાન્તરિક્ષેણ વારિણા ||૨૪|| દુઃસ્પર્શાસ્વરસં વાઽપિ કષાયં કુઙ્કુમસ્ય ચ | એર્વારુબીજં તોયેન પિબેદ્વાઽલવણીકૃતમ્ ||૨૫|| પઞ્ચમૂલીશૃતં ક્ષીરં દ્રાક્ષારસમથાપિ વા |૨૬|

સૌવર્ચલાઢ્યામિત્યાદિ| સૌવર્ચલાઢ્યાં સૌવર્ચલોત્કટામ્| મદિરાં મદ્યમ્| તુશબ્દાત્ સર્પિષોઽવપીડનાદિકં સમાનતન્ત્રોક્તં ગ્રાહ્યમ્| કિં મદિરામેવ પિબેદથવાઽન્યદપીત્યાહ- એલામિત્યાદિ| ધાત્રીફલાનાં સ્વરસં સજલં વેતિ ન કેવલં દુગ્ધં પિબેદામલકરસં સોદકં પિબેદિત્યર્થઃ| ‘ગર્દભસ્ય’ ઇત્યત્રાપિ ‘પુરીષરસમ્’ ઇતિ સમ્બધ્યતે| માંસોપદંશં માંસભક્ષણસહિતં, મધુ મદ્યમ્| તચ્ચ દ્રાક્ષોદ્ભવં, સમાનતન્ત્રદર્શનાત્| તથા ચ તદ્વચઃ,- “દ્રાક્ષોદ્ભવં ચાપિ પિબેન્મદ્યં માંસોપદંશકમ્”- ઇતિ| ગૌડિકં સીધુ ગુડકૃતં સસ્યકમ્; અત્રાપિ માંસોપદંશમિતિ સમ્બધ્યતે| ભદ્રદાર્વિત્યાદિ| ભદ્રદારુ દેવદારુ| ઘનં મુસ્તા| મૂર્વા ચોરસ્નાયુઃ| મધુકં યષ્ટીમધુ| કોલપ્રમાણાનિ અર્ધકર્ષપ્રમાણાનિ| દુઃસ્પર્શા દુરાલભા| એર્વારુઃ ગ્રીષ્મકર્કટિકા| અલવણીકૃતમ્ ઈષત્સૈન્ધવયુક્તમ્| પઞ્ચમૂલી લઘુપઞ્ચમૂલં, સમાનતન્ત્રસંવાદાત્; તથા ચોક્તમ્- “લઘુના પઞ્ચમૂલેન શૃતં ક્ષીરં પિબેન્નરઃ”- ઇતિ||૨૧-૨૫||-

Adhikarana 26 (26-27) · Śloka 27

યોગાંશ્ચ વિતરેદત્ર પૂર્વોક્તાનશ્મરીભિદઃ ||૨૬|| મૂત્રકૃચ્છ્રક્રમં ચાપિ કુર્યાન્નિરવશેષતઃ | ભૂયો વક્ષ્યામિ યોગાન્ યાન્ મૂત્રાઘાતોપશાન્તયે ||૨૭||

ઇદાનીં મૂત્રજોદાવર્તે અશ્મરીમૂત્રકૃચ્છ્રમૂત્રાઘાતચિકિત્સિતાન્યતિદિશન્નાહ- યોગાંશ્ચ વિતરેદિત્યાદિ| વિતરેત્ દદ્યાત્| અત્ર મૂત્રજોદાવર્તે| પૂર્વોક્તાન્ ‘કુશઃ કાશઃ શરઃ’ ઇત્યાદિનાઽશ્મરીચિકિત્સિતોક્તાન્| ભૂયઃ અતિશયેન| ‘વક્ષ્યામિ યાન્ યોગાન્' ઇત્યત્રાપિ ‘તાન્ કુર્યાત્’ ઇતિ સમ્બધ્યતે||૨૬-૨૭||

Adhikarana 27 (28) · Śloka 28

સ્નૈહૈઃ સ્વેદૈરુદાવર્તં જૃમ્ભાજં સમુપાચરેત્ |૨૮|

જૃમ્ભણજોદાવર્તચિકિત્સિતમાહ- સ્નેહૈરિત્યાદિ| સ્નેહૈઃ સ્વેદૈરિતિ પદદ્વયેઽપિ બહુવચનાચ્ચતુર્ભિઃ સ્નેહૈશ્ચતુર્ભિશ્ચ સ્વેદૈરિત્યર્થઃ|૨૮|-

Adhikarana 28 (28) · Śloka 28

અશ્રુમોક્ષોઽશ્રુજે કાર્યઃ સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય દેહિનઃ ||૨૮||

અશ્રુજોદાવર્તચિકિત્સામાહ- અશ્રુમોક્ષ ઇત્યાદિ| અશ્રુમોક્ષઃ અશ્રુનિઃસારણમ્| અત્ર લુપ્તચકારનિર્દેશાત્તીક્ષ્ણભઞ્જનાદિકં વક્ષ્યમાણમત્રાપિ સમ્બન્ધનીયમ્||૨૮||

Adhikarana 29 (29) · Śloka 29

તીક્ષ્ણાઞ્જનાવપીડાભ્યાં તીક્ષ્ણગન્ધોપશિઙ્ઘનૈઃ | વર્તિપ્રયોગૈરથવા ક્ષવસક્તિં પ્રવર્તયેત્ ||૨૯|| (તીક્ષ્ણૌષધપ્રધમનૈરથવાઽઽદિત્યરશ્મિભિઃ||) |

ક્ષવજોદાવર્તચિકિત્સિતમાહ- તીક્ષ્ણાઞ્જનાવપીડાભ્યામિત્યાદિ| તીક્ષ્ણશબ્દોઽઞ્જનાવપીડાભ્યાં સહ સમ્બધ્યતે| અવપીડો નસ્યભેદઃ| તીક્ષ્ણગન્ધોપશિઙ્ઘનૈઃ મરિચાદિચૂર્ણાવઘ્રાણૈઃ| વર્તિપ્રયોગા ધૂમવર્તિપ્રયોગાઃ| અત્ર લુપ્તાદિશબ્દાત્ અર્કરશ્મિવિલોકનાદયો ગૃહ્યન્તે| તથા ચ- “તીક્ષ્ણધૂમાઞ્જનાઘ્રાણનાવનાર્કવિલોકનૈઃ| પ્રવર્તયેત્ ક્ષુતિં સક્તામ્”- ઇત્યાદિ| ક્ષવસક્તિં છિક્કાયા અપ્રવર્તનમ્| કેચિત્તીક્ષ્ણાઞ્જનાવપીડાભ્યામિતિ પદમશ્રુજોદાવર્ત એવ મન્યન્તે ન ક્ષવજે, અનૌપયિકત્વાત્તન્ત્રાન્તરવિરોધાચ્ચ||૨૯||-

Adhikarana 30 (30) · Śloka 31

ઉદ્ગારજે ક્રમોપેતં સ્નૈહિકં ધૂમમાચરેત્ ||૩૦|| સુરાં સૌવર્ચલવતીં બીજપૂરરસાન્વિતામ્ |૩૧|

ઉદ્ગારજે ક્રમોપેતમિત્યાદિ| ક્રમોપેતં ધૂમનસ્યકવલગ્રહચિકિત્સિતોક્તક્રમસંયુક્તમ્| કિમુદ્ગારજે સ્નૈહિકં ધૂમમેવાચરેદુતાન્યદપીત્યાહ- સુરામિત્યાદિ||૩૦||-

Adhikarana 31 (31) · Śloka 32

છર્દ્યાઘાતં યથાદોષં સમ્યક્ સ્નેહાદિભિર્જયેત્ ||૩૧|| સક્ષારલવણોપેતમભ્યઙ્ગં ચાત્ર દાપયેત્ |૩૨|

છર્દ્યાઘાતમિત્યાદિ| છર્દ્યાઘાતં છર્દ્યાઘાતજમુદાવર્તં, કારણેકાર્યોપચારાત્| યથાદોષં દોષસ્યાનતિક્રમેણ| આદિશબ્દાત્ વમનાદયઃ| સક્ષારલવણોપેતમ્ ઈષદ્યવક્ષારસૈન્ધવસંયુક્તં; યદ્યપિ તન્ત્રાન્તરે તૈલાભ્યઙ્ગ ઉક્તસ્તથાઽપ્યત્ર વૃદ્ધસમ્પ્રદાયાદ્ધૃતાભ્યઙ્ગઃ કાર્યઃ| ચકારાત્ વ્યાયામોપવાસાદયો ગૃહ્યન્તે| 'વમ્યાઘાતં' ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ||૩૧||

Adhikarana 32 (32-33) · Śloka 33

બસ્તિશુદ્ધિકરાવાપં ચતુર્ગુણજલં પયઃ ||૩૨|| આવારિનાશાત્ ક્વથિતં પીતવન્તં પ્રકામતઃ | રમયેયુઃ પ્રિયા નાર્યઃ શુક્રોદાવર્તિનં નરમ્ ||૩૩||

બસ્તિશુદ્ધિકરાવાપમિત્યાદિ| બસ્તિશુદ્ધિકરાવાપં કૂષ્માણ્ડકતૃણપઞ્ચમૂલાદિપ્રક્ષેપમ્| પ્રક્ષેપદ્રવ્યપ્રમાણં ક્ષીરાષ્ટાંશેન| પયઃ ક્ષીરમ્| પ્રકામતઃ સ્વેચ્છયા નાર્યઃ શુક્રોદાવર્તિનં નરં રમયેયુઃ ભજેયુઃ| યદત્ર રમણે સ્ત્રીણાં કર્ત્રીત્વેનાભિધાનં તત્ શુક્રોદાવર્તિનો હર્ષાધિક્યસઞ્જનનાર્થમ્| પ્રિયા મનોનુકૂલાઃ| લુપ્તચકારાત્ તામ્રચૂડાદયસ્તન્ત્રાન્તરોક્તા ગ્રાહ્યાઃ||૩૨-૩૩||

Adhikarana 33 (34) · Śloka 34

ક્ષુદ્વિઘાતે હિતં સ્નિગ્ધમુષ્ણમલ્પં ચ ભોજનમ્ |૩૪|

ક્ષુદ્વિઘાતે હિતમિત્યાદિ| ચકારાત્ લઘ્વપિ|૩૪|-

Adhikarana 34 (34) · Śloka 34

તૃષ્ણાઘાતે પિબેન્મન્થં યવાગૂં વાઽપિ શીતલામ્ ||૩૪||

તૃષ્ણાઘાતે પિબેન્મન્થમિત્યાદિ| મન્થઃ સઘૃતશીતલજલપ્લુતાઃ સક્તવઃ| યવાગૂરત્ર પેયા| અપિશબ્દાત્ શીતલજલાવગાહપાનાદિકં ગ્રાહ્યમ્||૩૪||

Adhikarana 35 (35) · Śloka 35

ભોજ્યો રસેન વિશ્રાન્તઃ શ્રમશ્વાસાતુરો નરઃ |૩૫|

ભોજ્યો રસેનેત્યાદિ| ભોજ્યો ભોજયિતવ્યઃ રસેન માંસરસેન|૩૫|-

Adhikarana 36 (35) · Śloka 35

નિદ્રાઘાતે પિબેત્ ક્ષીરં સ્વપ્યાચ્ચેષ્ટકથા નરઃ ||૩૫||

નિદ્રાઘાતે પિબેત્ ક્ષીરમિત્યાદિ| ક્ષીરં ગોક્ષીરં ન માહિષં, પ્રધાનકલ્પનાશ્રયણાત્ સમાનતન્ત્રદર્શનાચ્ચ| તથા ચ તન્ત્રાન્તરમ્,- “નિદ્રાઘાતે પિબેત્ ક્ષીરં ગોસ્તનાદથવા નરઃ”- ઇતિ| ઇષ્ટકથા અનુકૂલકથાઃ , ‘શૃણુયાત્’ ઇતિ શેષઃ| ‘ઇષ્ટકથારતઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરમ્| સ્વપ્યાત્ નિદ્રાં ગચ્છેત્||૩૫||

Adhikarana 37 (36) · Śloka 36

આધ્માનાદ્યેષુ રોગેષુ યથાસ્વં પ્રયતેત હિ | યચ્ચ યત્ર ભવેત્પ્રાપ્તં તચ્ચ તસ્મિન્ પ્રયોજયેત્ ||૩૬||

ઉદાવર્તચિકિત્સિતમભિધાયેદાનીં તદુપદ્રવચિકિત્સિતમાહ- આધ્માનાદ્યેષુ રોગેષ્વિત્યાદિ| આધ્માનાદ્યેષુ વેગાવરોધજાતેષુ| આદિશબ્દાત્ શૂલપરિકર્તિકાપુરીષસઙ્ગાદીનાં ગ્રહણમ્| યથાસ્વં યસ્યાધ્માનાદેર્યદાત્મીયમૌષધં વાતવ્યાધ્યાદિચિકિત્સિતોક્તં તેન પ્રયતેત પ્રયત્નં કુર્વીત| અન્યદપ્યુચિતં ચિકિત્સિતમાધ્માનાદિષુ કાર્યમિત્યાહ- યચ્ચેત્યાદિ| યદૌષધં યસ્મિન્ આધ્માનાદૌ પ્રાપ્તં યુક્તમ્||૩૬||

Adhikarana 38 (37-40) · Śloka 41

વાયુઃ કોષ્ઠાનુગો રૂક્ષૈઃ કષાયકટુતિક્તકૈઃ | ભોજનૈઃ કુપિતઃ સદ્ય ઉદાવર્તં કરોતિ હિ ||૩૭|| વાતમૂત્રપુરીષાસૃક્કફમેદોવહાનિ વૈ | સ્રોતાંસ્યુદાવર્તયતિ પુરીષં ચાતિવર્તયેત્ ||૩૮|| તતો હૃદ્બસ્તિશૂલાર્તો ગૌરવારુચિપીડિતઃ | વાતમૂત્રપુરીષાણિ કૃચ્છ્રેણ કુરુતે નરઃ ||૩૯|| શ્વાસકાસપ્રતિશ્યાયદાહમોહવમિજ્વરાન્ | તૃષ્ણાહિક્કાશિરોરોગમનઃશ્રવણવિભ્રમાન્ ||૪૦|| લભતે ચ બહૂનન્યાન્ વિકારાન્ વાતકોપજાન્ |૪૧|

‘અપથ્યભોજનાચ્ચાપિ વક્ષ્યતે ચ તથાઽપરઃ’ ઇતિ યદુક્તં તસ્યાવસરઃ- વાયુરિત્યાદિ| કોષ્ઠાનુગો વાયુરત્ર અપાનઃ, સમાનતન્ત્રદર્શનાત્| તસ્ય લક્ષણમાહ- વાતેત્યાદિ| ઉદાવર્તયતિ ઊર્ધ્વામાવર્તયતિ, અધોવહાનિ સ્રોતાંસ્યૂર્ધ્વવહાનિ કરોતીત્યર્થઃ| પુરીષં ચાતિવર્તયેદિતિ, ઉષ્ટ્રાદિપુરીષવત્ કઠિનં કુર્યાદિત્યર્થઃ| તતઃ તસ્માદ્ધેતોઃ| વિભ્રમો વ્યાપદ્વિશેષઃ| અન્યાન્ આધ્માનપ્રત્યાધ્માનાદીન્||૩૭-૪૦||-

Adhikarana 39 (41) · Śloka 42

તં તૈલલવણાભ્યક્તં સ્નિગ્ધં સ્વિન્નં નિરૂહયેત્ ||૪૧|| દોષતો ભિન્નવર્ચસ્કં ભુક્તં ચાપ્યનુવાસયેત્ |૪૨|

તસ્ય ચિકિત્સિતમાહ- તં તૈલેત્યાદિ| તમ્ ઉદાવર્તિનમ્| દોષત ઇત્યાદિ| ભિન્નવર્ચસ્કં નિરૂહભિન્નપુરીષં પુરુષં દોષમપેક્ષ્ય ભુક્તવન્તમનુવાસયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| કેચિદત્રાનુવાસનં નિરુહાતિયોગવ્યાપત્પ્રશમનાર્થં મન્યન્તે; તન્ન, સમાનતન્ત્રવિરોધાત્; તથા ચ,- “ઉદાવર્તે ત્વપથ્યોત્થે સુનિરૂઢં તતો ભિષક્| યથાદોષં ભુક્તવન્તમાશુ ચૈવાનુવાસયેત્”- ઇતિ| કેચિત્ ‘ભિન્નવર્ચસ્કં’ ઇત્યત્ર ‘ભિન્નવર્ચાંસિ’ ઇતિ પઠિત્વા અનુલોમનીયાનિ ભુક્તવન્તમિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૪૧||-

Adhikarana 40 (42) · Śloka 43

ન ચેચ્છાન્તિં વ્રજત્યેવમુદાવર્તઃ સુદારુણઃ ||૪૨|| અથૈનં બહુશઃ સ્વિન્નં યુઞ્જ્યાત્ સ્નેહવિરેચનૈઃ |૪૩|

નિરૂહાનુવાસનાભ્યામપ્યપ્રશામ્યત્યુદાવર્તે ચિકિત્સિતમાહ- ન ચેચ્છાન્તિમિત્યાદિ| એવં પૂર્વોક્તવિધિના| એનમ્ ઉદાવર્તિનમ્| સ્વિન્નં સ્નિગ્ધસ્વિન્નમ્, આદિલોપાત્| સ્નેહવિરેચનૈરેરણ્ડતૈલાદિભિઃ||૪૨||-

Adhikarana 41 (43-44) · Śloka 44

પાયયેત ત્રિવૃત્પીલુયવાનીરમ્લપાચનૈઃ ||૪૩|| હિઙ્ગુકુષ્ઠવચાસ્વર્જિવિડઙ્ગં વા દ્વિરુત્તરમ્ | યોગાવેતાવુદાવર્તં શૂલં ચાનિલજં હતઃ ||૪૪||

અપથ્યજોદાવર્તે યોગદ્વયમાહ- પાયયેતેત્યાદિ| પીલુઃ ઉષ્ટ્રપ્રિયો ગુડફલઃ, ભાદાનકે ‘પીલુ’ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ| અમ્લપાચનૈઃ અમ્લં કાઞ્જિકં, પાચનાનિ ચિત્રકાદીનિ, તૈઃ સહ પાયયેદિત્યર્થઃ| ત્રિવૃદાદિઃ એકો યોગઃ, હિઙ્ગ્વાદિસ્તુ દ્વિતીયઃ| સ્વર્જી સ્વર્જિકાક્ષારઃ| દ્વિરુત્તરમિતિ આદ્યાચ્ચ દ્રવ્યાદુત્તરોત્તરં દ્રવ્યં દ્વિગુણં ગ્રાહ્યમ્| દ્વિરુત્તરમિતિ પદં ન પૂર્વયોગે સમ્બન્ધનીયં, ‘દ્વિરુત્તરા હિઙ્ગુવચા સકુષ્ઠા’ ઇત્યાદિના તન્ત્રાન્તરે દર્શિતત્વાત્| યવાનીરિત્યત્ર યવાગૂમિતિ કેચિત્ પઠન્તિ| અપરે ‘અમ્લપાચનૈઃ’ ઇત્યત્ર 'અમ્લપાનકૈઃ' ઇતિ પઠિત્વા અમ્લદ્રવૈરિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૪૩-૪૪||

Adhikarana 42 (45) · Śloka 46

દેવદાર્વગ્નિકૌ કુષ્ઠં શુણ્ઠીં પથ્યાં પલઙ્કષામ્ | પૌષ્કરાણિ ચ મૂલાનિ તોયસ્યર્ધાઢકે પચેત્ ||૪૫|| પાદાવશિષ્ટં તત્ પીતમુદાવર્તમપોહતિ |૪૬|

દેવદાર્વગ્નિકાવિત્યાદિ| અગ્નિકઃ અજમોદા| પથ્યા હરીતકી| પલઙ્કષા ગુગ્ગુલુઃ| અર્ધાઢકં દ્વાત્રિંશત્પલાનિ, પાદાવશિષ્ટમ્ અષ્ટપલપ્રમિતં, વૃદ્ધવૈદ્યવ્યવહારાત્તન્ત્રાન્તરદર્શનાચ્ચ| તથા ચ તન્ત્રાન્તરે ઉક્તમ્,- "કુષ્ઠં પલઙ્કષાં પથ્યાં શુણ્ઠીં દાર્વગ્નિપુષ્કરમ્| દ્વાત્રિંશતા તોયપલૈઃ પક્ત્વા પાદાવશેષિતમ્| પાયયેત્"- ઇત્યાદિ| યદ્યપિ ‘ક્વાથસ્યાઞ્જલિરિષ્યતે’ ઇતિ પરિભાષા વિદ્યતે, તથાઽપિ માનાનુક્તૌ પરિભાષાશ્રયણં ન પુનરુક્તે માને| કેચિદર્ધાઢકં ચતુઃષષ્ટિપલાનિ મન્યન્તે, તે ચ ષોડશપલોન્મિતં ક્વાથં પાયયન્તિ; અપરે ક્વાથબાહુલ્યાત્ ક્રમશઃ ક્વાથપાનમિચ્છન્તિ ન પુનરેકસ્મિન્નેવ દિવસે; તન્ન, સમાનતન્ત્રવિરોધાત્||૪૫||-

Adhikarana 43 (46-47) · Śloka 47

મૂલકં શુષ્કમાર્દ્રં ચ વર્ષાભૂઃ પઞ્ચમૂલકમ્ ||૪૬|| આરેવતફલં ચાપ્સુ પક્ત્વા તેન ઘૃતં પચેત્ | તત્ પીયમાનં શાસ્ત્યુગ્રમુદાવર્તમશેષતઃ ||૪૭||

ઉદાવર્તે પાનાર્થં ઘૃતમાહ- મૂલકમિત્યાદિ| શુષ્કમિતિ મૂલાર્દ્રકયોર્વિશેષણમ્| વર્ષાભૂઃ પુનર્નવા| પઞ્ચમૂલકં બિલ્વાદિપઞ્ચમૂલમ્| આરેવતફલં ગિરિમાલકફલમ્| પક્ત્વેતિ ક્વાથપાકપરિભાષયા| તેન ક્વાથેન| શાસ્તિ હન્તીત્યર્થઃ||૪૬-૪૭||

Adhikarana 44 (48) · Śloka 48

વચામતિવિષાં કુષ્ઠં યવક્ષારં હરીતકીમ્ | કૃષ્ણાં નિર્દહનીં ચાપિ પિબેદુષ્ણેન વારિણા ||૪૮||

વચામતિવિષામિત્યાદિ| નિર્દહની અગ્નિમન્થઃ, ગણિકારિકેત્યન્યે||૪૮||

Adhikarana 45 (49) · Śloka 50

ઇક્ષ્વાકુમૂલં મદનં વિશલ્યાતિવિષે વચામ્ | કુષ્ઠં કિણ્વાગ્નિકૌ ચૈવ પિબેત્તુલ્યાનિ પૂર્વવત્ ||૪૯|| મૂત્રેણ દેવદાર્વગ્નિત્રિફલાબૃહતીઃ પિબેત્ |૫૦|

ઇક્ષ્વાકુમૂલમિત્યાદિ| ઇક્ષ્વાકુઃ કટુતુમ્બી| વિશલ્યા કાષ્ઠપાટલા, ઇન્દ્રવારુણીત્યન્યે| કિણ્વં સુરાબીજં; અગ્નિકઃ અજમોદા| પૂર્વવદિતિ ઉષ્ણોદકેનેત્યર્થઃ| મૂત્રેણ ગોમૂત્રેણ| અગ્નિઃ ચિત્રકઃ||૪૯||

Adhikarana 46 (50) · Śloka 51

યવપ્રસ્થં ફલૈઃ સાર્ધં કણ્ટકાર્યા જલાઢકે ||૫૦|| પક્ત્વાઽર્ધપ્રસ્થશેષં તુ પિબેદ્ધિઙ્ગુસમન્વિતમ્ |૫૧|

યવપ્રસ્થમિત્યાદિ| કણ્ટકારીફલયવયોઃ સમુદિતેન સમભાગેન પ્રસ્થં ષોડશપલાનિ| જલાઢકં તોયસ્ય ચતુઃષષ્ટિપલાનિ, વૃદ્ધવૈદ્યવ્યવહારાદત્ર તોયદ્વૈગુણ્યપરિભાષા નાદ્રિયતે| અર્ધપ્રસ્થશેષમ્ અષ્ટૌ પલાનિ| અત્ર ક્વાથસ્યાષ્ટૌ પલાનિ બહુત્વાત્ કથં પાતવ્યાનીતિ નાશઙ્કનીયં, "ઋષયસ્ત્વેવ જાનન્તિ દ્ર્વ્યસંયોગજં ફલમ્"- ઇત્યુક્તેઃ| યે તુ પૂર્વોક્તદેવદાર્વાદિપાનવદત્રાપિ તોયસ્ય માનાધિક્યમિચ્છન્તિ, તે કણ્ટકારિફલાન્યપિ પ્રસ્થપ્રમિતાનિ ગૃહ્ણન્તિ| કેચિત્ ‘યવપ્રસ્થં પલે દ્વે ચ કણ્ટકાર્યા’ ઇતિ પઠન્તિ||૫૦||-

Adhikarana 47 (51) · Śloka 52

મદનાલાબુબીજાનિ પિપ્પલીં સનિદિગ્ધિકામ્ ||૫૧|| સઞ્ચૂર્ણ્ય પ્રધમેન્નાડ્યા વિશત્યેતદ્યથા ગુદમ્ |૫૨|

મદનાલાબુબીજાનીત્યાદિ| મદનં મદનફલં, તસ્ય બીજાનિ વૈતરણસંવાદાત્| તથા ચ તદ્વચઃ,- "મદનાલાબુનોર્બીજં કણ્ટકારીકણાન્વિતમ્"- ઇત્યાદિ| નિદિગ્ધિકા કણ્ટકારી| એતાનિ સઞ્ચૂર્ણ્ય નાડ્યા પ્રધમેત્ મુખાદિવાયુના કૃત્વા ગુદે પ્રેરયેત્||૫૧||-

Adhikarana 48 (52-53) · Śloka 53

ચૂર્ણં નિકુમ્ભકમ્પિલ્લશ્યામેક્ષ્વાક્વગ્નિકોદ્ભવમ્ ||૫૨|| કૃતવેધનમાગધ્યોર્લવણાનાં ચ સાધયેત્ | ગવાં મૂત્રેણ તા વર્તીઃ કારયેત્તુ ગુદાનુગાઃ | સદ્યઃ શર્મકરાવેતૌ યોગાવમૃતસમ્મતૌ ||૫૩||

ચૂર્ણમિત્યાદિ| નિકુમ્ભો દન્તીવૃક્ષઃ, કમ્પિલ્લઃ રોચનિકા, શ્યામા અરુણમૂલા ત્રિવૃત્, ઇક્ષ્વાકુઃ કટુતુમ્બી, અગ્નિકઃ અજમોદા, કૃતવેધનં કોશાતકીભેદઃ, માગધી પિપ્પલી, લવણાનિ સૈન્ધવાદીનિ, ગુદાનુગા ગુદપ્રવેશયોગ્યપ્રમાણા| શર્મકરૌ સુખકરૌ| એતૌ યોગાવિતિ મદનાદિચૂર્ણપ્રધમનયોગવર્તિયોગૌ| અમૃતસમ્મિતૌ અમૃતતુલ્યૌ, જીવનીયાત્મકત્વાત્| વર્તિકલ્પનાં કથયતિ- નિકુમ્ભાદીનાં ચૂર્ણં ગોમૂત્રેણ પક્ત્વા ઘને શીતીભૂતે ચ સતિ વર્તીઃ કારયેત્||૫૨-૫૩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 55

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે કાયચિકિત્સાતેન્ત્રે ઉદાવર્તપ્રતિષેધો નામ (સપ્તદશોઽધ્યાયઃ, આદિતઃ) પઞ્ચપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ ||૫૫||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રે ઉદાવર્તપ્રતિષેધો નામ પઞ્ચપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ||૫૫||