55. udāvartapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાત ઉદાવર્તપ્રતિષેધમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

અધશ્ચોર્ધ્વં ચ ભાવાનાં પ્રવૃત્તાનાં સ્વભાવતઃ | ન વેગાન્ ધારયેત્ પ્રાજ્ઞો વાતાદીનાં જિજીવિષુઃ ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

વાતવિણ્મૂત્રજૃમ્ભાશ્રુક્ષવોદ્ગારવમીન્દ્રિયૈઃ | વ્યાહન્યમાનૈરુદિતૈરુદાવર્તો નિરુચ્યતે ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ક્ષુત્તૃષ્ણાશ્વાસનિદ્રાણામુદાવર્તો વિધારણાત્ |૫|

Adhikarana 5 (5) · Śloka 5

તસ્યાભિધાસ્યે વ્યાસેન લક્ષણં ચ ચિકિત્સિતમ્ ||૫||

Adhikarana 6 (6) · Śloka 6

ત્રયોદશવિધશ્ચાસૌ ભિન્ન એતૈસ્તુ કારણૈઃ |૬|

Adhikarana 7 (6) · Śloka 6

અપથ્યભોજનાચ્ચાપિ વક્ષ્યતે ચ તથાઽપરઃ ||૬||

Adhikarana 8 (7) · Śloka 8

આધ્માનશૂલૌ હૃદયોપરોધં શિરોરુજં શ્વાસમતીવ હિક્કામ્ | કાસપ્રતિશ્યાયગલગ્રહાંશ્ચ બલાસપિત્તપ્રસરં ચ ઘોરમ્ ||૭|| કુર્યાદપાનોઽભિહતઃ સ્વમાર્ગે હન્યાત્ પુરીષં મુખતઃ ક્ષિપેદ્વા |૮|

Adhikarana 9 (8) · Śloka 9

આટોપશૂલૌ પરિકર્તનં ચ સઙ્ગઃ પુરીષસ્ય તથોર્ધ્વવાતઃ ||૮|| પુરીષમાસ્યાદપિ વા નિરેતિ પુરીષવેગેઽભિહતે નરસ્ય |૯|

Adhikarana 10 (9-10) · Śloka 10

મૂત્રસ્ય વેગેઽભિહતે નરસ્તુ કૃચ્છ્રેણ મૂત્રં કુરુતેઽલ્પમલ્પમ્ ||૯|| મેઢ્રે ગુદે વઙ્ક્ષણબસ્તિમુષ્કનાભિપ્રદેશેષ્વથવાઽપિ મૂર્ધ્નિ | આનદ્ધબસ્તિશ્ચ ભવન્તિ તીવ્રાઃ શૂલાશ્ચ શૂલૈરિવ ભિન્નમૂર્તેઃ ||૧૦||

Adhikarana 11 (11) · Śloka 11

મન્યાગલસ્તમ્ભશિરોવિકારા જૃમ્ભોપઘાતાત્ પવનાત્મકાઃ સ્યુઃ | શ્રોત્રાનનઘ્રાણવિલોચનોત્થા ભવન્તિ તીવ્રાશ્ચ તથા વિકારાઃ ||૧૧||

Adhikarana 12 (12) · Śloka 12

આનન્દજં શોકસમુદ્ભવં વા નેત્રોદકં પ્રાપ્તમમુઞ્ચતો હિ | શિરોગુરુત્વં નયનામયાશ્ચ ભવન્તિ તીવ્રાઃ સહ પીનસેન ||૧૨||

Adhikarana 13 (13) · Śloka 13

ભવન્તિ ગાઢં ક્ષવથોર્વિઘાતાચ્છિરોક્ષિનાસાશ્રવણેષુ રોગાઃ | કણ્ઠાસ્યપૂર્ણત્વમતીવ તોદઃ કૂજશ્ચ વાયોરુત વાઽપ્રવૃત્તિઃ ||૧૩||

Adhikarana 14 (14) · Śloka 14

ઉદ્ગારવેગેઽભિહતે ભવન્તિ ઘોરા વિકારાઃ પવનપ્રસૂતાઃ |૧૪|

Adhikarana 15 (14) · Śloka 14

છર્દેર્વિઘાતેન ભવેચ્ચ કુષ્ઠં યેનૈવ દોષેણ વિદગ્ધમન્નમ્ ||૧૪||

Adhikarana 16 (15) · Śloka 15

મૂત્રાશયે પાયુનિ મુષ્કયોશ્ચ શોફો રુજો મૂત્રવિનિગ્રહશ્ચ | શુક્રાશ્મરી તત્સ્રવણં ભવેદ્વા તે તે વિકારા વિહતે તુ શુક્રે ||૧૫||

Adhikarana 17 (16) · Śloka 16

તન્દ્રાઙ્ગમર્દારુચિવિભ્રમાઃ સ્યુઃ ક્ષુધોઽભિઘાતાત્ કૃશતા ચ દૃષ્ટેઃ |૧૬|

Adhikarana 18 (16) · Śloka 16

કણ્ઠાસ્યશોષઃ શ્રવણાવરોધસ્તૃષ્ણાભિઘાતદ્ધૃદયે વ્યથા ચ ||૧૬||

Adhikarana 19 (17) · Śloka 17

શ્રાન્તસ્ય નિઃશ્વાસવિનિગ્રહેણ હૃદ્રોગમોહાવથવાઽપિ ગુલ્મઃ |૧૭|

Adhikarana 20 (17) · Śloka 17

જૃમ્ભાઽઙ્ગમર્દોઽઙ્ગશિરોક્ષિજાડ્યં નિદ્રાભિઘાતાદથવાઽપિ તન્દ્રા ||૧૭||

Adhikarana 21 (18) · Śloka 18

તૃષ્ણાર્દિતં પરિક્લિષ્ટં ક્ષીણં શૂલૈરભિદ્રુતમ્ | શકૃદ્વમન્તં મતિમાનુદાવર્તિનમુત્સૃજેત્ ||૧૮||

Adhikarana 22 (19) · Śloka 20

સર્વેષ્વેતેષુ વિધિવદુદાવર્તેષુ કૃત્સ્નશઃ | વાયોઃ ક્રિયા વિધાતવ્યાઃ સ્વમાર્ગપ્રતિપત્તયે ||૧૯|| સામાન્યતઃ પૃથક્ત્વેન ક્રિયાં ભૂયો નિબોધ મે |૨૦|

Adhikarana 23 (20) · Śloka 20

આસ્થાપનં મારુતજે સ્નિગ્ધસ્વિન્ને વિશિષ્યતે ||૨૦||

Adhikarana 24 (21) · Śloka 21

પુરીષજે તુ કર્તવ્યો વિધિરાનાહિકો ભવેત્ |૨૧|

Adhikarana 25 (21-25) · Śloka 26

સૌવર્ચલાઢ્યાં મદિરાં મૂત્રે ત્વભિહતે પિબેત્ ||૨૧|| એલાં વાઽપ્યથ મદ્યેન ક્ષીરં વાઽપિ પિબેન્નરં | ધાત્રીફલાનાં સ્વરસં સજલં વા પિબેત્ત્ર્યહમ્ ||૨૨|| રસમશ્વપુરીષસ્ય ગર્દભસ્યાથવા પિબેત્ | માંસોપદંશં મધુ વા પિબેદ્વા સીધુ ગૌડિકમ્ ||૨૩|| ભદ્રદારુ ઘનં મૂર્વા હરિદ્રા મધુકં તથા | કોલપ્રમાણાનિ પિબેદાન્તરિક્ષેણ વારિણા ||૨૪|| દુઃસ્પર્શાસ્વરસં વાઽપિ કષાયં કુઙ્કુમસ્ય ચ | એર્વારુબીજં તોયેન પિબેદ્વાઽલવણીકૃતમ્ ||૨૫|| પઞ્ચમૂલીશૃતં ક્ષીરં દ્રાક્ષારસમથાપિ વા |૨૬|

Adhikarana 26 (26-27) · Śloka 27

યોગાંશ્ચ વિતરેદત્ર પૂર્વોક્તાનશ્મરીભિદઃ ||૨૬|| મૂત્રકૃચ્છ્રક્રમં ચાપિ કુર્યાન્નિરવશેષતઃ | ભૂયો વક્ષ્યામિ યોગાન્ યાન્ મૂત્રાઘાતોપશાન્તયે ||૨૭||

Adhikarana 27 (28) · Śloka 28

સ્નૈહૈઃ સ્વેદૈરુદાવર્તં જૃમ્ભાજં સમુપાચરેત્ |૨૮|

Adhikarana 28 (28) · Śloka 28

અશ્રુમોક્ષોઽશ્રુજે કાર્યઃ સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય દેહિનઃ ||૨૮||

Adhikarana 29 (29) · Śloka 29

તીક્ષ્ણાઞ્જનાવપીડાભ્યાં તીક્ષ્ણગન્ધોપશિઙ્ઘનૈઃ | વર્તિપ્રયોગૈરથવા ક્ષવસક્તિં પ્રવર્તયેત્ ||૨૯|| (તીક્ષ્ણૌષધપ્રધમનૈરથવાઽઽદિત્યરશ્મિભિઃ||) |

Adhikarana 30 (30) · Śloka 31

ઉદ્ગારજે ક્રમોપેતં સ્નૈહિકં ધૂમમાચરેત્ ||૩૦|| સુરાં સૌવર્ચલવતીં બીજપૂરરસાન્વિતામ્ |૩૧|

Adhikarana 31 (31) · Śloka 32

છર્દ્યાઘાતં યથાદોષં સમ્યક્ સ્નેહાદિભિર્જયેત્ ||૩૧|| સક્ષારલવણોપેતમભ્યઙ્ગં ચાત્ર દાપયેત્ |૩૨|

Adhikarana 32 (32-33) · Śloka 33

બસ્તિશુદ્ધિકરાવાપં ચતુર્ગુણજલં પયઃ ||૩૨|| આવારિનાશાત્ ક્વથિતં પીતવન્તં પ્રકામતઃ | રમયેયુઃ પ્રિયા નાર્યઃ શુક્રોદાવર્તિનં નરમ્ ||૩૩||

Adhikarana 33 (34) · Śloka 34

ક્ષુદ્વિઘાતે હિતં સ્નિગ્ધમુષ્ણમલ્પં ચ ભોજનમ્ |૩૪|

Adhikarana 34 (34) · Śloka 34

તૃષ્ણાઘાતે પિબેન્મન્થં યવાગૂં વાઽપિ શીતલામ્ ||૩૪||

Adhikarana 35 (35) · Śloka 35

ભોજ્યો રસેન વિશ્રાન્તઃ શ્રમશ્વાસાતુરો નરઃ |૩૫|

Adhikarana 36 (35) · Śloka 35

નિદ્રાઘાતે પિબેત્ ક્ષીરં સ્વપ્યાચ્ચેષ્ટકથા નરઃ ||૩૫||

Adhikarana 37 (36) · Śloka 36

આધ્માનાદ્યેષુ રોગેષુ યથાસ્વં પ્રયતેત હિ | યચ્ચ યત્ર ભવેત્પ્રાપ્તં તચ્ચ તસ્મિન્ પ્રયોજયેત્ ||૩૬||

Adhikarana 38 (37-40) · Śloka 41

વાયુઃ કોષ્ઠાનુગો રૂક્ષૈઃ કષાયકટુતિક્તકૈઃ | ભોજનૈઃ કુપિતઃ સદ્ય ઉદાવર્તં કરોતિ હિ ||૩૭|| વાતમૂત્રપુરીષાસૃક્કફમેદોવહાનિ વૈ | સ્રોતાંસ્યુદાવર્તયતિ પુરીષં ચાતિવર્તયેત્ ||૩૮|| તતો હૃદ્બસ્તિશૂલાર્તો ગૌરવારુચિપીડિતઃ | વાતમૂત્રપુરીષાણિ કૃચ્છ્રેણ કુરુતે નરઃ ||૩૯|| શ્વાસકાસપ્રતિશ્યાયદાહમોહવમિજ્વરાન્ | તૃષ્ણાહિક્કાશિરોરોગમનઃશ્રવણવિભ્રમાન્ ||૪૦|| લભતે ચ બહૂનન્યાન્ વિકારાન્ વાતકોપજાન્ |૪૧|

Adhikarana 39 (41) · Śloka 42

તં તૈલલવણાભ્યક્તં સ્નિગ્ધં સ્વિન્નં નિરૂહયેત્ ||૪૧|| દોષતો ભિન્નવર્ચસ્કં ભુક્તં ચાપ્યનુવાસયેત્ |૪૨|

Adhikarana 40 (42) · Śloka 43

ન ચેચ્છાન્તિં વ્રજત્યેવમુદાવર્તઃ સુદારુણઃ ||૪૨|| અથૈનં બહુશઃ સ્વિન્નં યુઞ્જ્યાત્ સ્નેહવિરેચનૈઃ |૪૩|

Adhikarana 41 (43-44) · Śloka 44

પાયયેત ત્રિવૃત્પીલુયવાનીરમ્લપાચનૈઃ ||૪૩|| હિઙ્ગુકુષ્ઠવચાસ્વર્જિવિડઙ્ગં વા દ્વિરુત્તરમ્ | યોગાવેતાવુદાવર્તં શૂલં ચાનિલજં હતઃ ||૪૪||

Adhikarana 42 (45) · Śloka 46

દેવદાર્વગ્નિકૌ કુષ્ઠં શુણ્ઠીં પથ્યાં પલઙ્કષામ્ | પૌષ્કરાણિ ચ મૂલાનિ તોયસ્યર્ધાઢકે પચેત્ ||૪૫|| પાદાવશિષ્ટં તત્ પીતમુદાવર્તમપોહતિ |૪૬|

Adhikarana 43 (46-47) · Śloka 47

મૂલકં શુષ્કમાર્દ્રં ચ વર્ષાભૂઃ પઞ્ચમૂલકમ્ ||૪૬|| આરેવતફલં ચાપ્સુ પક્ત્વા તેન ઘૃતં પચેત્ | તત્ પીયમાનં શાસ્ત્યુગ્રમુદાવર્તમશેષતઃ ||૪૭||

Adhikarana 44 (48) · Śloka 48

વચામતિવિષાં કુષ્ઠં યવક્ષારં હરીતકીમ્ | કૃષ્ણાં નિર્દહનીં ચાપિ પિબેદુષ્ણેન વારિણા ||૪૮||

Adhikarana 45 (49) · Śloka 50

ઇક્ષ્વાકુમૂલં મદનં વિશલ્યાતિવિષે વચામ્ | કુષ્ઠં કિણ્વાગ્નિકૌ ચૈવ પિબેત્તુલ્યાનિ પૂર્વવત્ ||૪૯|| મૂત્રેણ દેવદાર્વગ્નિત્રિફલાબૃહતીઃ પિબેત્ |૫૦|

Adhikarana 46 (50) · Śloka 51

યવપ્રસ્થં ફલૈઃ સાર્ધં કણ્ટકાર્યા જલાઢકે ||૫૦|| પક્ત્વાઽર્ધપ્રસ્થશેષં તુ પિબેદ્ધિઙ્ગુસમન્વિતમ્ |૫૧|

Adhikarana 47 (51) · Śloka 52

મદનાલાબુબીજાનિ પિપ્પલીં સનિદિગ્ધિકામ્ ||૫૧|| સઞ્ચૂર્ણ્ય પ્રધમેન્નાડ્યા વિશત્યેતદ્યથા ગુદમ્ |૫૨|

Adhikarana 48 (52-53) · Śloka 53

ચૂર્ણં નિકુમ્ભકમ્પિલ્લશ્યામેક્ષ્વાક્વગ્નિકોદ્ભવમ્ ||૫૨|| કૃતવેધનમાગધ્યોર્લવણાનાં ચ સાધયેત્ | ગવાં મૂત્રેણ તા વર્તીઃ કારયેત્તુ ગુદાનુગાઃ | સદ્યઃ શર્મકરાવેતૌ યોગાવમૃતસમ્મતૌ ||૫૩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 55

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે કાયચિકિત્સાતેન્ત્રે ઉદાવર્તપ્રતિષેધો નામ (સપ્તદશોઽધ્યાયઃ, આદિતઃ) પઞ્ચપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ ||૫૫||