Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાત ઉન્માદપ્રતિષેધમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
अथात उन्मादप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
અપસ્મારપ્રતિષેધાનન્તરં મનોગતસામ્યાત્ તુલ્યચિકિત્સિતત્વાદુન્માદપ્રતિષેધારમ્ભઃ- અથાત ઇત્યાદિ| અથાત ઇત્યાદિકં પૂર્વવદ્વ્યાખ્યેયમ્||૧-૨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
મદયન્ત્યુદ્ધ(દ્ગ)તા દોષા યસ્માદુન્માર્ગમાશ્રિતાઃ | માનસોઽયમતો વ્યાધિરુન્માદ ઇતિ કીર્તિતઃ ||૩||
मदयन्त्युद्ध(द्ग)ता दोषा यस्मादुन्मार्गमाश्रिताः | मानसोऽयमतो व्याधिरुन्माद इति कीर्तितः ||३||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીમુન્માદં નિર્વક્તિ- મદયન્તીત્યાદિ| મદયન્તિ મનોભ્રમણં કુર્વન્તિ| ઉદ્ધતા ઉપચિતાઃ| અન્યે ‘ઉદ્ગતા’ ઇતિ પઠન્તિ; તત્ર ઉદ્ગ્તા ઉદ્વૃત્તા ઉન્માર્ગમાગતા મનોવહાનિ સ્રોતાંસિ પ્રાપ્તાઃ| યદ્ધૃદયપ્રદૂષણં ચેતોમોહનં ચ તન્ત્રાન્તરે પ્રોક્તં, તદત્ર ઉન્માર્ગમાગતા ઇત્યનેન તથા મદયન્તીત્યનેન ચ સઙ્ગૃહીતમિતિ પૃથઙ્નોક્તમ્| અપસ્મારોક્તદોષપ્રકોપહેતવ ઉન્માદેઽપિ સાન્નિધ્યાદ્બોદ્ધવ્યા ઇતિ શ્રીજેજ્જટાચાર્યઃ| ઉન્માદહેતવસ્તન્ત્રાન્તરે યથા- “વિરુદ્ધદુષ્ટાશુચિભોજનાનિ પ્રઘર્ષણં દેવગુરુદ્વિજાનામ્| ઉન્માદહેતુર્ભયહર્ષપૂર્વો મનોભિઘાતો વિષમાશ્ચ ચેષ્ટાઃ” (ચ. ચિ. ૧) ઇતિ| પ્રવૃદ્ધા દોષા મનોવહસ્રોતાંસિ પ્રાપ્તાઃ સન્તો યસ્માન્મનો ભ્રમયન્તિ, અતોઽયં માનસો વ્યાધિરિતિ સમ્બન્ધઃ||૩||
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5
એકૈકશઃ સમસ્તૈશ્ચ દોષૈરત્યર્થમૂર્ચ્છિતૈઃ | માનસેના ચ દુઃખેન સ પઞ્ચવિધ ઉચ્યતે ||૪|| વિષાદ્ભવતિ ષષ્ઠશ્ચ યથાસ્વં તત્ર ભેષજમ્ | સ ચાપ્રવૃદ્ધસ્તરુણો મદસઞ્જ્ઞાં બિભર્તિ ચ ||૫||
एकैकशः समस्तैश्च दोषैरत्यर्थमूर्च्छितैः | मानसेना च दुःखेन स पञ्चविध उच्यते ||४|| विषाद्भवति षष्ठश्च यथास्वं तत्र भेषजम् | स चाप्रवृद्धस्तरुणो मदसञ्ज्ञां बिभर्ति च ||५||
🔊 Audio coming soon
દોષૈર્મનોદુઃખેન ચ પઞ્ચવિધમુન્માદમાહ- એકૈકશઃ સમસ્તૈશ્ચેત્યાદિ| એકૈકશો દોષૈઃ ત્રયઃ, સમસ્તૈર્દોષૈઃ એકઃ, માનસદોષદુઃખેન ચૈકઃ, એવં સ ઉન્માદઃ પઞ્ચવિધ ઉચ્યતે| નનુ, વિષજોઽપિ ષષ્ઠોઽસ્તિ તત્ કિમિતિ સોઽપિ સ પઞ્ચવિધ ઇત્યત્રૈવ ન નિર્દિષ્ટઃ? ઉચ્યતે- તસ્ય ભિન્નચિકિત્સિતત્વાત્ પૃથઙ્નિર્દેશઃ| અત એવાહ- યથાસ્વં તત્ર ભેષજમિતિ| સ ચાપ્રવૃદ્ધ ઇત્યાદિ|- સ ઉન્માદઃ, અપ્રવૃદ્ધઃ અલ્પલિઙ્ગઃ, તરુણઃ અલ્પમાત્રઃ| કૈશ્ચિન્મદશબ્દેન મદ્યસ્ય પ્રથમો વેગ ઉચ્યતે , તે તુ રોગમેવ રોગકારણં મન્યન્તે| અત્ર તૂત્પન્નમાત્રસ્યાલ્પલિઙ્ગસ્ય ચોન્માદસ્ય મદસઞ્જ્ઞા||૪-૫||
Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7
મોહોદ્વેગૌ સ્વનઃ શ્રોત્રે ગાત્રાણામપકર્ષણમ્ | અત્યુત્સાહોઽરુચિશ્ચાન્ને સ્વપ્ને કલુષભોજનમ્ ||૬|| વાયુનોન્મથનં ચાપિ ભ્રમશ્ચક્રગતસ્ય વા | યસ્ય સ્યાદચિરેણૈવ ઉન્માદં સોઽધિગચ્છતિ ||૭||
मोहोद्वेगौ स्वनः श्रोत्रे गात्राणामपकर्षणम् | अत्युत्साहोऽरुचिश्चान्ने स्वप्ने कलुषभोजनम् ||६|| वायुनोन्मथनं चापि भ्रमश्चक्रगतस्य वा | यस्य स्यादचिरेणैव उन्मादं सोऽधिगच्छति ||७||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં પૂર્વરૂપમાહ- મોહોદ્વેગાવિત્યાદિ| મોહો મનસો વૈચિત્ત્યમ્| સ્વનઃ શ્રોત્રે કર્ણયોઃ શબ્દઃ| ગાત્રાણામપકર્ષણં દુર્બલીભવનમ્| કલુષભોજનં સમલભોજનમ્| વાયુનોન્મથનમ્ આકુલીકરણં, ‘હૃદયસ્ય’ ઇતિ શેષઃ| ચક્રગતસ્ય વેત્યત્ર વાશબ્દ ઇવાર્થે, તેન કુલાલચક્રસ્થિતસ્યેવ ભ્રમ ઇત્યર્થઃ| યસ્ય પુરુષસ્ય મોહોદ્વેગાદિકં સ્યાત્, સોઽચિરેણૈવ ઉન્માદમધિગચ્છતિ પ્રાપ્નોતીતિ સમ્બન્ધઃ| અચિરેણૈવ ઉન્માદમિત્યત્ર છન્દોભઙ્ગભયાદસંહિતાનિર્દેશઃ||૬-૭||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
રૂક્ષચ્છવિઃ પરુષવાગ્ધમનીતતો વા શીતાતુરઃ કૃશતનુઃ સ્ફુરિતાઙ્ગસન્ધિઃ | આસ્ફોટયત્યટતિ ગાયતિ નૃત્યશીલો વિક્રોશતિ ભ્રમતિ ચાપ્યનિલપ્રકોપાત્ ||૮||
रूक्षच्छविः परुषवाग्धमनीततो वा शीतातुरः कृशतनुः स्फुरिताङ्गसन्धिः | आस्फोटयत्यटति गायति नृत्यशीलो विक्रोशति भ्रमति चाप्यनिलप्रकोपात् ||८||
🔊 Audio coming soon
પૂર્વરૂપાનન્તરં વાતજમુન્માદમાહ- રૂક્ષચ્છવિરિત્યાદિ| પરુષવાક્ કર્કશવચનઃ| ધમનીતતઃ સિરાવ્યાપ્તઃ| શીતાતુરઃ શીતપીડિત ઇત્યર્થઃ| ‘શ્વાસાતુર’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ| વિક્રોશતિ રોદિતિ| ભ્રમતિ કમ્પતે, અટતીત્યનેન ચલનસ્યોક્તત્વાત્| કેચિત્ રૂક્ષચ્છવિરિત્યાદિશ્લોકાર્ધં ન પઠન્તિ; જેજ્જટાચાર્યાસ્તુ રૂક્ષચ્છવિરિત્યાદિ શ્લોકાર્ધં પઠન્તિ, અનિલાદિતિ સિદ્ધે અનિલપ્રકોપાદિતિ પ્રકોપગ્રહણાત્ પારુષ્યકાર્કશ્યારુણવર્ણતા જીર્ણે બલવત્ત્વં ચ ગૃહ્યતે ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૮||
Adhikarana 6 (9) · Śloka 9
તૃટ્સ્વેદદાહબહુલો બહુભુગ્વિનિદ્રશ્છાયાહિમાનિલજલાન્તવિહારસેવી | તીક્ષ્ણો હિમામ્બુનિચયેઽપિ સ વહ્નિશઙ્કી પિત્તાદ્દિવા નભસિ પશ્યતિ તારકાશ્ચ ||૯||
तृट्स्वेददाहबहुलो बहुभुग्विनिद्रश्छायाहिमानिलजलान्तविहारसेवी | तीक्ष्णो हिमाम्बुनिचयेऽपि स वह्निशङ्की पित्ताद्दिवा नभसि पश्यति तारकाश्च ||९||
🔊 Audio coming soon
પિત્તોન્માદમાહ- તૃટ્સ્વેદેત્યાદિ| તૃટ્સ્વેદદાહબહુલ ઇતિ બહુલશબ્દઃ તૃડાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| સેવીશબ્દઃ છાયાદિભિઃ સમ્બધ્યતે| જલાન્તવિહારસેવીતિ પાનીયસમીપવિચરણશીલ ઇત્યર્થઃ| તીક્ષ્ણઃ કોપનઃ| અપિ ચેતિ ચકારાત્ પીતનયનત્વાદિ વિજ્ઞેયમ્| દિવા દિને| નભસિ આકાશે||૯||
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
છર્દ્યગ્નિસાદસદનારુચિકાસયુક્તો યોષિદ્વિવિક્તરતિરલ્પમતિપ્રચારઃ | નિદ્રાપરોઽલ્પકથનોઽલ્પભુગુષ્ણસેવી રાત્રૌ ભૃશં ભવતિ ચાપિ કફપ્રકોપાત્ ||૧૦||
छर्द्यग्निसादसदनारुचिकासयुक्तो योषिद्विविक्तरतिरल्पमतिप्रचारः | निद्रापरोऽल्पकथनोऽल्पभुगुष्णसेवी रात्रौ भृशं भवति चापि कफप्रकोपात् ||१०||
🔊 Audio coming soon
કફોન્માદમાહ- છર્દ્યગ્નીત્યાદિ| અગ્નિસાદઃ અગ્નિમાન્દ્યમ્| સદનમ્ અઙ્ગાનામનુત્સાહઃ| યોષિત્સુ વિવિક્તે એકાન્તે ચ રતિર્યસ્ય સ યોષિદ્વિવિક્તરતિઃ| અલ્પમતિપ્રચાર ઇતિ અલ્પમતિરલ્પપ્રચારશ્ચ| અલ્પકથનઃ અલ્પભાષણઃ| રાત્રૌ ભૃશં ભવતિ ચેતિ ચકારો રાત્રૌ ઇત્યસ્યાગ્રે દ્રષ્ટવ્યઃ, તેન રાત્રૌ ભુક્તે ચ ભૃશં ભવતીતિ સિદ્ધમ્| અપિશબ્દાચ્ચ નખાદિશૌક્લ્યાદિકં જ્ઞેયમ્||૧૦||
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
સર્વાત્મકે પવનપિત્તકફા યથાસ્વં સંહર્ષિતા ઇવ ચ લિઙ્ગમુદીરયન્તિ ||૧૧||
सर्वात्मके पवनपित्तकफा यथास्वं संहर्षिता इव च लिङ्गमुदीरयन्ति ||११||
🔊 Audio coming soon
સાન્નિપાતિકમાહ- સર્વાત્મકે ઇત્યાદિ| સર્વાત્મકે સાન્નિપાતિકે ઉન્માદે પવનપિત્તકફાઃ સંહર્ષિતા ઇવ યથાસ્વં લિઙ્ગમુદીરયન્તીતિ સમ્બન્ધઃ| સંહર્ષિતા ઇવેતિ સ્પર્ધાવન્ત ઇવ સર્વેઽપ્યતિશયેન કુપિતા ઇત્યર્થઃ| અયં પાઠો નિબન્ધકારૈઃ પઠિતો વ્યાખ્યાતશ્ચ| અન્યે ત્વેવં પઠન્તિ,- ‘સર્વાત્મકે ત્રિભિરપિ વ્યતિમિશ્રિતાનિ રૂપાણિ વાતકફપિત્તકૃતાનિ વિદ્યાત્| સમ્પૂર્ણલક્ષણમસાધ્યમુદાહરન્તિ સર્વાત્મકં ક્વચિદપિ પ્રવદન્તિ સાધ્યમ્’ ઇતિ| અયં ચ શ્રીજેજ્જટેન એકીયમતેન દર્શિતો ન તુ વ્યાખ્યાતઃ, તસ્માદેકીયમતેનૈવાસ્ય સમ્બન્ધઃ કથ્યતે| પ્રત્યેકં વાતાદિકૃતાનિ રૂપાણિ વ્યતિમિશ્રિતાનિ સર્વાત્મકે ઉન્માદે વિદ્યાદિતિ સમ્બન્ધઃ| એવં સમ્બન્ધે ત્રિભિરપીત્યનેન કિં પ્રયોજનમ્? ઉચ્યતે- ત્રિભિરપિ સ્વહેતુભિઃ કુપિતૈરિતિ જ્ઞાપનાર્થમ્| અસ્યાગ્રે ત એવં પઠન્તિ ‘સમ્પૂર્ણલક્ષણમસાધ્યમુદાહરન્તિ સર્વાત્મકં ક્વચિદપિ પ્રદિશન્તિ સાધ્યમ્’ ઇતિ||૧૧||
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
ચૌરૈર્નરેન્દ્રપુરુષૈરરિભિસ્તથાઽન્યૈર્વિત્રાસિતસ્ય ધનબાન્ધવસઙ્ક્ષયાદ્વા | ગાઢં ક્ષતે મનસિ ચ પ્રિયયા રિરંસોર્જાયેત ચોત્કટતરો મનસો વિકારઃ ||૧૨||
चौरैर्नरेन्द्रपुरुषैररिभिस्तथाऽन्यैर्वित्रासितस्य धनबान्धवसङ्क्षयाद्वा | गाढं क्षते मनसि च प्रियया रिरंसोर्जायेत चोत्कटतरो मनसो विकारः ||१२||
🔊 Audio coming soon
મનોદુઃખજમુન્માદં પ્રતિપાદયિતુકામઃ પૂર્વં મનસો દુઃખકરાન્ હેતૂન્ વિકારોત્પત્તિસહિતાનાહ- ચૌરૈરિત્યાદિ| અરિભિઃ શત્રુભિઃ તથાઽન્યૈરિતિ અતિશયરૌદ્રૈઃ અકારણવૈરિભિઃ શાર્દૂલાદિભિર્વા| ગાઢમ્ અત્યર્થં, ક્ષતે પીડિતે, પ્રિયયા રિરંસોઃ પ્રિયયા સહ રન્તુમિચ્છોઃ; ‘તસ્યા અપ્રાપ્તૌ’ ઇત્યધ્યાહાર્યમ્| મનસિ ગાઢં ક્ષતે ઇતિ બોધ્યમ્| મનસો વિકારો માનસ ઉન્માદઃ||૧૨||
Adhikarana 10 (13) · Śloka 13
ચિત્રં સ જલ્પતિ મનોનુગતં વિસઞ્જ્ઞો ગાયત્યથો હસતિ રોદિતિ મૂઢસઞ્જ્ઞઃ |૧૩|
चित्रं स जल्पति मनोनुगतं विसञ्ज्ञो गायत्यथो हसति रोदिति मूढसञ्ज्ञः |१३|
🔊 Audio coming soon
તસ્ય લક્ષણમાહ- ચિત્રમિત્યાદિ| ચિત્રં નાનાપ્રકારમ્| મનોનુગતમિતિ યદેવાસ્ય મનસિ સ્થિતં તદબુદ્ધિપૂર્વકં યત્કિઞ્ચિદેવ જલ્પતિ| મનોનુગતં વિસઞ્જ્ઞો ગાયતિ ઉદ્ભ્રાન્તસ્મૃતિત્વાદ્વિસઞ્જ્ઞો ગાયતિ; વિસઞ્જ્ઞો વિપરીતસઞ્જ્ઞઃ, નતુ વિગતસઞ્જ્ઞઃ, ભાષણગાનાદિકરણાત્| મૂઢસઞ્જ્ઞ ઇતિ ચ પદં હેતુફલભાવેન સમર્થનીયમ્ |૧૩|
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
રક્તેક્ષણો હતબલેન્દ્રિયભાઃ સુદીનઃ શ્યાવાનનો વિષકૃતેઽથ ભવેત્ પરાસુઃ ||૧૩||
रक्तेक्षणो हतबलेन्द्रियभाः सुदीनः श्यावाननो विषकृतेऽथ भवेत् परासुः ||१३||
🔊 Audio coming soon
વિષોન્માદમાહ- રક્તેક્ષણ ઇત્યાદિ| હતબલેન્દ્રિયભા ઇતિ બલમ્ ઉત્સાહોપચયલક્ષણમ્, ઇન્દ્રિયાણિ ચક્ષુરાદીનિ, ભાઃ કાન્તિઃ| અન્યે તુ ‘હતબલેન્દ્રિયવાક્’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- વાગિત્યુપાદાનમ્ અત્યર્થં વાગુપઘાતસૂચનાર્થમ્, અન્યથેન્દ્રિગ્રહણેનૈવ સિદ્ધેઃ| સુદીનઃ સુષ્ઠુ ગ્લાનઃ| શ્યાવાનન ઇતિ ધવલકપિલકૃષ્ણમિશ્રવર્ણમુખઃ| અથ ભવેત્ પરાસુરિતિ ઉપેક્ષણાન્મ્રિયત ઇત્યર્થઃ| અન્યે ‘વિષકૃતેન ભવેદ્વિસઞ્જ્ઞઃ’ ઇતિ પઠન્તિ; તત્ર વિસઞ્જ્ઞો વિપરીતસઞ્જ્ઞઃ; વિષમત્ર દૂષીવિષમ્||૧૩||
Adhikarana 12 (14-15) · Śloka 15
સ્નિગ્ધં સ્વિન્નં તુ મનુજમુન્માદાર્તં વિશોધયેત્ | તીક્ષ્ણૈરુભયતોભાગૈઃ શિરસશ્ચ વિરેચનૈઃ ||૧૪|| વિવિધૈરવપીડૈશ્ચ સર્ષપસ્નેહસંયુતૈઃ | યોજયિત્વા તુ તચ્ચૂર્ણં ઘ્રાણે તસ્ય પ્રયોજયેત્ ||૧૫||
स्निग्धं स्विन्नं तु मनुजमुन्मादार्तं विशोधयेत् | तीक्ष्णैरुभयतोभागैः शिरसश्च विरेचनैः ||१४|| विविधैरवपीडैश्च सर्षपस्नेहसंयुतैः | योजयित्वा तु तच्चूर्णं घ्राणे तस्य प्रयोजयेत् ||१५||
🔊 Audio coming soon
નિદાનં નિર્દિશ્ય ચિકિત્સામાહ- સ્નિગ્ધમિત્યાદિ| તીક્ષ્ણૈરુભયતોભાગૈરિતિ વિષાણિકાદેવદાલિકાકારવેલ્લિકાદિભિઃ| શિરસશ્ચ વિરેચનૈરિતિ વિડઙ્ગતણ્ડુલાદિભિઃ| વિવિધૈઃ નાનાપ્રકારૈઃ| અવપીડૈઃ નસ્યભેદૈઃ| ચેતોવિકારશમનૈઃ અમાનુષોપસર્ગપ્રતિષેધોક્તૈઃ| સર્ષપસ્નેહસંયુતૈઃ અવપીડૈરિત્યર્થઃ| યોજયિત્વેતિ ઉન્માદાર્તે| તુ પુનઃ| તચ્ચૂર્ણં સર્ષપસ્નેહસંયુક્તમ્| ઉન્માદાર્તસ્ય વમનાદિના હૃદયકોષ્ઠેન્દ્રિયશિરઃશુદ્ધૌ મનઃપ્રસાદાત્ સ્મૃતિસઞ્જ્ઞાલાભાદુન્માદોપશમ ઇતિ વ્યપદેશઃ||૧૪-૧૫||
Adhikarana 13 (16) · Śloka 16
સતતં ધૂપયેચ્ચૈનં શ્વગોમાંસૈઃ સુપૂતિભિઃ | સર્ષપાનાં ચ તૈલેન નસ્યાભ્યઙ્ગૌ હિતૌ સદા ||૧૬||
सततं धूपयेच्चैनं श्वगोमांसैः सुपूतिभिः | सर्षपानां च तैलेन नस्याभ्यङ्गौ हितौ सदा ||१६||
🔊 Audio coming soon
ધૂપનસ્યાભ્યઙ્ગાનાહ- સતતમિત્યાદિ| એનમ્ ઉન્માદાર્તમ્| સુપૂતિભિઃ સુષ્ઠુ શટિતૈઃ| શટિતૈશ્ચાપિ ધૂપનેન મનઃ પ્રકૃતિમાયાતિ, પ્રભાવાત્||૧૬||
Adhikarana 14 (17-19) · Śloka 20
દર્શયેદદ્ભુતાન્યસ્ય વદેન્નાશં પ્રિયસ્ય વા | ભીમાકારૈર્નરૈર્નાગૈર્દાન્તૈર્વ્યાલૈશ્ચ નિર્વિષૈઃ ||૧૭|| ભીષયેત્ સંયતં પાશૈઃ કશાભિર્વાઽથ તાડયેત્ | યન્ત્રયિત્વા સુગુપ્તં વાં ત્રાસયેત્તં તૃણાગ્નિના ||૧૮|| જલેન તર્જયેદ્વાઽપિ રજ્જુઘાતૈર્વિભાવયેત્ | બલવાંશ્ચાપિ સંરક્ષેત્ જલેઽન્તઃ પરિવાસયેત્ | પ્રતુદેદારયા ચૈનં મર્માઘાતં વિવર્જયેત્ | વેશ્મનોઽન્તઃ પ્રવિશ્યૈનં રક્ષંસ્તદ્વેશ્મ દીપયેત્ ||૧૯|| સાપિધાને જરત્કૂપે સતતં વા નિવાસયેત્ |૨૦|
दर्शयेदद्भुतान्यस्य वदेन्नाशं प्रियस्य वा | भीमाकारैर्नरैर्नागैर्दान्तैर्व्यालैश्च निर्विषैः ||१७|| भीषयेत् संयतं पाशैः कशाभिर्वाऽथ ताडयेत् | यन्त्रयित्वा सुगुप्तं वां त्रासयेत्तं तृणाग्निना ||१८|| जलेन तर्जयेद्वाऽपि रज्जुघातैर्विभावयेत् | बलवांश्चापि संरक्षेत् जलेऽन्तः परिवासयेत् | प्रतुदेदारया चैनं मर्माघातं विवर्जयेत् | वेश्मनोऽन्तः प्रविश्यैनं रक्षंस्तद्वेश्म दीपयेत् ||१९|| सापिधाने जरत्कूपे सततं वा निवासयेत् |२०|
🔊 Audio coming soon
દર્શયેદિત્યાદિ| અદ્ભુતાનિ અદૃષ્ટપૂર્વાણિ ભીષણાનિ| અસ્ય ઉન્માદાર્તસ્ય| નાશં વિનાશં પ્રિયસ્ય વસ્તુનો વદેત્| ભીમાકારૈ રૌદ્રરૂપૈઃ| નાગૈઃ હસ્તિભિઃ| દાન્તૈઃ શિક્ષાવદ્ભિઃ| વ્યાલૈઃ સર્પૈઃ| નિર્વિષૈઃ ગોનસાદિભિઃ| ભીષયેત્ ભયમુત્પાદયેત્| પાશૈઃ નિગડાદિભિઃ| સંયતં બદ્ધમ્| કશાભિઃ ચર્મયષ્ટિભિઃ| નિગડાદિબન્ધનં ભ્રાન્તમનસઃ કૂપાગ્ન્યાદિપ્રવેશનિરાસાર્થં ક્રિયાસુખકરત્વાર્થં ચ| પ્રતુદેત્ વ્યથયેત્| આરયા તીક્ષ્ણાગ્રયા શલાકયા| એનમ્ ઉન્માદિનં, વેશ્મનો ગૃહસ્ય, અન્તઃ મધ્યે, પ્રવેશ્ય રક્ષન્, તદ્વેશ્મ દીપયેત્ પ્રજ્વાલયેત્| કૂપે નિર્જલે જલેન વર્જિતે| જલેન તર્જયેદ્વાઽપીતિ તપ્તેનેતિ દ્રષ્ટવ્યં, તપ્તમપિ વિશેષવૃત્તેઃ; યત ઉક્તં તન્ત્રાન્તરે- “કપિકચ્છ્વાઽથવા તપ્તૈર્લોહતૈલજલૈઃ સ્પૃશેત્|” (વા. ઉ. ૬) ઇતિ||૧૭-૧૯||
Adhikarana 15 (20-29) · Śloka 29
ત્ર્યહાત્ત્ર્યહાદ્યવાગૂશ્ચ તર્પણાન્ વા પ્રદાપયેત્ ||૨૦|| કેવલાનમ્બુયુક્તાન્ વા કુલ્માષાન્ વા બહુશ્રુતઃ | હૃદ્યં યદ્દીપનીયં ચ તત્પથ્યં તસ્ય ભો(યો)જયેત્ | (વિડઙ્ગત્રિફલામુસ્તમઞ્જિષ્ઠાદાડિમોત્પલૈઃ | શ્યામૈલવાલુકૈલાભિશ્ચન્દનામરદારુભિઃ ||૨૨|| બર્હિષ્ઠરજનીકુષ્ઠપર્ણિનીસારિવાદ્વયૈઃ | હરેણુકાત્રિવૃદ્દન્તીવચાતાલીસકેશરૈઃ ||૨૩|| દ્વિક્ષીરં સાધિતં સર્પિર્માલતીકુસુમૈઃ સહ | ગુલ્મકાસજ્વરશ્વાસક્ષયોન્માદનિવારણમ્ ||૨૪|| એતદેવ હિ સમ્પક્વં જીવનીયોપસમ્ભૃતમ્ | ચતુર્ગુણેન દુગ્ધેન મહાકલ્યાણમુચ્યતે ||૨૫|| અપસ્મારં ગ્રહં શોષં ક્લૈબ્યં કાર્શ્યમબીજતામ્ | ઘૃતમેતન્નિહન્ત્યાશુ યે ચાદૌ ગદિતા ગદાઃ ||૨૬|| બર્હિષ્ઠકુષ્ઠમઞ્જિષ્ઠાકટુકૈલાનિશાહ્વયૈઃ | તગરત્રિફલાહિઙ્ગુવાજિગન્ધામરદ્રુમૈઃ ||૨૭|| વચાઽજમોદાકાકોલીમેદામધુકપદ્મકૈઃ | સશર્કરં હિતં સર્પિઃ પક્વં ક્ષીરચતુર્ગુણમ્ ||૨૮|| બાલાનાં ગ્રહજુષ્ટાનાં પુંસા દુષ્ટાલ્પરેતસામ્ | ખ્યાતં ફલઘૃતં સ્ત્રીણાં વન્ધ્યાનાં ચાશુ ગર્ભદમ્) ||૨૯||
त्र्यहात्त्र्यहाद्यवागूश्च तर्पणान् वा प्रदापयेत् ||२०|| केवलानम्बुयुक्तान् वा कुल्माषान् वा बहुश्रुतः | हृद्यं यद्दीपनीयं च तत्पथ्यं तस्य भो(यो)जयेत् | (विडङ्गत्रिफलामुस्तमञ्जिष्ठादाडिमोत्पलैः | श्यामैलवालुकैलाभिश्चन्दनामरदारुभिः ||२२|| बर्हिष्ठरजनीकुष्ठपर्णिनीसारिवाद्वयैः | हरेणुकात्रिवृद्दन्तीवचातालीसकेशरैः ||२३|| द्विक्षीरं साधितं सर्पिर्मालतीकुसुमैः सह | गुल्मकासज्वरश्वासक्षयोन्मादनिवारणम् ||२४|| एतदेव हि सम्पक्वं जीवनीयोपसम्भृतम् | चतुर्गुणेन दुग्धेन महाकल्याणमुच्यते ||२५|| अपस्मारं ग्रहं शोषं क्लैब्यं कार्श्यमबीजताम् | घृतमेतन्निहन्त्याशु ये चादौ गदिता गदाः ||२६|| बर्हिष्ठकुष्ठमञ्जिष्ठाकटुकैलानिशाह्वयैः | तगरत्रिफलाहिङ्गुवाजिगन्धामरद्रुमैः ||२७|| वचाऽजमोदाकाकोलीमेदामधुकपद्मकैः | सशर्करं हितं सर्पिः पक्वं क्षीरचतुर्गुणम् ||२८|| बालानां ग्रहजुष्टानां पुंसा दुष्टाल्परेतसाम् | ख्यातं फलघृतं स्त्रीणां वन्ध्यानां चाशु गर्भदम्) ||२९||
🔊 Audio coming soon
આહારં નિર્દિશન્નાહ- ત્ર્યહાદિત્યાદિ| ત્ર્યહાદેકાન્તરેણેત્યર્થઃ| તર્પણાન્ કેવલાન્ સક્તૂનમ્બુના યુક્તાન્ દદ્યાદિતિ સમ્બન્ધઃ| અન્યે તર્પણમિતિ પઠિત્વા તર્પણં લાજા ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| કુલ્માષાન્ વેતિ યવપિષ્ટમયાન્ ભક્ષ્યાન્| અત્ર યવાગ્વાદ્યુપદેશો મધ્યમન્દબલવગ્નિસાત્મ્યાદ્યપેક્ષયા| બહુશ્રુતો બહુવિચક્ષણો ભિષક્| હૃદ્યં હૃદયહિતં યત્ તત્ સ્રોતઃશુદ્ધ્યર્થં દેયમ્| અસ્યાગ્રે કેચિત્ કલ્યાણકં પઠન્તિ; તન્ન, જ્વરપ્રતિષેધે તસ્ય પઠિતત્વાત્; તત્ર ત્વતિકાન્તાવેક્ષણતન્ત્રયુક્ત્યાઽતિદેષ્ટવ્યં ફલઘૃતમિતિ કેચિત્ પઠન્તિ; તચ્ચ ન પઠનીયં, સર્વનિબન્ધકારૈર્નિષદ્ધત્વાત્||૨૦-૨૯||
Adhikarana 16 (30-32) · Śloka 32
બ્રાહ્મીમૈન્દ્રીં વિડઙ્ગાનિ વ્યોષં હિઙ્ગુ સુરાં જટામ્ | વિષઘ્નીં લશુનં રાસ્નાં વિશલ્યાં સુરસાં વચામ્ ||૩૦|| જ્યોતિષ્મતીં નાગરં ચ અનન્તામભયાં તથા | સૌરાષ્ટ્રીં ચ સમાંશાનિ ગજમૂત્રેણ પેષયેત્ ||૩૧|| છાયાવિશુષ્કાસ્તદ્વર્તીર્યોજયેદ્વિધિકોવિદઃ | અવપીડેઽઞ્જનેઽભ્યઙ્ગે નસ્યે ધૂમે પ્રલેપને ||૩૨||
ब्राह्मीमैन्द्रीं विडङ्गानि व्योषं हिङ्गु सुरां जटाम् | विषघ्नीं लशुनं रास्नां विशल्यां सुरसां वचाम् ||३०|| ज्योतिष्मतीं नागरं च अनन्तामभयां तथा | सौराष्ट्रीं च समांशानि गजमूत्रेण पेषयेत् ||३१|| छायाविशुष्कास्तद्वर्तीर्योजयेद्विधिकोविदः | अवपीडेऽञ्जनेऽभ्यङ्गे नस्ये धूमे प्रलेपने ||३२||
🔊 Audio coming soon
બ્રાહ્મીત્યાદિ| બ્રાહ્મી મણ્ડૂકપર્ણી, અન્યે લવણિકામાહુઃ| ઐન્દ્રી ઇન્દ્રવારુણી, અન્યે મત્સ્યાક્ષકભેદમાહુઃ| સુરા સુરાહ્વં, અન્તલોપાત્; અન્યે તુ ઇન્દ્રસુરા ઇન્દ્રવારુણી, ઇન્દ્રશબ્દલોપાત્| જટા જટામાંસી| વિષઘ્ની હરિદ્રા, અન્યે નિર્વિષામાહુઃ| વિશલ્યા ગુડૂચી| સુરસા તુલસી| જ્યોતિષ્મતી કાકમર્દની| નાગરં શુણ્ઠી| અત્રાન્યે ‘નાગવિન્નામ્’ ઇતિ પઠન્તિ, નાગવિન્ના ઇન્દ્રવારુણીભેદઃ, વૃશ્ચિકપત્રિકેત્યપરે| અનન્તા ઉત્પલસારિવા| અભયા હરીતકી| સૌરાષ્ટ્રી તુવરિકા| વિધિકોવિદો વિધિજ્ઞો વૈદ્યઃ||૩૦-૩૨||
Adhikarana 17 (33) · Śloka 33
ઉરોપાઙ્ગલલાટેષુ સિરાશ્ચાસ્ય વિમોક્ષયેત્ |૩૩|
उरोपाङ्गललाटेषु सिराश्चास्य विमोक्षयेत् |३३|
🔊 Audio coming soon
ઉરોપાઙ્ગેત્યાદિ| ઉરઃ સ્તનયોરન્તરાલમ્| અત્રાપાઙ્ગશબ્દઃ શઙ્ખે વર્તતે, સામીપ્યાત્; ન ત્વપાઙ્ગઃ શઙ્ખસન્ધિઃ; કુતઃ? તત્રૈકસ્યા એવ વ્યધ્યસિરાયા નિર્દિષ્ટત્વાત્| અસ્ય ઉન્માદિનઃ| ભૂતવિદ્યાસિદ્ધાન્તાદુરઃપ્રભૃતિષુ સિરાવ્યધનસુક્તં, સિરાવ્યધવિધિતશ્ચ શઙ્ખસન્ધૌ ; અતોઽત્ર ઉન્માદે ઉભયત્રાપિ સિરાવ્યધનમિષ્ટમ્|૩૩|-
Adhikarana 18 (33) · Śloka 33
અપસ્મારક્રિયાં ચાપિ ગ્રહોદ્દિષ્ટાં ચ કારયેત્ ||૩૩||
अपस्मारक्रियां चापि ग्रहोद्दिष्टां च कारयेत् ||३३||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીમતિદેશચિકિત્સિતમાહ- અપસ્મારેત્યાદિ| અત્રાપસ્મારક્રિયાયા અતિદેશેન વાતાદિજોન્માદચિકિત્સિતં પ્રાપ્તં, અતોઽત્ર ચિકિત્સાદૌ પૃથગ્દોષજચિકિત્સિતં નોક્તમ્| એવમન્યદપ્યનુક્તં પૂરણીયમ્||૩૩||
Adhikarana 19 (34) · Śloka 34
શાન્તદોષં વિશુદ્ધં ચ સ્નેહબસ્તિભિરાચરેત્ |૩૪|
शान्तदोषं विशुद्धं च स्नेहबस्तिभिराचरेत् |३४|
🔊 Audio coming soon
શાન્તદોષમિત્યાદિ| શાન્તદોષં શાન્તોન્માદં, વિશુદ્ધં વમનાદિના, સ્નેહબસ્તિભિરાચરેદિતિ પુનરુન્માદોદ્ગમનિષેધાર્થમ્|૩૪|-
Adhikarana 20 (34-35) · Śloka 35
ઉન્માદેષુ ચ સર્વેષુ કુર્યાચ્ચિત્તપ્રસાદનમ્ | મૃદુપૂર્વાં મદેઽપ્યેવં ક્રિયાં મૃદ્વીં પ્રયોજયેત ||૩૪|| શોકશલ્યં વ્યપનયેદુન્માદે પઞ્ચમે ભિષક્ | વિષજે મૃદુપૂર્વાં ચ વિષઘ્નીં કારયેત્ ક્રિયામ્ ||૩૫||
उन्मादेषु च सर्वेषु कुर्याच्चित्तप्रसादनम् | मृदुपूर्वां मदेऽप्येवं क्रियां मृद्वीं प्रयोजयेत ||३४|| शोकशल्यं व्यपनयेदुन्मादे पञ्चमे भिषक् | विषजे मृदुपूर्वां च विषघ्नीं कारयेत् क्रियाम् ||३५||
🔊 Audio coming soon
ઉન્માદેષ્વિત્યાદિ| મૃદુપૂર્વાં મૃદુસંશોધનપૂર્વાં, કિયાં મૃદ્વીં મૃદ્વઞ્જનાભ્યઞ્જનાદિકાં, પ્રયોજયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| એવં પૂર્વપ્રકારેણેત્યર્થઃ| શોકશલ્યં વ્યપનયેદિત્યાદિ વ્યપનયેદિતિ ઇષ્ટપ્રાપણસાન્ત્વનાશ્વાસનાદિભિઃ| પઞ્ચમે મનોદુઃખજે| વિષજે મૃદુપૂર્વામિત્યાદિ| મૃદુપૂર્વાં મૃદુશોધનપૂર્વાં, વિષઘ્નીં ક્રિયાં કલ્પોપદિષ્ટાં, કારયેદિતિ||૩૪-૩૫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 62
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે ભૂતવિદ્યાતન્ત્રે ઉન્માદપ્રતિષેધો નામ (તૃતીયોઽધ્યાયઃ, આદિતઃ) દ્વિષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ ||૬૨||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते भूतविद्यातन्त्रे उन्मादप्रतिषेधो नाम (तृतीयोऽध्यायः, आदितः) द्विषष्टितमोऽध्यायः ||६२||
🔊 Audio coming soon
નિબન્ધાન્ નિખિલાન્ દૃષ્ટ્વા વૈદ્યઃ શ્રીભરતાત્મજઃ| ભૂતવિદ્યાસ્પદં સ્પષ્ટં ચક્રે શ્રીડલ્હણઃ સુધીઃ||૧|| ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રે ઉન્માદપ્રતિષેધો નામ દ્વિષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ||૬૨||