Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാത ഉന്മാദപ്രതിഷേധമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
अथात उन्मादप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
അപസ്മാരപ്രതിഷേധാനന്തരം മനോഗതസാമ്യാത് തുല്യചികിത്സിതത്വാദുന്മാദപ്രതിഷേധാരമ്ഭഃ- അഥാത ഇത്യാദി| അഥാത ഇത്യാദികം പൂര്വവദ്വ്യാഖ്യേയമ്||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
മദയന്ത്യുദ്ധ(ദ്ഗ)താ ദോഷാ യസ്മാദുന്മാര്ഗമാശ്രിതാഃ | മാനസോऽയമതോ വ്യാധിരുന്മാദ ഇതി കീര്തിതഃ ||൩||
मदयन्त्युद्ध(द्ग)ता दोषा यस्मादुन्मार्गमाश्रिताः | मानसोऽयमतो व्याधिरुन्माद इति कीर्तितः ||३||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീമുന്മാദം നിര്വക്തി- മദയന്തീത്യാദി| മദയന്തി മനോഭ്രമണം കുര്വന്തി| ഉദ്ധതാ ഉപചിതാഃ| അന്യേ ‘ഉദ്ഗതാ’ ഇതി പഠന്തി; തത്ര ഉദ്ഗ്താ ഉദ്വൃത്താ ഉന്മാര്ഗമാഗതാ മനോവഹാനി സ്രോതാംസി പ്രാപ്താഃ| യദ്ധൃദയപ്രദൂഷണം ചേതോമോഹനം ച തന്ത്രാന്തരേ പ്രോക്തം, തദത്ര ഉന്മാര്ഗമാഗതാ ഇത്യനേന തഥാ മദയന്തീത്യനേന ച സങ്ഗൃഹീതമിതി പൃഥങ്നോക്തമ്| അപസ്മാരോക്തദോഷപ്രകോപഹേതവ ഉന്മാദേऽപി സാന്നിധ്യാദ്ബോദ്ധവ്യാ ഇതി ശ്രീജേജ്ജടാചാര്യഃ| ഉന്മാദഹേതവസ്തന്ത്രാന്തരേ യഥാ- “വിരുദ്ധദുഷ്ടാശുചിഭോജനാനി പ്രഘര്ഷണം ദേവഗുരുദ്വിജാനാമ്| ഉന്മാദഹേതുര്ഭയഹര്ഷപൂര്വോ മനോഭിഘാതോ വിഷമാശ്ച ചേഷ്ടാഃ” (ച. ചി. ൧) ഇതി| പ്രവൃദ്ധാ ദോഷാ മനോവഹസ്രോതാംസി പ്രാപ്താഃ സന്തോ യസ്മാന്മനോ ഭ്രമയന്തി, അതോऽയം മാനസോ വ്യാധിരിതി സമ്ബന്ധഃ||൩||
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5
ഏകൈകശഃ സമസ്തൈശ്ച ദോഷൈരത്യര്ഥമൂര്ച്ഛിതൈഃ | മാനസേനാ ച ദുഃഖേന സ പഞ്ചവിധ ഉച്യതേ ||൪|| വിഷാദ്ഭവതി ഷഷ്ഠശ്ച യഥാസ്വം തത്ര ഭേഷജമ് | സ ചാപ്രവൃദ്ധസ്തരുണോ മദസഞ്ജ്ഞാം ബിഭര്തി ച ||൫||
एकैकशः समस्तैश्च दोषैरत्यर्थमूर्च्छितैः | मानसेना च दुःखेन स पञ्चविध उच्यते ||४|| विषाद्भवति षष्ठश्च यथास्वं तत्र भेषजम् | स चाप्रवृद्धस्तरुणो मदसञ्ज्ञां बिभर्ति च ||५||
🔊 Audio coming soon
ദോഷൈര്മനോദുഃഖേന ച പഞ്ചവിധമുന്മാദമാഹ- ഏകൈകശഃ സമസ്തൈശ്ചേത്യാദി| ഏകൈകശോ ദോഷൈഃ ത്രയഃ, സമസ്തൈര്ദോഷൈഃ ഏകഃ, മാനസദോഷദുഃഖേന ചൈകഃ, ഏവം സ ഉന്മാദഃ പഞ്ചവിധ ഉച്യതേ| നനു, വിഷജോऽപി ഷഷ്ഠോऽസ്തി തത് കിമിതി സോऽപി സ പഞ്ചവിധ ഇത്യത്രൈവ ന നിര്ദിഷ്ടഃ? ഉച്യതേ- തസ്യ ഭിന്നചികിത്സിതത്വാത് പൃഥങ്നിര്ദേശഃ| അത ഏവാഹ- യഥാസ്വം തത്ര ഭേഷജമിതി| സ ചാപ്രവൃദ്ധ ഇത്യാദി|- സ ഉന്മാദഃ, അപ്രവൃദ്ധഃ അല്പലിങ്ഗഃ, തരുണഃ അല്പമാത്രഃ| കൈശ്ചിന്മദശബ്ദേന മദ്യസ്യ പ്രഥമോ വേഗ ഉച്യതേ , തേ തു രോഗമേവ രോഗകാരണം മന്യന്തേ| അത്ര തൂത്പന്നമാത്രസ്യാല്പലിങ്ഗസ്യ ചോന്മാദസ്യ മദസഞ്ജ്ഞാ||൪-൫||
Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7
മോഹോദ്വേഗൌ സ്വനഃ ശ്രോത്രേ ഗാത്രാണാമപകര്ഷണമ് | അത്യുത്സാഹോऽരുചിശ്ചാന്നേ സ്വപ്നേ കലുഷഭോജനമ് ||൬|| വായുനോന്മഥനം ചാപി ഭ്രമശ്ചക്രഗതസ്യ വാ | യസ്യ സ്യാദചിരേണൈവ ഉന്മാദം സോऽധിഗച്ഛതി ||൭||
मोहोद्वेगौ स्वनः श्रोत्रे गात्राणामपकर्षणम् | अत्युत्साहोऽरुचिश्चान्ने स्वप्ने कलुषभोजनम् ||६|| वायुनोन्मथनं चापि भ्रमश्चक्रगतस्य वा | यस्य स्यादचिरेणैव उन्मादं सोऽधिगच्छति ||७||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം പൂര്വരൂപമാഹ- മോഹോദ്വേഗാവിത്യാദി| മോഹോ മനസോ വൈചിത്ത്യമ്| സ്വനഃ ശ്രോത്രേ കര്ണയോഃ ശബ്ദഃ| ഗാത്രാണാമപകര്ഷണം ദുര്ബലീഭവനമ്| കലുഷഭോജനം സമലഭോജനമ്| വായുനോന്മഥനമ് ആകുലീകരണം, ‘ഹൃദയസ്യ’ ഇതി ശേഷഃ| ചക്രഗതസ്യ വേത്യത്ര വാശബ്ദ ഇവാര്ഥേ, തേന കുലാലചക്രസ്ഥിതസ്യേവ ഭ്രമ ഇത്യര്ഥഃ| യസ്യ പുരുഷസ്യ മോഹോദ്വേഗാദികം സ്യാത്, സോऽചിരേണൈവ ഉന്മാദമധിഗച്ഛതി പ്രാപ്നോതീതി സമ്ബന്ധഃ| അചിരേണൈവ ഉന്മാദമിത്യത്ര ഛന്ദോഭങ്ഗഭയാദസംഹിതാനിര്ദേശഃ||൬-൭||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
രൂക്ഷച്ഛവിഃ പരുഷവാഗ്ധമനീതതോ വാ ശീതാതുരഃ കൃശതനുഃ സ്ഫുരിതാങ്ഗസന്ധിഃ | ആസ്ഫോടയത്യടതി ഗായതി നൃത്യശീലോ വിക്രോശതി ഭ്രമതി ചാപ്യനിലപ്രകോപാത് ||൮||
रूक्षच्छविः परुषवाग्धमनीततो वा शीतातुरः कृशतनुः स्फुरिताङ्गसन्धिः | आस्फोटयत्यटति गायति नृत्यशीलो विक्रोशति भ्रमति चाप्यनिलप्रकोपात् ||८||
🔊 Audio coming soon
പൂര്വരൂപാനന്തരം വാതജമുന്മാദമാഹ- രൂക്ഷച്ഛവിരിത്യാദി| പരുഷവാക് കര്കശവചനഃ| ധമനീതതഃ സിരാവ്യാപ്തഃ| ശീതാതുരഃ ശീതപീഡിത ഇത്യര്ഥഃ| ‘ശ്വാസാതുര’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി| വിക്രോശതി രോദിതി| ഭ്രമതി കമ്പതേ, അടതീത്യനേന ചലനസ്യോക്തത്വാത്| കേചിത് രൂക്ഷച്ഛവിരിത്യാദിശ്ലോകാര്ധം ന പഠന്തി; ജേജ്ജടാചാര്യാസ്തു രൂക്ഷച്ഛവിരിത്യാദി ശ്ലോകാര്ധം പഠന്തി, അനിലാദിതി സിദ്ധേ അനിലപ്രകോപാദിതി പ്രകോപഗ്രഹണാത് പാരുഷ്യകാര്കശ്യാരുണവര്ണതാ ജീര്ണേ ബലവത്ത്വം ച ഗൃഹ്യതേ ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി||൮||
Adhikarana 6 (9) · Śloka 9
തൃട്സ്വേദദാഹബഹുലോ ബഹുഭുഗ്വിനിദ്രശ്ഛായാഹിമാനിലജലാന്തവിഹാരസേവീ | തീക്ഷ്ണോ ഹിമാമ്ബുനിചയേऽപി സ വഹ്നിശങ്കീ പിത്താദ്ദിവാ നഭസി പശ്യതി താരകാശ്ച ||൯||
तृट्स्वेददाहबहुलो बहुभुग्विनिद्रश्छायाहिमानिलजलान्तविहारसेवी | तीक्ष्णो हिमाम्बुनिचयेऽपि स वह्निशङ्की पित्ताद्दिवा नभसि पश्यति तारकाश्च ||९||
🔊 Audio coming soon
പിത്തോന്മാദമാഹ- തൃട്സ്വേദേത്യാദി| തൃട്സ്വേദദാഹബഹുല ഇതി ബഹുലശബ്ദഃ തൃഡാദിഭിഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| സേവീശബ്ദഃ ഛായാദിഭിഃ സമ്ബധ്യതേ| ജലാന്തവിഹാരസേവീതി പാനീയസമീപവിചരണശീല ഇത്യര്ഥഃ| തീക്ഷ്ണഃ കോപനഃ| അപി ചേതി ചകാരാത് പീതനയനത്വാദി വിജ്ഞേയമ്| ദിവാ ദിനേ| നഭസി ആകാശേ||൯||
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
ഛര്ദ്യഗ്നിസാദസദനാരുചികാസയുക്തോ യോഷിദ്വിവിക്തരതിരല്പമതിപ്രചാരഃ | നിദ്രാപരോऽല്പകഥനോऽല്പഭുഗുഷ്ണസേവീ രാത്രൌ ഭൃശം ഭവതി ചാപി കഫപ്രകോപാത് ||൧൦||
छर्द्यग्निसादसदनारुचिकासयुक्तो योषिद्विविक्तरतिरल्पमतिप्रचारः | निद्रापरोऽल्पकथनोऽल्पभुगुष्णसेवी रात्रौ भृशं भवति चापि कफप्रकोपात् ||१०||
🔊 Audio coming soon
കഫോന്മാദമാഹ- ഛര്ദ്യഗ്നീത്യാദി| അഗ്നിസാദഃ അഗ്നിമാന്ദ്യമ്| സദനമ് അങ്ഗാനാമനുത്സാഹഃ| യോഷിത്സു വിവിക്തേ ഏകാന്തേ ച രതിര്യസ്യ സ യോഷിദ്വിവിക്തരതിഃ| അല്പമതിപ്രചാര ഇതി അല്പമതിരല്പപ്രചാരശ്ച| അല്പകഥനഃ അല്പഭാഷണഃ| രാത്രൌ ഭൃശം ഭവതി ചേതി ചകാരോ രാത്രൌ ഇത്യസ്യാഗ്രേ ദ്രഷ്ടവ്യഃ, തേന രാത്രൌ ഭുക്തേ ച ഭൃശം ഭവതീതി സിദ്ധമ്| അപിശബ്ദാച്ച നഖാദിശൌക്ല്യാദികം ജ്ഞേയമ്||൧൦||
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
സര്വാത്മകേ പവനപിത്തകഫാ യഥാസ്വം സംഹര്ഷിതാ ഇവ ച ലിങ്ഗമുദീരയന്തി ||൧൧||
सर्वात्मके पवनपित्तकफा यथास्वं संहर्षिता इव च लिङ्गमुदीरयन्ति ||११||
🔊 Audio coming soon
സാന്നിപാതികമാഹ- സര്വാത്മകേ ഇത്യാദി| സര്വാത്മകേ സാന്നിപാതികേ ഉന്മാദേ പവനപിത്തകഫാഃ സംഹര്ഷിതാ ഇവ യഥാസ്വം ലിങ്ഗമുദീരയന്തീതി സമ്ബന്ധഃ| സംഹര്ഷിതാ ഇവേതി സ്പര്ധാവന്ത ഇവ സര്വേऽപ്യതിശയേന കുപിതാ ഇത്യര്ഥഃ| അയം പാഠോ നിബന്ധകാരൈഃ പഠിതോ വ്യാഖ്യാതശ്ച| അന്യേ ത്വേവം പഠന്തി,- ‘സര്വാത്മകേ ത്രിഭിരപി വ്യതിമിശ്രിതാനി രൂപാണി വാതകഫപിത്തകൃതാനി വിദ്യാത്| സമ്പൂര്ണലക്ഷണമസാധ്യമുദാഹരന്തി സര്വാത്മകം ക്വചിദപി പ്രവദന്തി സാധ്യമ്’ ഇതി| അയം ച ശ്രീജേജ്ജടേന ഏകീയമതേന ദര്ശിതോ ന തു വ്യാഖ്യാതഃ, തസ്മാദേകീയമതേനൈവാസ്യ സമ്ബന്ധഃ കഥ്യതേ| പ്രത്യേകം വാതാദികൃതാനി രൂപാണി വ്യതിമിശ്രിതാനി സര്വാത്മകേ ഉന്മാദേ വിദ്യാദിതി സമ്ബന്ധഃ| ഏവം സമ്ബന്ധേ ത്രിഭിരപീത്യനേന കിം പ്രയോജനമ്? ഉച്യതേ- ത്രിഭിരപി സ്വഹേതുഭിഃ കുപിതൈരിതി ജ്ഞാപനാര്ഥമ്| അസ്യാഗ്രേ ത ഏവം പഠന്തി ‘സമ്പൂര്ണലക്ഷണമസാധ്യമുദാഹരന്തി സര്വാത്മകം ക്വചിദപി പ്രദിശന്തി സാധ്യമ്’ ഇതി||൧൧||
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
ചൌരൈര്നരേന്ദ്രപുരുഷൈരരിഭിസ്തഥാऽന്യൈര്വിത്രാസിതസ്യ ധനബാന്ധവസങ്ക്ഷയാദ്വാ | ഗാഢം ക്ഷതേ മനസി ച പ്രിയയാ രിരംസോര്ജായേത ചോത്കടതരോ മനസോ വികാരഃ ||൧൨||
चौरैर्नरेन्द्रपुरुषैररिभिस्तथाऽन्यैर्वित्रासितस्य धनबान्धवसङ्क्षयाद्वा | गाढं क्षते मनसि च प्रियया रिरंसोर्जायेत चोत्कटतरो मनसो विकारः ||१२||
🔊 Audio coming soon
മനോദുഃഖജമുന്മാദം പ്രതിപാദയിതുകാമഃ പൂര്വം മനസോ ദുഃഖകരാന് ഹേതൂന് വികാരോത്പത്തിസഹിതാനാഹ- ചൌരൈരിത്യാദി| അരിഭിഃ ശത്രുഭിഃ തഥാऽന്യൈരിതി അതിശയരൌദ്രൈഃ അകാരണവൈരിഭിഃ ശാര്ദൂലാദിഭിര്വാ| ഗാഢമ് അത്യര്ഥം, ക്ഷതേ പീഡിതേ, പ്രിയയാ രിരംസോഃ പ്രിയയാ സഹ രന്തുമിച്ഛോഃ; ‘തസ്യാ അപ്രാപ്തൌ’ ഇത്യധ്യാഹാര്യമ്| മനസി ഗാഢം ക്ഷതേ ഇതി ബോധ്യമ്| മനസോ വികാരോ മാനസ ഉന്മാദഃ||൧൨||
Adhikarana 10 (13) · Śloka 13
ചിത്രം സ ജല്പതി മനോനുഗതം വിസഞ്ജ്ഞോ ഗായത്യഥോ ഹസതി രോദിതി മൂഢസഞ്ജ്ഞഃ |൧൩|
चित्रं स जल्पति मनोनुगतं विसञ्ज्ञो गायत्यथो हसति रोदिति मूढसञ्ज्ञः |१३|
🔊 Audio coming soon
തസ്യ ലക്ഷണമാഹ- ചിത്രമിത്യാദി| ചിത്രം നാനാപ്രകാരമ്| മനോനുഗതമിതി യദേവാസ്യ മനസി സ്ഥിതം തദബുദ്ധിപൂര്വകം യത്കിഞ്ചിദേവ ജല്പതി| മനോനുഗതം വിസഞ്ജ്ഞോ ഗായതി ഉദ്ഭ്രാന്തസ്മൃതിത്വാദ്വിസഞ്ജ്ഞോ ഗായതി; വിസഞ്ജ്ഞോ വിപരീതസഞ്ജ്ഞഃ, നതു വിഗതസഞ്ജ്ഞഃ, ഭാഷണഗാനാദികരണാത്| മൂഢസഞ്ജ്ഞ ഇതി ച പദം ഹേതുഫലഭാവേന സമര്ഥനീയമ് |൧൩|
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
രക്തേക്ഷണോ ഹതബലേന്ദ്രിയഭാഃ സുദീനഃ ശ്യാവാനനോ വിഷകൃതേऽഥ ഭവേത് പരാസുഃ ||൧൩||
रक्तेक्षणो हतबलेन्द्रियभाः सुदीनः श्यावाननो विषकृतेऽथ भवेत् परासुः ||१३||
🔊 Audio coming soon
വിഷോന്മാദമാഹ- രക്തേക്ഷണ ഇത്യാദി| ഹതബലേന്ദ്രിയഭാ ഇതി ബലമ് ഉത്സാഹോപചയലക്ഷണമ്, ഇന്ദ്രിയാണി ചക്ഷുരാദീനി, ഭാഃ കാന്തിഃ| അന്യേ തു ‘ഹതബലേന്ദ്രിയവാക്’ ഇതി പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- വാഗിത്യുപാദാനമ് അത്യര്ഥം വാഗുപഘാതസൂചനാര്ഥമ്, അന്യഥേന്ദ്രിഗ്രഹണേനൈവ സിദ്ധേഃ| സുദീനഃ സുഷ്ഠു ഗ്ലാനഃ| ശ്യാവാനന ഇതി ധവലകപിലകൃഷ്ണമിശ്രവര്ണമുഖഃ| അഥ ഭവേത് പരാസുരിതി ഉപേക്ഷണാന്മ്രിയത ഇത്യര്ഥഃ| അന്യേ ‘വിഷകൃതേന ഭവേദ്വിസഞ്ജ്ഞഃ’ ഇതി പഠന്തി; തത്ര വിസഞ്ജ്ഞോ വിപരീതസഞ്ജ്ഞഃ; വിഷമത്ര ദൂഷീവിഷമ്||൧൩||
Adhikarana 12 (14-15) · Śloka 15
സ്നിഗ്ധം സ്വിന്നം തു മനുജമുന്മാദാര്തം വിശോധയേത് | തീക്ഷ്ണൈരുഭയതോഭാഗൈഃ ശിരസശ്ച വിരേചനൈഃ ||൧൪|| വിവിധൈരവപീഡൈശ്ച സര്ഷപസ്നേഹസംയുതൈഃ | യോജയിത്വാ തു തച്ചൂര്ണം ഘ്രാണേ തസ്യ പ്രയോജയേത് ||൧൫||
स्निग्धं स्विन्नं तु मनुजमुन्मादार्तं विशोधयेत् | तीक्ष्णैरुभयतोभागैः शिरसश्च विरेचनैः ||१४|| विविधैरवपीडैश्च सर्षपस्नेहसंयुतैः | योजयित्वा तु तच्चूर्णं घ्राणे तस्य प्रयोजयेत् ||१५||
🔊 Audio coming soon
നിദാനം നിര്ദിശ്യ ചികിത്സാമാഹ- സ്നിഗ്ധമിത്യാദി| തീക്ഷ്ണൈരുഭയതോഭാഗൈരിതി വിഷാണികാദേവദാലികാകാരവേല്ലികാദിഭിഃ| ശിരസശ്ച വിരേചനൈരിതി വിഡങ്ഗതണ്ഡുലാദിഭിഃ| വിവിധൈഃ നാനാപ്രകാരൈഃ| അവപീഡൈഃ നസ്യഭേദൈഃ| ചേതോവികാരശമനൈഃ അമാനുഷോപസര്ഗപ്രതിഷേധോക്തൈഃ| സര്ഷപസ്നേഹസംയുതൈഃ അവപീഡൈരിത്യര്ഥഃ| യോജയിത്വേതി ഉന്മാദാര്തേ| തു പുനഃ| തച്ചൂര്ണം സര്ഷപസ്നേഹസംയുക്തമ്| ഉന്മാദാര്തസ്യ വമനാദിനാ ഹൃദയകോഷ്ഠേന്ദ്രിയശിരഃശുദ്ധൌ മനഃപ്രസാദാത് സ്മൃതിസഞ്ജ്ഞാലാഭാദുന്മാദോപശമ ഇതി വ്യപദേശഃ||൧൪-൧൫||
Adhikarana 13 (16) · Śloka 16
സതതം ധൂപയേച്ചൈനം ശ്വഗോമാംസൈഃ സുപൂതിഭിഃ | സര്ഷപാനാം ച തൈലേന നസ്യാഭ്യങ്ഗൌ ഹിതൌ സദാ ||൧൬||
सततं धूपयेच्चैनं श्वगोमांसैः सुपूतिभिः | सर्षपानां च तैलेन नस्याभ्यङ्गौ हितौ सदा ||१६||
🔊 Audio coming soon
ധൂപനസ്യാഭ്യങ്ഗാനാഹ- സതതമിത്യാദി| ഏനമ് ഉന്മാദാര്തമ്| സുപൂതിഭിഃ സുഷ്ഠു ശടിതൈഃ| ശടിതൈശ്ചാപി ധൂപനേന മനഃ പ്രകൃതിമായാതി, പ്രഭാവാത്||൧൬||
Adhikarana 14 (17-19) · Śloka 20
ദര്ശയേദദ്ഭുതാന്യസ്യ വദേന്നാശം പ്രിയസ്യ വാ | ഭീമാകാരൈര്നരൈര്നാഗൈര്ദാന്തൈര്വ്യാലൈശ്ച നിര്വിഷൈഃ ||൧൭|| ഭീഷയേത് സംയതം പാശൈഃ കശാഭിര്വാऽഥ താഡയേത് | യന്ത്രയിത്വാ സുഗുപ്തം വാം ത്രാസയേത്തം തൃണാഗ്നിനാ ||൧൮|| ജലേന തര്ജയേദ്വാऽപി രജ്ജുഘാതൈര്വിഭാവയേത് | ബലവാംശ്ചാപി സംരക്ഷേത് ജലേऽന്തഃ പരിവാസയേത് | പ്രതുദേദാരയാ ചൈനം മര്മാഘാതം വിവര്ജയേത് | വേശ്മനോऽന്തഃ പ്രവിശ്യൈനം രക്ഷംസ്തദ്വേശ്മ ദീപയേത് ||൧൯|| സാപിധാനേ ജരത്കൂപേ സതതം വാ നിവാസയേത് |൨൦|
दर्शयेदद्भुतान्यस्य वदेन्नाशं प्रियस्य वा | भीमाकारैर्नरैर्नागैर्दान्तैर्व्यालैश्च निर्विषैः ||१७|| भीषयेत् संयतं पाशैः कशाभिर्वाऽथ ताडयेत् | यन्त्रयित्वा सुगुप्तं वां त्रासयेत्तं तृणाग्निना ||१८|| जलेन तर्जयेद्वाऽपि रज्जुघातैर्विभावयेत् | बलवांश्चापि संरक्षेत् जलेऽन्तः परिवासयेत् | प्रतुदेदारया चैनं मर्माघातं विवर्जयेत् | वेश्मनोऽन्तः प्रविश्यैनं रक्षंस्तद्वेश्म दीपयेत् ||१९|| सापिधाने जरत्कूपे सततं वा निवासयेत् |२०|
🔊 Audio coming soon
ദര്ശയേദിത്യാദി| അദ്ഭുതാനി അദൃഷ്ടപൂര്വാണി ഭീഷണാനി| അസ്യ ഉന്മാദാര്തസ്യ| നാശം വിനാശം പ്രിയസ്യ വസ്തുനോ വദേത്| ഭീമാകാരൈ രൌദ്രരൂപൈഃ| നാഗൈഃ ഹസ്തിഭിഃ| ദാന്തൈഃ ശിക്ഷാവദ്ഭിഃ| വ്യാലൈഃ സര്പൈഃ| നിര്വിഷൈഃ ഗോനസാദിഭിഃ| ഭീഷയേത് ഭയമുത്പാദയേത്| പാശൈഃ നിഗഡാദിഭിഃ| സംയതം ബദ്ധമ്| കശാഭിഃ ചര്മയഷ്ടിഭിഃ| നിഗഡാദിബന്ധനം ഭ്രാന്തമനസഃ കൂപാഗ്ന്യാദിപ്രവേശനിരാസാര്ഥം ക്രിയാസുഖകരത്വാര്ഥം ച| പ്രതുദേത് വ്യഥയേത്| ആരയാ തീക്ഷ്ണാഗ്രയാ ശലാകയാ| ഏനമ് ഉന്മാദിനം, വേശ്മനോ ഗൃഹസ്യ, അന്തഃ മധ്യേ, പ്രവേശ്യ രക്ഷന്, തദ്വേശ്മ ദീപയേത് പ്രജ്വാലയേത്| കൂപേ നിര്ജലേ ജലേന വര്ജിതേ| ജലേന തര്ജയേദ്വാऽപീതി തപ്തേനേതി ദ്രഷ്ടവ്യം, തപ്തമപി വിശേഷവൃത്തേഃ; യത ഉക്തം തന്ത്രാന്തരേ- “കപികച്ഛ്വാऽഥവാ തപ്തൈര്ലോഹതൈലജലൈഃ സ്പൃശേത്|” (വാ. ഉ. ൬) ഇതി||൧൭-൧൯||
Adhikarana 15 (20-29) · Śloka 29
ത്ര്യഹാത്ത്ര്യഹാദ്യവാഗൂശ്ച തര്പണാന് വാ പ്രദാപയേത് ||൨൦|| കേവലാനമ്ബുയുക്താന് വാ കുല്മാഷാന് വാ ബഹുശ്രുതഃ | ഹൃദ്യം യദ്ദീപനീയം ച തത്പഥ്യം തസ്യ ഭോ(യോ)ജയേത് | (വിഡങ്ഗത്രിഫലാമുസ്തമഞ്ജിഷ്ഠാദാഡിമോത്പലൈഃ | ശ്യാമൈലവാലുകൈലാഭിശ്ചന്ദനാമരദാരുഭിഃ ||൨൨|| ബര്ഹിഷ്ഠരജനീകുഷ്ഠപര്ണിനീസാരിവാദ്വയൈഃ | ഹരേണുകാത്രിവൃദ്ദന്തീവചാതാലീസകേശരൈഃ ||൨൩|| ദ്വിക്ഷീരം സാധിതം സര്പിര്മാലതീകുസുമൈഃ സഹ | ഗുല്മകാസജ്വരശ്വാസക്ഷയോന്മാദനിവാരണമ് ||൨൪|| ഏതദേവ ഹി സമ്പക്വം ജീവനീയോപസമ്ഭൃതമ് | ചതുര്ഗുണേന ദുഗ്ധേന മഹാകല്യാണമുച്യതേ ||൨൫|| അപസ്മാരം ഗ്രഹം ശോഷം ക്ലൈബ്യം കാര്ശ്യമബീജതാമ് | ഘൃതമേതന്നിഹന്ത്യാശു യേ ചാദൌ ഗദിതാ ഗദാഃ ||൨൬|| ബര്ഹിഷ്ഠകുഷ്ഠമഞ്ജിഷ്ഠാകടുകൈലാനിശാഹ്വയൈഃ | തഗരത്രിഫലാഹിങ്ഗുവാജിഗന്ധാമരദ്രുമൈഃ ||൨൭|| വചാऽജമോദാകാകോലീമേദാമധുകപദ്മകൈഃ | സശര്കരം ഹിതം സര്പിഃ പക്വം ക്ഷീരചതുര്ഗുണമ് ||൨൮|| ബാലാനാം ഗ്രഹജുഷ്ടാനാം പുംസാ ദുഷ്ടാല്പരേതസാമ് | ഖ്യാതം ഫലഘൃതം സ്ത്രീണാം വന്ധ്യാനാം ചാശു ഗര്ഭദമ്) ||൨൯||
त्र्यहात्त्र्यहाद्यवागूश्च तर्पणान् वा प्रदापयेत् ||२०|| केवलानम्बुयुक्तान् वा कुल्माषान् वा बहुश्रुतः | हृद्यं यद्दीपनीयं च तत्पथ्यं तस्य भो(यो)जयेत् | (विडङ्गत्रिफलामुस्तमञ्जिष्ठादाडिमोत्पलैः | श्यामैलवालुकैलाभिश्चन्दनामरदारुभिः ||२२|| बर्हिष्ठरजनीकुष्ठपर्णिनीसारिवाद्वयैः | हरेणुकात्रिवृद्दन्तीवचातालीसकेशरैः ||२३|| द्विक्षीरं साधितं सर्पिर्मालतीकुसुमैः सह | गुल्मकासज्वरश्वासक्षयोन्मादनिवारणम् ||२४|| एतदेव हि सम्पक्वं जीवनीयोपसम्भृतम् | चतुर्गुणेन दुग्धेन महाकल्याणमुच्यते ||२५|| अपस्मारं ग्रहं शोषं क्लैब्यं कार्श्यमबीजताम् | घृतमेतन्निहन्त्याशु ये चादौ गदिता गदाः ||२६|| बर्हिष्ठकुष्ठमञ्जिष्ठाकटुकैलानिशाह्वयैः | तगरत्रिफलाहिङ्गुवाजिगन्धामरद्रुमैः ||२७|| वचाऽजमोदाकाकोलीमेदामधुकपद्मकैः | सशर्करं हितं सर्पिः पक्वं क्षीरचतुर्गुणम् ||२८|| बालानां ग्रहजुष्टानां पुंसा दुष्टाल्परेतसाम् | ख्यातं फलघृतं स्त्रीणां वन्ध्यानां चाशु गर्भदम्) ||२९||
🔊 Audio coming soon
ആഹാരം നിര്ദിശന്നാഹ- ത്ര്യഹാദിത്യാദി| ത്ര്യഹാദേകാന്തരേണേത്യര്ഥഃ| തര്പണാന് കേവലാന് സക്തൂനമ്ബുനാ യുക്താന് ദദ്യാദിതി സമ്ബന്ധഃ| അന്യേ തര്പണമിതി പഠിത്വാ തര്പണം ലാജാ ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| കുല്മാഷാന് വേതി യവപിഷ്ടമയാന് ഭക്ഷ്യാന്| അത്ര യവാഗ്വാദ്യുപദേശോ മധ്യമന്ദബലവഗ്നിസാത്മ്യാദ്യപേക്ഷയാ| ബഹുശ്രുതോ ബഹുവിചക്ഷണോ ഭിഷക്| ഹൃദ്യം ഹൃദയഹിതം യത് തത് സ്രോതഃശുദ്ധ്യര്ഥം ദേയമ്| അസ്യാഗ്രേ കേചിത് കല്യാണകം പഠന്തി; തന്ന, ജ്വരപ്രതിഷേധേ തസ്യ പഠിതത്വാത്; തത്ര ത്വതികാന്താവേക്ഷണതന്ത്രയുക്ത്യാऽതിദേഷ്ടവ്യം ഫലഘൃതമിതി കേചിത് പഠന്തി; തച്ച ന പഠനീയം, സര്വനിബന്ധകാരൈര്നിഷദ്ധത്വാത്||൨൦-൨൯||
Adhikarana 16 (30-32) · Śloka 32
ബ്രാഹ്മീമൈന്ദ്രീം വിഡങ്ഗാനി വ്യോഷം ഹിങ്ഗു സുരാം ജടാമ് | വിഷഘ്നീം ലശുനം രാസ്നാം വിശല്യാം സുരസാം വചാമ് ||൩൦|| ജ്യോതിഷ്മതീം നാഗരം ച അനന്താമഭയാം തഥാ | സൌരാഷ്ട്രീം ച സമാംശാനി ഗജമൂത്രേണ പേഷയേത് ||൩൧|| ഛായാവിശുഷ്കാസ്തദ്വര്തീര്യോജയേദ്വിധികോവിദഃ | അവപീഡേऽഞ്ജനേऽഭ്യങ്ഗേ നസ്യേ ധൂമേ പ്രലേപനേ ||൩൨||
ब्राह्मीमैन्द्रीं विडङ्गानि व्योषं हिङ्गु सुरां जटाम् | विषघ्नीं लशुनं रास्नां विशल्यां सुरसां वचाम् ||३०|| ज्योतिष्मतीं नागरं च अनन्तामभयां तथा | सौराष्ट्रीं च समांशानि गजमूत्रेण पेषयेत् ||३१|| छायाविशुष्कास्तद्वर्तीर्योजयेद्विधिकोविदः | अवपीडेऽञ्जनेऽभ्यङ्गे नस्ये धूमे प्रलेपने ||३२||
🔊 Audio coming soon
ബ്രാഹ്മീത്യാദി| ബ്രാഹ്മീ മണ്ഡൂകപര്ണീ, അന്യേ ലവണികാമാഹുഃ| ഐന്ദ്രീ ഇന്ദ്രവാരുണീ, അന്യേ മത്സ്യാക്ഷകഭേദമാഹുഃ| സുരാ സുരാഹ്വം, അന്തലോപാത്; അന്യേ തു ഇന്ദ്രസുരാ ഇന്ദ്രവാരുണീ, ഇന്ദ്രശബ്ദലോപാത്| ജടാ ജടാമാംസീ| വിഷഘ്നീ ഹരിദ്രാ, അന്യേ നിര്വിഷാമാഹുഃ| വിശല്യാ ഗുഡൂചീ| സുരസാ തുലസീ| ജ്യോതിഷ്മതീ കാകമര്ദനീ| നാഗരം ശുണ്ഠീ| അത്രാന്യേ ‘നാഗവിന്നാമ്’ ഇതി പഠന്തി, നാഗവിന്നാ ഇന്ദ്രവാരുണീഭേദഃ, വൃശ്ചികപത്രികേത്യപരേ| അനന്താ ഉത്പലസാരിവാ| അഭയാ ഹരീതകീ| സൌരാഷ്ട്രീ തുവരികാ| വിധികോവിദോ വിധിജ്ഞോ വൈദ്യഃ||൩൦-൩൨||
Adhikarana 17 (33) · Śloka 33
ഉരോപാങ്ഗലലാടേഷു സിരാശ്ചാസ്യ വിമോക്ഷയേത് |൩൩|
उरोपाङ्गललाटेषु सिराश्चास्य विमोक्षयेत् |३३|
🔊 Audio coming soon
ഉരോപാങ്ഗേത്യാദി| ഉരഃ സ്തനയോരന്തരാലമ്| അത്രാപാങ്ഗശബ്ദഃ ശങ്ഖേ വര്തതേ, സാമീപ്യാത്; ന ത്വപാങ്ഗഃ ശങ്ഖസന്ധിഃ; കുതഃ? തത്രൈകസ്യാ ഏവ വ്യധ്യസിരായാ നിര്ദിഷ്ടത്വാത്| അസ്യ ഉന്മാദിനഃ| ഭൂതവിദ്യാസിദ്ധാന്താദുരഃപ്രഭൃതിഷു സിരാവ്യധനസുക്തം, സിരാവ്യധവിധിതശ്ച ശങ്ഖസന്ധൌ ; അതോऽത്ര ഉന്മാദേ ഉഭയത്രാപി സിരാവ്യധനമിഷ്ടമ്|൩൩|-
Adhikarana 18 (33) · Śloka 33
അപസ്മാരക്രിയാം ചാപി ഗ്രഹോദ്ദിഷ്ടാം ച കാരയേത് ||൩൩||
अपस्मारक्रियां चापि ग्रहोद्दिष्टां च कारयेत् ||३३||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീമതിദേശചികിത്സിതമാഹ- അപസ്മാരേത്യാദി| അത്രാപസ്മാരക്രിയായാ അതിദേശേന വാതാദിജോന്മാദചികിത്സിതം പ്രാപ്തം, അതോऽത്ര ചികിത്സാദൌ പൃഥഗ്ദോഷജചികിത്സിതം നോക്തമ്| ഏവമന്യദപ്യനുക്തം പൂരണീയമ്||൩൩||
Adhikarana 19 (34) · Śloka 34
ശാന്തദോഷം വിശുദ്ധം ച സ്നേഹബസ്തിഭിരാചരേത് |൩൪|
शान्तदोषं विशुद्धं च स्नेहबस्तिभिराचरेत् |३४|
🔊 Audio coming soon
ശാന്തദോഷമിത്യാദി| ശാന്തദോഷം ശാന്തോന്മാദം, വിശുദ്ധം വമനാദിനാ, സ്നേഹബസ്തിഭിരാചരേദിതി പുനരുന്മാദോദ്ഗമനിഷേധാര്ഥമ്|൩൪|-
Adhikarana 20 (34-35) · Śloka 35
ഉന്മാദേഷു ച സര്വേഷു കുര്യാച്ചിത്തപ്രസാദനമ് | മൃദുപൂര്വാം മദേऽപ്യേവം ക്രിയാം മൃദ്വീം പ്രയോജയേത ||൩൪|| ശോകശല്യം വ്യപനയേദുന്മാദേ പഞ്ചമേ ഭിഷക് | വിഷജേ മൃദുപൂര്വാം ച വിഷഘ്നീം കാരയേത് ക്രിയാമ് ||൩൫||
उन्मादेषु च सर्वेषु कुर्याच्चित्तप्रसादनम् | मृदुपूर्वां मदेऽप्येवं क्रियां मृद्वीं प्रयोजयेत ||३४|| शोकशल्यं व्यपनयेदुन्मादे पञ्चमे भिषक् | विषजे मृदुपूर्वां च विषघ्नीं कारयेत् क्रियाम् ||३५||
🔊 Audio coming soon
ഉന്മാദേഷ്വിത്യാദി| മൃദുപൂര്വാം മൃദുസംശോധനപൂര്വാം, കിയാം മൃദ്വീം മൃദ്വഞ്ജനാഭ്യഞ്ജനാദികാം, പ്രയോജയേദിതി സമ്ബന്ധഃ| ഏവം പൂര്വപ്രകാരേണേത്യര്ഥഃ| ശോകശല്യം വ്യപനയേദിത്യാദി വ്യപനയേദിതി ഇഷ്ടപ്രാപണസാന്ത്വനാശ്വാസനാദിഭിഃ| പഞ്ചമേ മനോദുഃഖജേ| വിഷജേ മൃദുപൂര്വാമിത്യാദി| മൃദുപൂര്വാം മൃദുശോധനപൂര്വാം, വിഷഘ്നീം ക്രിയാം കല്പോപദിഷ്ടാം, കാരയേദിതി||൩൪-൩൫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 62
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രാന്തര്ഗതേ ഭൂതവിദ്യാതന്ത്രേ ഉന്മാദപ്രതിഷേധോ നാമ (തൃതീയോऽധ്യായഃ, ആദിതഃ) ദ്വിഷഷ്ടിതമോऽധ്യായഃ ||൬൨||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते भूतविद्यातन्त्रे उन्मादप्रतिषेधो नाम (तृतीयोऽध्यायः, आदितः) द्विषष्टितमोऽध्यायः ||६२||
🔊 Audio coming soon
നിബന്ധാന് നിഖിലാന് ദൃഷ്ട്വാ വൈദ്യഃ ശ്രീഭരതാത്മജഃ| ഭൂതവിദ്യാസ്പദം സ്പഷ്ടം ചക്രേ ശ്രീഡല്ഹണഃ സുധീഃ||൧|| ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാമുത്തരതന്ത്രേ ഉന്മാദപ്രതിഷേധോ നാമ ദ്വിഷഷ്ടിതമോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ||൬൨||