Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాత ఉన్మాదప్రతిషేధమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथात उन्मादप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
అపస్మారప్రతిషేధానంతరం మనోగతసామ్యాత్ తుల్యచికిత్సితత్వాదున్మాదప్రతిషేధారంభః- అథాత ఇత్యాది| అథాత ఇత్యాదికం పూర్వవద్వ్యాఖ్యేయం||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
మదయంత్యుద్ధ(ద్గ)తా దోషా యస్మాదున్మార్గమాశ్రితాః | మానసోఽయమతో వ్యాధిరున్మాద ఇతి కీర్తితః ||3||
मदयन्त्युद्ध(द्ग)ता दोषा यस्मादुन्मार्गमाश्रिताः | मानसोऽयमतो व्याधिरुन्माद इति कीर्तितः ||३||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీమున్మాదం నిర్వక్తి- మదయంతీత్యాది| మదయంతి మనోభ్రమణం కుర్వంతి| ఉద్ధతా ఉపచితాః| అన్యే ‘ఉద్గతా’ ఇతి పఠంతి; తత్ర ఉద్గ్తా ఉద్వృత్తా ఉన్మార్గమాగతా మనోవహాని స్రోతాంసి ప్రాప్తాః| యద్ధృదయప్రదూషణం చేతోమోహనం చ తంత్రాంతరే ప్రోక్తం, తదత్ర ఉన్మార్గమాగతా ఇత్యనేన తథా మదయంతీత్యనేన చ సంగృహీతమితి పృథఙ్నోక్తం| అపస్మారోక్తదోషప్రకోపహేతవ ఉన్మాదేఽపి సాన్నిధ్యాద్బోద్ధవ్యా ఇతి శ్రీజేజ్జటాచార్యః| ఉన్మాదహేతవస్తంత్రాంతరే యథా- “విరుద్ధదుష్టాశుచిభోజనాని ప్రఘర్షణం దేవగురుద్విజానాం| ఉన్మాదహేతుర్భయహర్షపూర్వో మనోభిఘాతో విషమాశ్చ చేష్టాః” (చ. చి. 1) ఇతి| ప్రవృద్ధా దోషా మనోవహస్రోతాంసి ప్రాప్తాః సంతో యస్మాన్మనో భ్రమయంతి, అతోఽయం మానసో వ్యాధిరితి సంబంధః||3||
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5
ఏకైకశః సమస్తైశ్చ దోషైరత్యర్థమూర్చ్ఛితైః | మానసేనా చ దుఃఖేన స పంచవిధ ఉచ్యతే ||4|| విషాద్భవతి షష్ఠశ్చ యథాస్వం తత్ర భేషజం | స చాప్రవృద్ధస్తరుణో మదసంజ్ఞాం బిభర్తి చ ||5||
एकैकशः समस्तैश्च दोषैरत्यर्थमूर्च्छितैः | मानसेना च दुःखेन स पञ्चविध उच्यते ||४|| विषाद्भवति षष्ठश्च यथास्वं तत्र भेषजम् | स चाप्रवृद्धस्तरुणो मदसञ्ज्ञां बिभर्ति च ||५||
🔊 Audio coming soon
దోషైర్మనోదుఃఖేన చ పంచవిధమున్మాదమాహ- ఏకైకశః సమస్తైశ్చేత్యాది| ఏకైకశో దోషైః త్రయః, సమస్తైర్దోషైః ఏకః, మానసదోషదుఃఖేన చైకః, ఏవం స ఉన్మాదః పంచవిధ ఉచ్యతే| నను, విషజోఽపి షష్ఠోఽస్తి తత్ కిమితి సోఽపి స పంచవిధ ఇత్యత్రైవ న నిర్దిష్టః? ఉచ్యతే- తస్య భిన్నచికిత్సితత్వాత్ పృథఙ్నిర్దేశః| అత ఏవాహ- యథాస్వం తత్ర భేషజమితి| స చాప్రవృద్ధ ఇత్యాది|- స ఉన్మాదః, అప్రవృద్ధః అల్పలింగః, తరుణః అల్పమాత్రః| కైశ్చిన్మదశబ్దేన మద్యస్య ప్రథమో వేగ ఉచ్యతే , తే తు రోగమేవ రోగకారణం మన్యంతే| అత్ర తూత్పన్నమాత్రస్యాల్పలింగస్య చోన్మాదస్య మదసంజ్ఞా||4-5||
Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7
మోహోద్వేగౌ స్వనః శ్రోత్రే గాత్రాణామపకర్షణం | అత్యుత్సాహోఽరుచిశ్చాన్నే స్వప్నే కలుషభోజనం ||6|| వాయునోన్మథనం చాపి భ్రమశ్చక్రగతస్య వా | యస్య స్యాదచిరేణైవ ఉన్మాదం సోఽధిగచ్ఛతి ||7||
मोहोद्वेगौ स्वनः श्रोत्रे गात्राणामपकर्षणम् | अत्युत्साहोऽरुचिश्चान्ने स्वप्ने कलुषभोजनम् ||६|| वायुनोन्मथनं चापि भ्रमश्चक्रगतस्य वा | यस्य स्यादचिरेणैव उन्मादं सोऽधिगच्छति ||७||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం పూర్వరూపమాహ- మోహోద్వేగావిత్యాది| మోహో మనసో వైచిత్త్యం| స్వనః శ్రోత్రే కర్ణయోః శబ్దః| గాత్రాణామపకర్షణం దుర్బలీభవనం| కలుషభోజనం సమలభోజనం| వాయునోన్మథనం ఆకులీకరణం, ‘హృదయస్య’ ఇతి శేషః| చక్రగతస్య వేత్యత్ర వాశబ్ద ఇవార్థే, తేన కులాలచక్రస్థితస్యేవ భ్రమ ఇత్యర్థః| యస్య పురుషస్య మోహోద్వేగాదికం స్యాత్, సోఽచిరేణైవ ఉన్మాదమధిగచ్ఛతి ప్రాప్నోతీతి సంబంధః| అచిరేణైవ ఉన్మాదమిత్యత్ర ఛందోభంగభయాదసంహితానిర్దేశః||6-7||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
రూక్షచ్ఛవిః పరుషవాగ్ధమనీతతో వా శీతాతురః కృశతనుః స్ఫురితాంగసంధిః | ఆస్ఫోటయత్యటతి గాయతి నృత్యశీలో విక్రోశతి భ్రమతి చాప్యనిలప్రకోపాత్ ||8||
रूक्षच्छविः परुषवाग्धमनीततो वा शीतातुरः कृशतनुः स्फुरिताङ्गसन्धिः | आस्फोटयत्यटति गायति नृत्यशीलो विक्रोशति भ्रमति चाप्यनिलप्रकोपात् ||८||
🔊 Audio coming soon
పూర్వరూపానంతరం వాతజమున్మాదమాహ- రూక్షచ్ఛవిరిత్యాది| పరుషవాక్ కర్కశవచనః| ధమనీతతః సిరావ్యాప్తః| శీతాతురః శీతపీడిత ఇత్యర్థః| ‘శ్వాసాతుర’ ఇత్యన్యే పఠంతి| విక్రోశతి రోదితి| భ్రమతి కంపతే, అటతీత్యనేన చలనస్యోక్తత్వాత్| కేచిత్ రూక్షచ్ఛవిరిత్యాదిశ్లోకార్ధం న పఠంతి; జేజ్జటాచార్యాస్తు రూక్షచ్ఛవిరిత్యాది శ్లోకార్ధం పఠంతి, అనిలాదితి సిద్ధే అనిలప్రకోపాదితి ప్రకోపగ్రహణాత్ పారుష్యకార్కశ్యారుణవర్ణతా జీర్ణే బలవత్త్వం చ గృహ్యతే ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి||8||
Adhikarana 6 (9) · Śloka 9
తృట్స్వేదదాహబహులో బహుభుగ్వినిద్రశ్ఛాయాహిమానిలజలాంతవిహారసేవీ | తీక్ష్ణో హిమాంబునిచయేఽపి స వహ్నిశంకీ పిత్తాద్దివా నభసి పశ్యతి తారకాశ్చ ||9||
तृट्स्वेददाहबहुलो बहुभुग्विनिद्रश्छायाहिमानिलजलान्तविहारसेवी | तीक्ष्णो हिमाम्बुनिचयेऽपि स वह्निशङ्की पित्ताद्दिवा नभसि पश्यति तारकाश्च ||९||
🔊 Audio coming soon
పిత్తోన్మాదమాహ- తృట్స్వేదేత్యాది| తృట్స్వేదదాహబహుల ఇతి బహులశబ్దః తృడాదిభిః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| సేవీశబ్దః ఛాయాదిభిః సంబధ్యతే| జలాంతవిహారసేవీతి పానీయసమీపవిచరణశీల ఇత్యర్థః| తీక్ష్ణః కోపనః| అపి చేతి చకారాత్ పీతనయనత్వాది విజ్ఞేయం| దివా దినే| నభసి ఆకాశే||9||
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
ఛర్ద్యగ్నిసాదసదనారుచికాసయుక్తో యోషిద్వివిక్తరతిరల్పమతిప్రచారః | నిద్రాపరోఽల్పకథనోఽల్పభుగుష్ణసేవీ రాత్రౌ భృశం భవతి చాపి కఫప్రకోపాత్ ||10||
छर्द्यग्निसादसदनारुचिकासयुक्तो योषिद्विविक्तरतिरल्पमतिप्रचारः | निद्रापरोऽल्पकथनोऽल्पभुगुष्णसेवी रात्रौ भृशं भवति चापि कफप्रकोपात् ||१०||
🔊 Audio coming soon
కఫోన్మాదమాహ- ఛర్ద్యగ్నీత్యాది| అగ్నిసాదః అగ్నిమాంద్యం| సదనం అంగానామనుత్సాహః| యోషిత్సు వివిక్తే ఏకాంతే చ రతిర్యస్య స యోషిద్వివిక్తరతిః| అల్పమతిప్రచార ఇతి అల్పమతిరల్పప్రచారశ్చ| అల్పకథనః అల్పభాషణః| రాత్రౌ భృశం భవతి చేతి చకారో రాత్రౌ ఇత్యస్యాగ్రే ద్రష్టవ్యః, తేన రాత్రౌ భుక్తే చ భృశం భవతీతి సిద్ధం| అపిశబ్దాచ్చ నఖాదిశౌక్ల్యాదికం జ్ఞేయం||10||
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
సర్వాత్మకే పవనపిత్తకఫా యథాస్వం సంహర్షితా ఇవ చ లింగముదీరయంతి ||11||
सर्वात्मके पवनपित्तकफा यथास्वं संहर्षिता इव च लिङ्गमुदीरयन्ति ||११||
🔊 Audio coming soon
సాన్నిపాతికమాహ- సర్వాత్మకే ఇత్యాది| సర్వాత్మకే సాన్నిపాతికే ఉన్మాదే పవనపిత్తకఫాః సంహర్షితా ఇవ యథాస్వం లింగముదీరయంతీతి సంబంధః| సంహర్షితా ఇవేతి స్పర్ధావంత ఇవ సర్వేఽప్యతిశయేన కుపితా ఇత్యర్థః| అయం పాఠో నిబంధకారైః పఠితో వ్యాఖ్యాతశ్చ| అన్యే త్వేవం పఠంతి,- ‘సర్వాత్మకే త్రిభిరపి వ్యతిమిశ్రితాని రూపాణి వాతకఫపిత్తకృతాని విద్యాత్| సంపూర్ణలక్షణమసాధ్యముదాహరంతి సర్వాత్మకం క్వచిదపి ప్రవదంతి సాధ్యం’ ఇతి| అయం చ శ్రీజేజ్జటేన ఏకీయమతేన దర్శితో న తు వ్యాఖ్యాతః, తస్మాదేకీయమతేనైవాస్య సంబంధః కథ్యతే| ప్రత్యేకం వాతాదికృతాని రూపాణి వ్యతిమిశ్రితాని సర్వాత్మకే ఉన్మాదే విద్యాదితి సంబంధః| ఏవం సంబంధే త్రిభిరపీత్యనేన కిం ప్రయోజనం? ఉచ్యతే- త్రిభిరపి స్వహేతుభిః కుపితైరితి జ్ఞాపనార్థం| అస్యాగ్రే త ఏవం పఠంతి ‘సంపూర్ణలక్షణమసాధ్యముదాహరంతి సర్వాత్మకం క్వచిదపి ప్రదిశంతి సాధ్యం’ ఇతి||11||
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
చౌరైర్నరేంద్రపురుషైరరిభిస్తథాఽన్యైర్విత్రాసితస్య ధనబాంధవసంక్షయాద్వా | గాఢం క్షతే మనసి చ ప్రియయా రిరంసోర్జాయేత చోత్కటతరో మనసో వికారః ||12||
चौरैर्नरेन्द्रपुरुषैररिभिस्तथाऽन्यैर्वित्रासितस्य धनबान्धवसङ्क्षयाद्वा | गाढं क्षते मनसि च प्रियया रिरंसोर्जायेत चोत्कटतरो मनसो विकारः ||१२||
🔊 Audio coming soon
మనోదుఃఖజమున్మాదం ప్రతిపాదయితుకామః పూర్వం మనసో దుఃఖకరాన్ హేతూన్ వికారోత్పత్తిసహితానాహ- చౌరైరిత్యాది| అరిభిః శత్రుభిః తథాఽన్యైరితి అతిశయరౌద్రైః అకారణవైరిభిః శార్దూలాదిభిర్వా| గాఢం అత్యర్థం, క్షతే పీడితే, ప్రియయా రిరంసోః ప్రియయా సహ రంతుమిచ్ఛోః; ‘తస్యా అప్రాప్తౌ’ ఇత్యధ్యాహార్యం| మనసి గాఢం క్షతే ఇతి బోధ్యం| మనసో వికారో మానస ఉన్మాదః||12||
Adhikarana 10 (13) · Śloka 13
చిత్రం స జల్పతి మనోనుగతం విసంజ్ఞో గాయత్యథో హసతి రోదితి మూఢసంజ్ఞః |13|
चित्रं स जल्पति मनोनुगतं विसञ्ज्ञो गायत्यथो हसति रोदिति मूढसञ्ज्ञः |१३|
🔊 Audio coming soon
తస్య లక్షణమాహ- చిత్రమిత్యాది| చిత్రం నానాప్రకారం| మనోనుగతమితి యదేవాస్య మనసి స్థితం తదబుద్ధిపూర్వకం యత్కించిదేవ జల్పతి| మనోనుగతం విసంజ్ఞో గాయతి ఉద్భ్రాంతస్మృతిత్వాద్విసంజ్ఞో గాయతి; విసంజ్ఞో విపరీతసంజ్ఞః, నతు విగతసంజ్ఞః, భాషణగానాదికరణాత్| మూఢసంజ్ఞ ఇతి చ పదం హేతుఫలభావేన సమర్థనీయం |13|
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
రక్తేక్షణో హతబలేంద్రియభాః సుదీనః శ్యావాననో విషకృతేఽథ భవేత్ పరాసుః ||13||
रक्तेक्षणो हतबलेन्द्रियभाः सुदीनः श्यावाननो विषकृतेऽथ भवेत् परासुः ||१३||
🔊 Audio coming soon
విషోన్మాదమాహ- రక్తేక్షణ ఇత్యాది| హతబలేంద్రియభా ఇతి బలం ఉత్సాహోపచయలక్షణం, ఇంద్రియాణి చక్షురాదీని, భాః కాంతిః| అన్యే తు ‘హతబలేంద్రియవాక్’ ఇతి పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- వాగిత్యుపాదానం అత్యర్థం వాగుపఘాతసూచనార్థం, అన్యథేంద్రిగ్రహణేనైవ సిద్ధేః| సుదీనః సుష్ఠు గ్లానః| శ్యావానన ఇతి ధవలకపిలకృష్ణమిశ్రవర్ణముఖః| అథ భవేత్ పరాసురితి ఉపేక్షణాన్మ్రియత ఇత్యర్థః| అన్యే ‘విషకృతేన భవేద్విసంజ్ఞః’ ఇతి పఠంతి; తత్ర విసంజ్ఞో విపరీతసంజ్ఞః; విషమత్ర దూషీవిషం||13||
Adhikarana 12 (14-15) · Śloka 15
స్నిగ్ధం స్విన్నం తు మనుజమున్మాదార్తం విశోధయేత్ | తీక్ష్ణైరుభయతోభాగైః శిరసశ్చ విరేచనైః ||14|| వివిధైరవపీడైశ్చ సర్షపస్నేహసంయుతైః | యోజయిత్వా తు తచ్చూర్ణం ఘ్రాణే తస్య ప్రయోజయేత్ ||15||
स्निग्धं स्विन्नं तु मनुजमुन्मादार्तं विशोधयेत् | तीक्ष्णैरुभयतोभागैः शिरसश्च विरेचनैः ||१४|| विविधैरवपीडैश्च सर्षपस्नेहसंयुतैः | योजयित्वा तु तच्चूर्णं घ्राणे तस्य प्रयोजयेत् ||१५||
🔊 Audio coming soon
నిదానం నిర్దిశ్య చికిత్సామాహ- స్నిగ్ధమిత్యాది| తీక్ష్ణైరుభయతోభాగైరితి విషాణికాదేవదాలికాకారవేల్లికాదిభిః| శిరసశ్చ విరేచనైరితి విడంగతండులాదిభిః| వివిధైః నానాప్రకారైః| అవపీడైః నస్యభేదైః| చేతోవికారశమనైః అమానుషోపసర్గప్రతిషేధోక్తైః| సర్షపస్నేహసంయుతైః అవపీడైరిత్యర్థః| యోజయిత్వేతి ఉన్మాదార్తే| తు పునః| తచ్చూర్ణం సర్షపస్నేహసంయుక్తం| ఉన్మాదార్తస్య వమనాదినా హృదయకోష్ఠేంద్రియశిరఃశుద్ధౌ మనఃప్రసాదాత్ స్మృతిసంజ్ఞాలాభాదున్మాదోపశమ ఇతి వ్యపదేశః||14-15||
Adhikarana 13 (16) · Śloka 16
సతతం ధూపయేచ్చైనం శ్వగోమాంసైః సుపూతిభిః | సర్షపానాం చ తైలేన నస్యాభ్యంగౌ హితౌ సదా ||16||
सततं धूपयेच्चैनं श्वगोमांसैः सुपूतिभिः | सर्षपानां च तैलेन नस्याभ्यङ्गौ हितौ सदा ||१६||
🔊 Audio coming soon
ధూపనస్యాభ్యంగానాహ- సతతమిత్యాది| ఏనం ఉన్మాదార్తం| సుపూతిభిః సుష్ఠు శటితైః| శటితైశ్చాపి ధూపనేన మనః ప్రకృతిమాయాతి, ప్రభావాత్||16||
Adhikarana 14 (17-19) · Śloka 20
దర్శయేదద్భుతాన్యస్య వదేన్నాశం ప్రియస్య వా | భీమాకారైర్నరైర్నాగైర్దాంతైర్వ్యాలైశ్చ నిర్విషైః ||17|| భీషయేత్ సంయతం పాశైః కశాభిర్వాఽథ తాడయేత్ | యంత్రయిత్వా సుగుప్తం వాం త్రాసయేత్తం తృణాగ్నినా ||18|| జలేన తర్జయేద్వాఽపి రజ్జుఘాతైర్విభావయేత్ | బలవాంశ్చాపి సంరక్షేత్ జలేఽంతః పరివాసయేత్ | ప్రతుదేదారయా చైనం మర్మాఘాతం వివర్జయేత్ | వేశ్మనోఽంతః ప్రవిశ్యైనం రక్షంస్తద్వేశ్మ దీపయేత్ ||19|| సాపిధానే జరత్కూపే సతతం వా నివాసయేత్ |20|
दर्शयेदद्भुतान्यस्य वदेन्नाशं प्रियस्य वा | भीमाकारैर्नरैर्नागैर्दान्तैर्व्यालैश्च निर्विषैः ||१७|| भीषयेत् संयतं पाशैः कशाभिर्वाऽथ ताडयेत् | यन्त्रयित्वा सुगुप्तं वां त्रासयेत्तं तृणाग्निना ||१८|| जलेन तर्जयेद्वाऽपि रज्जुघातैर्विभावयेत् | बलवांश्चापि संरक्षेत् जलेऽन्तः परिवासयेत् | प्रतुदेदारया चैनं मर्माघातं विवर्जयेत् | वेश्मनोऽन्तः प्रविश्यैनं रक्षंस्तद्वेश्म दीपयेत् ||१९|| सापिधाने जरत्कूपे सततं वा निवासयेत् |२०|
🔊 Audio coming soon
దర్శయేదిత్యాది| అద్భుతాని అదృష్టపూర్వాణి భీషణాని| అస్య ఉన్మాదార్తస్య| నాశం వినాశం ప్రియస్య వస్తునో వదేత్| భీమాకారై రౌద్రరూపైః| నాగైః హస్తిభిః| దాంతైః శిక్షావద్భిః| వ్యాలైః సర్పైః| నిర్విషైః గోనసాదిభిః| భీషయేత్ భయముత్పాదయేత్| పాశైః నిగడాదిభిః| సంయతం బద్ధం| కశాభిః చర్మయష్టిభిః| నిగడాదిబంధనం భ్రాంతమనసః కూపాగ్న్యాదిప్రవేశనిరాసార్థం క్రియాసుఖకరత్వార్థం చ| ప్రతుదేత్ వ్యథయేత్| ఆరయా తీక్ష్ణాగ్రయా శలాకయా| ఏనం ఉన్మాదినం, వేశ్మనో గృహస్య, అంతః మధ్యే, ప్రవేశ్య రక్షన్, తద్వేశ్మ దీపయేత్ ప్రజ్వాలయేత్| కూపే నిర్జలే జలేన వర్జితే| జలేన తర్జయేద్వాఽపీతి తప్తేనేతి ద్రష్టవ్యం, తప్తమపి విశేషవృత్తేః; యత ఉక్తం తంత్రాంతరే- “కపికచ్ఛ్వాఽథవా తప్తైర్లోహతైలజలైః స్పృశేత్|” (వా. ఉ. 6) ఇతి||17-19||
Adhikarana 15 (20-29) · Śloka 29
త్ర్యహాత్త్ర్యహాద్యవాగూశ్చ తర్పణాన్ వా ప్రదాపయేత్ ||20|| కేవలానంబుయుక్తాన్ వా కుల్మాషాన్ వా బహుశ్రుతః | హృద్యం యద్దీపనీయం చ తత్పథ్యం తస్య భో(యో)జయేత్ | (విడంగత్రిఫలాముస్తమంజిష్ఠాదాడిమోత్పలైః | శ్యామైలవాలుకైలాభిశ్చందనామరదారుభిః ||22|| బర్హిష్ఠరజనీకుష్ఠపర్ణినీసారివాద్వయైః | హరేణుకాత్రివృద్దంతీవచాతాలీసకేశరైః ||23|| ద్విక్షీరం సాధితం సర్పిర్మాలతీకుసుమైః సహ | గుల్మకాసజ్వరశ్వాసక్షయోన్మాదనివారణం ||24|| ఏతదేవ హి సంపక్వం జీవనీయోపసంభృతం | చతుర్గుణేన దుగ్ధేన మహాకల్యాణముచ్యతే ||25|| అపస్మారం గ్రహం శోషం క్లైబ్యం కార్శ్యమబీజతాం | ఘృతమేతన్నిహంత్యాశు యే చాదౌ గదితా గదాః ||26|| బర్హిష్ఠకుష్ఠమంజిష్ఠాకటుకైలానిశాహ్వయైః | తగరత్రిఫలాహింగువాజిగంధామరద్రుమైః ||27|| వచాఽజమోదాకాకోలీమేదామధుకపద్మకైః | సశర్కరం హితం సర్పిః పక్వం క్షీరచతుర్గుణం ||28|| బాలానాం గ్రహజుష్టానాం పుంసా దుష్టాల్పరేతసాం | ఖ్యాతం ఫలఘృతం స్త్రీణాం వంధ్యానాం చాశు గర్భదం) ||29||
त्र्यहात्त्र्यहाद्यवागूश्च तर्पणान् वा प्रदापयेत् ||२०|| केवलानम्बुयुक्तान् वा कुल्माषान् वा बहुश्रुतः | हृद्यं यद्दीपनीयं च तत्पथ्यं तस्य भो(यो)जयेत् | (विडङ्गत्रिफलामुस्तमञ्जिष्ठादाडिमोत्पलैः | श्यामैलवालुकैलाभिश्चन्दनामरदारुभिः ||२२|| बर्हिष्ठरजनीकुष्ठपर्णिनीसारिवाद्वयैः | हरेणुकात्रिवृद्दन्तीवचातालीसकेशरैः ||२३|| द्विक्षीरं साधितं सर्पिर्मालतीकुसुमैः सह | गुल्मकासज्वरश्वासक्षयोन्मादनिवारणम् ||२४|| एतदेव हि सम्पक्वं जीवनीयोपसम्भृतम् | चतुर्गुणेन दुग्धेन महाकल्याणमुच्यते ||२५|| अपस्मारं ग्रहं शोषं क्लैब्यं कार्श्यमबीजताम् | घृतमेतन्निहन्त्याशु ये चादौ गदिता गदाः ||२६|| बर्हिष्ठकुष्ठमञ्जिष्ठाकटुकैलानिशाह्वयैः | तगरत्रिफलाहिङ्गुवाजिगन्धामरद्रुमैः ||२७|| वचाऽजमोदाकाकोलीमेदामधुकपद्मकैः | सशर्करं हितं सर्पिः पक्वं क्षीरचतुर्गुणम् ||२८|| बालानां ग्रहजुष्टानां पुंसा दुष्टाल्परेतसाम् | ख्यातं फलघृतं स्त्रीणां वन्ध्यानां चाशु गर्भदम्) ||२९||
🔊 Audio coming soon
ఆహారం నిర్దిశన్నాహ- త్ర్యహాదిత్యాది| త్ర్యహాదేకాంతరేణేత్యర్థః| తర్పణాన్ కేవలాన్ సక్తూనంబునా యుక్తాన్ దద్యాదితి సంబంధః| అన్యే తర్పణమితి పఠిత్వా తర్పణం లాజా ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి| కుల్మాషాన్ వేతి యవపిష్టమయాన్ భక్ష్యాన్| అత్ర యవాగ్వాద్యుపదేశో మధ్యమందబలవగ్నిసాత్మ్యాద్యపేక్షయా| బహుశ్రుతో బహువిచక్షణో భిషక్| హృద్యం హృదయహితం యత్ తత్ స్రోతఃశుద్ధ్యర్థం దేయం| అస్యాగ్రే కేచిత్ కల్యాణకం పఠంతి; తన్న, జ్వరప్రతిషేధే తస్య పఠితత్వాత్; తత్ర త్వతికాంతావేక్షణతంత్రయుక్త్యాఽతిదేష్టవ్యం ఫలఘృతమితి కేచిత్ పఠంతి; తచ్చ న పఠనీయం, సర్వనిబంధకారైర్నిషద్ధత్వాత్||20-29||
Adhikarana 16 (30-32) · Śloka 32
బ్రాహ్మీమైంద్రీం విడంగాని వ్యోషం హింగు సురాం జటాం | విషఘ్నీం లశునం రాస్నాం విశల్యాం సురసాం వచాం ||30|| జ్యోతిష్మతీం నాగరం చ అనంతామభయాం తథా | సౌరాష్ట్రీం చ సమాంశాని గజమూత్రేణ పేషయేత్ ||31|| ఛాయావిశుష్కాస్తద్వర్తీర్యోజయేద్విధికోవిదః | అవపీడేఽంజనేఽభ్యంగే నస్యే ధూమే ప్రలేపనే ||32||
ब्राह्मीमैन्द्रीं विडङ्गानि व्योषं हिङ्गु सुरां जटाम् | विषघ्नीं लशुनं रास्नां विशल्यां सुरसां वचाम् ||३०|| ज्योतिष्मतीं नागरं च अनन्तामभयां तथा | सौराष्ट्रीं च समांशानि गजमूत्रेण पेषयेत् ||३१|| छायाविशुष्कास्तद्वर्तीर्योजयेद्विधिकोविदः | अवपीडेऽञ्जनेऽभ्यङ्गे नस्ये धूमे प्रलेपने ||३२||
🔊 Audio coming soon
బ్రాహ్మీత్యాది| బ్రాహ్మీ మండూకపర్ణీ, అన్యే లవణికామాహుః| ఐంద్రీ ఇంద్రవారుణీ, అన్యే మత్స్యాక్షకభేదమాహుః| సురా సురాహ్వం, అంతలోపాత్; అన్యే తు ఇంద్రసురా ఇంద్రవారుణీ, ఇంద్రశబ్దలోపాత్| జటా జటామాంసీ| విషఘ్నీ హరిద్రా, అన్యే నిర్విషామాహుః| విశల్యా గుడూచీ| సురసా తులసీ| జ్యోతిష్మతీ కాకమర్దనీ| నాగరం శుంఠీ| అత్రాన్యే ‘నాగవిన్నాం’ ఇతి పఠంతి, నాగవిన్నా ఇంద్రవారుణీభేదః, వృశ్చికపత్రికేత్యపరే| అనంతా ఉత్పలసారివా| అభయా హరీతకీ| సౌరాష్ట్రీ తువరికా| విధికోవిదో విధిజ్ఞో వైద్యః||30-32||
Adhikarana 17 (33) · Śloka 33
ఉరోపాంగలలాటేషు సిరాశ్చాస్య విమోక్షయేత్ |33|
उरोपाङ्गललाटेषु सिराश्चास्य विमोक्षयेत् |३३|
🔊 Audio coming soon
ఉరోపాంగేత్యాది| ఉరః స్తనయోరంతరాలం| అత్రాపాంగశబ్దః శంఖే వర్తతే, సామీప్యాత్; న త్వపాంగః శంఖసంధిః; కుతః? తత్రైకస్యా ఏవ వ్యధ్యసిరాయా నిర్దిష్టత్వాత్| అస్య ఉన్మాదినః| భూతవిద్యాసిద్ధాంతాదురఃప్రభృతిషు సిరావ్యధనసుక్తం, సిరావ్యధవిధితశ్చ శంఖసంధౌ ; అతోఽత్ర ఉన్మాదే ఉభయత్రాపి సిరావ్యధనమిష్టం|33|-
Adhikarana 18 (33) · Śloka 33
అపస్మారక్రియాం చాపి గ్రహోద్దిష్టాం చ కారయేత్ ||33||
अपस्मारक्रियां चापि ग्रहोद्दिष्टां च कारयेत् ||३३||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీమతిదేశచికిత్సితమాహ- అపస్మారేత్యాది| అత్రాపస్మారక్రియాయా అతిదేశేన వాతాదిజోన్మాదచికిత్సితం ప్రాప్తం, అతోఽత్ర చికిత్సాదౌ పృథగ్దోషజచికిత్సితం నోక్తం| ఏవమన్యదప్యనుక్తం పూరణీయం||33||
Adhikarana 19 (34) · Śloka 34
శాంతదోషం విశుద్ధం చ స్నేహబస్తిభిరాచరేత్ |34|
शान्तदोषं विशुद्धं च स्नेहबस्तिभिराचरेत् |३४|
🔊 Audio coming soon
శాంతదోషమిత్యాది| శాంతదోషం శాంతోన్మాదం, విశుద్ధం వమనాదినా, స్నేహబస్తిభిరాచరేదితి పునరున్మాదోద్గమనిషేధార్థం|34|-
Adhikarana 20 (34-35) · Śloka 35
ఉన్మాదేషు చ సర్వేషు కుర్యాచ్చిత్తప్రసాదనం | మృదుపూర్వాం మదేఽప్యేవం క్రియాం మృద్వీం ప్రయోజయేత ||34|| శోకశల్యం వ్యపనయేదున్మాదే పంచమే భిషక్ | విషజే మృదుపూర్వాం చ విషఘ్నీం కారయేత్ క్రియాం ||35||
उन्मादेषु च सर्वेषु कुर्याच्चित्तप्रसादनम् | मृदुपूर्वां मदेऽप्येवं क्रियां मृद्वीं प्रयोजयेत ||३४|| शोकशल्यं व्यपनयेदुन्मादे पञ्चमे भिषक् | विषजे मृदुपूर्वां च विषघ्नीं कारयेत् क्रियाम् ||३५||
🔊 Audio coming soon
ఉన్మాదేష్విత్యాది| మృదుపూర్వాం మృదుసంశోధనపూర్వాం, కియాం మృద్వీం మృద్వంజనాభ్యంజనాదికాం, ప్రయోజయేదితి సంబంధః| ఏవం పూర్వప్రకారేణేత్యర్థః| శోకశల్యం వ్యపనయేదిత్యాది వ్యపనయేదితి ఇష్టప్రాపణసాంత్వనాశ్వాసనాదిభిః| పంచమే మనోదుఃఖజే| విషజే మృదుపూర్వామిత్యాది| మృదుపూర్వాం మృదుశోధనపూర్వాం, విషఘ్నీం క్రియాం కల్పోపదిష్టాం, కారయేదితి||34-35||
Adhikarana puShpikA · Śloka 62
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే భూతవిద్యాతంత్రే ఉన్మాదప్రతిషేధో నామ (తృతీయోఽధ్యాయః, ఆదితః) ద్విషష్టితమోఽధ్యాయః ||62||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते भूतविद्यातन्त्रे उन्मादप्रतिषेधो नाम (तृतीयोऽध्यायः, आदितः) द्विषष्टितमोऽध्यायः ||६२||
🔊 Audio coming soon
నిబంధాన్ నిఖిలాన్ దృష్ట్వా వైద్యః శ్రీభరతాత్మజః| భూతవిద్యాస్పదం స్పష్టం చక్రే శ్రీడల్హణః సుధీః||1|| ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాముత్తరతంత్రే ఉన్మాదప్రతిషేధో నామ ద్విషష్టితమోఽధ్యాయః సమాప్తః||62||