3. vartmagatarōgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો વર્ત્મગતરોગવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

સન્ધિગતરોગાનન્તરં ‘વર્ત્મશુક્લસ્ય સન્ધૌ ચરન્તોઽન્તર્નયનં દૂષયન્તિ’ ઇતિ વર્ત્મનોઽનન્તરનિર્દિષ્ટત્વાદ્વર્ત્મગતરોગવિજ્ઞાનીયારમ્ભો યુક્ત ઇત્યત આહ- અથાત ઇત્યાદિ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

પૃથગ્દોષાઃ સમસ્તા વા યદા વર્ત્મવ્યપાશ્રયાઃ | સિરા વ્યાપ્યાવતિષ્ઠન્તે વર્ત્મસ્વધિકમૂર્ચ્છિતાઃ ||૩|| વિવર્ધ્ય માંસં રક્તં ચ તદા વર્ત્મવ્યપાશ્રયાન્ | વિકારાઞ્જનયન્ત્યાશુ નામતસ્તાન્નિબોધત ||૪||

સમ્પ્રાપ્તિમાહ- પૃથગિત્યાદિ| યદા પૃથક્ સમસ્તા વા અધિકમૂર્ચ્છિતા અતિશયપ્રકુપિતા દોષા વર્ત્મવ્યપાશ્રયાઃ અપશબ્દસ્યોપસર્ગસ્ય મધ્યવચનત્વાદ્વર્ત્મમધ્યગતાઃ સિરા વ્યાપ્ય વર્ત્મસ્વવતિષ્ઠન્તે, તદા વર્ત્મવ્યપાશ્રયાન્ વિકારાન્ શીઘ્રં જનયન્તીતિ સમ્બન્ધઃ| અમું પાઠં પઞ્જિકાકારો ન પઠતિ, જેજ્જટપઠિતત્વાદસ્માભિરપિ પઠિતઃ||૩-૪||

Adhikarana 3 (5-8) · Śloka 9

ઉત્સઙ્ગિન્યથ કુમ્ભીકા પોથક્યો વર્ત્મશર્કરા | તથાઽર્શોવર્ત્મ શુષ્કાર્શસ્તથૈવાઞ્જનનામિકા ||૫|| બહલં વર્ત્મ યચ્ચાપિ વ્યાધિર્વર્ત્માવબન્ધકઃ | ક્લિષ્ટકર્દમવર્ત્માખ્યૌ શ્યાવવર્ત્મ તથૈવ ચ ||૬|| પ્રક્લિન્નમપરિક્લિન્નં વર્ત્મ વાતહતં તુ યત્ | અર્બુદં નિમિષશ્ચાપિ શોણિતાર્શશ્ચ યત્ સ્મૃતમ્ ||૭|| લગણો બિશનામા ચ પક્ષ્મકોપસ્તથૈવ ચ | એકવિંશતિરિત્યેતે વિકારા વર્ત્મસંશ્રયાઃ ||૮|| નામભિસ્તે સમુદ્દિષ્ટા... |૯|

તે ચ વર્ત્માશ્રયા રોગા એકવિંશતિરભિહિતાઃ, અતસ્તાનેવ નામ્ના નિર્દિશન્નાહ- ઉત્સઙ્ગિનીત્યાદિ||૫-૮||-

Adhikarana 4 (9) · Śloka 10

...લક્ષણૈસ્તાન્ પ્રચક્ષ્મહે | અભ્યન્તરમુખી બાહ્યોત્સઙ્ગેઽધો વર્ત્મનશ્ચ યા ||૯|| વિજ્ઞેયોત્સઙ્ગિની નામ તદ્રૂપપિડકાચિતા |૧૦|

નામતસ્તાન્ સમુદ્દિશ્ય લક્ષણૈરાહ- લક્ષણૈરિત્યાદિ| અભ્યન્તરમુખી વર્ત્માભ્યન્તરમુખી| બાહ્યેતિ બહિર્ભવા ઇવ પ્રતિભાસતે, વાસ્તૂત્સેધેન બહિરપ્યુન્નતત્વાત્| ઉત્સઙ્ગેઽધો વર્ત્મનશ્ચ યેતિ અધોભાગે યદ્વર્ત્મ તસ્યોત્સઙ્ગે ક્રોડે જાતા યા, તસ્યા ઇવ રૂપં યાસાં, તદ્રૂપાભિર્વ્યાપ્તા; ઇયં સન્નિપાતજા સાધ્યા ચ| વિદેહોક્તમિહાનુક્તં કાઠિન્યાદિ ચોહ્યમ્| તથા હિ તદુક્તં વચઃ, - “વર્ત્મોત્સઙ્ગેઽપ્યધો જન્તોઃ સન્નિપાતાત્ પ્રજાયતે| અભ્યન્તરમુખી સ્થૂલા બાહ્યતશ્ચાપિ દૃશ્યતે|| પિડકા પિડકાભિશ્ચ ચિતાઽન્યાભિઃ સમન્તતઃ| ઉત્સઙ્ગપિડકા નામ કઠિના મન્દવેદના|| સા પ્રભિન્ના સ્રવેત્ સ્રાવં કુક્કુટાણ્ડરસોપમમ્”- ઇતિ||૯||-

Adhikarana 5 (10) · Śloka 11

કુમ્ભીકબીજપ્રતિમાઃ પિડકા યાસ્તુ વર્ત્મજાઃ ||૧૦|| આધ્માપયન્તિ ભિન્ના યાઃ કુમ્ભીકપિડકાસ્તુ તાઃ |૧૧|

કુમ્ભીકા દાડિમાકારફલા સ્થલકુમ્ભી| વર્ત્મજા ઇતિ બહુવચનાદ્ બાહ્યા એવ ભવન્તિ| એતાઃ સન્નિપાતજા અપિ સાધ્યાઃ||૧૦||-

Adhikarana 6 (11) · Śloka 11

સ્રાવિણ્યઃ કણ્ડુરા ગુર્વ્યો રક્તસર્ષપસન્નિભાઃ | પિડકાશ્ચ રુજાવત્યઃ પોથક્ય ઇતિ સઞ્જ્ઞિતાઃ ||૧૧||

સ્રાવિણ્ય ઇત્યાદિ| સ્રાવિણ્યો બહુસ્રાવાઃ| કણ્ડુરા ઇતિ કણ્ડુયુક્તાઃ| રુજાવત્ય ઇતિ કફજા અપિ વેદનાયુક્તા ઇત્યર્થઃ| ઇમાઃ સાધ્યાઃ||૧૧||

Adhikarana 7 (12) · Śloka 12

પિડકાભિઃ સુસૂક્ષ્માભિર્ઘનાભિરભિસંવૃતા | પિડકા યા ખરા સ્થૂલા સા જ્ઞેયા વર્ત્મશર્કરા ||૧૨||

પિડકાભિરિત્યાદિ| ઇયં સન્નિપાતજા સાધ્યા ચ||૧૨||

Adhikarana 8 (13) · Śloka 13

એર્વારુબીજપ્રતિમાઃ પિડકા મન્દવેદનાઃ | સૂક્ષ્માઃ ખરાશ્ચ વર્ત્મસ્થાસ્તદર્શોવર્ત્મ કીર્ત્યતે ||૧૩||

એર્વાર્વિત્યાદિ| એર્વારુઃ ગ્રીષ્મકર્કટી| વર્ત્મસ્થા વર્ત્મનામન્તર્બાહ્યતોઽપિ તિષ્ઠાતિ| ઇદં સન્નિપાતજમપિ સાધ્યમ્||૧૩||

Adhikarana 9 (14) · Śloka 14

દીર્ઘોઽઙ્કુરઃ ખરઃ સ્તબ્ધો દારુણો વર્ત્મસમ્ભવઃ | વ્યાધિરેષ સમાખ્યાતઃ શુષ્કાર્શ ઇતિ સઞ્જ્ઞિતઃ ||૧૪||

દીર્ઘ ઇત્યાદિ| દારુણઃ અતિકષ્ટતરઃ| વર્ત્મસમ્ભવો વર્ત્મનામન્તરેવ ભવતિ| અયં વ્યાધિઃ સન્નિપાતજોઽપિ સાધ્યઃ||૧૪||

Adhikarana 10 (15) · Śloka 15

દાહતોદવતી તામ્રા પિડકા વર્ત્મસમ્ભવા | મૃદ્વી મન્દરુજા સૂક્ષ્મા જ્ઞેયા સાઽઞ્જનનામિકા ||૧૫||

દાહેત્યાદિ| રક્તજેયં સાધ્યા ચ||૧૫||

Adhikarana 11 (16) · Śloka 16

વર્ત્મોપચીયતે યસ્ય પિડકાભિઃ સમન્તતઃ | સવર્ણાભિઃ સમાભિશ્ચ વિદ્યાદ્બહલવર્ત્મ તત્ ||૧૬||

વર્ત્મેત્યાદિ| એતદપિ સન્નિપાતજં સાધ્યં ચ||૧૬||

Adhikarana 12 (17) · Śloka 17

કણ્ડૂમતાઽલ્પતોદેન વર્ત્મશોફેન યો નરઃ | ન સમં છાદયેદક્ષિ ભવેદ્બન્ધઃ સ વર્ત્મનઃ ||૧૭||

કણ્ડૂમતેત્યાદિ| એષ સન્નિપાતજોઽપિ સાધ્યઃ||૧૭||

Adhikarana 13 (18) · Śloka 18

મૃદલ્પવેદનં તામ્રં યદ્વર્ત્મ સમમેવ ચ | અકસ્માચ્ચ ભવેદ્રક્તં ક્લિષ્ટવર્ત્મ તદાદિશેત્ ||૧૮||

મૃદ્વિત્યાદિ| ‘અકસ્માચ્ચ સ્રવેદ્રક્તં’ ઇતિ ક્વચિત્ પાઠઃ, તં ચ પઞ્જિકાકારો ન મન્યતે| અકસ્માચ્ચ કારણં વિના દ્વયમપિ વર્ત્મ રક્તં ભવેત્| તથા ચ વિદેહઃ,- “શ્લેષ્મદુષ્ટેન રક્તેન ક્લિષ્ટમાંસમિવોભયમ્| બન્ધુજીવનિભં વર્ત્મ ક્લિષ્ટવર્ત્મ તદુચ્યતે”- ઇતિ| એતદ્રક્તજં સાધ્યં ચ||૧૮||

Adhikarana 14 (19) · Śloka 19

ક્લિષ્ટં પુનઃ પિત્તયુતં વિદહેચ્છોણિતં યદા | તદા ક્લિન્નત્વમાપન્નમુચ્યતે વર્ત્મકર્દમઃ ||૧૯||

ક્લિષ્ટમિત્યાદિ| યદા ક્લિષ્ટારમ્ભકં શ્લેષ્મદુષ્ટં શોણિતં પિત્તયુક્તં વિદહેત્ વિદાહં ગચ્છેત્તદા ક્લિન્નત્વમાપન્નં ક્લિષ્ટમેવ વર્ત્મકર્દમ ઉચ્યતે, ક્લિન્નત્વમાપન્નમાર્દ્રતાં પ્રાપ્તમ્| એતત્ કફપિત્તરક્તારબ્ધત્વાત્ સન્નિપાતજં સાધ્યં ચ| ‘કૃષ્ણત્વમાપન્નમ્’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, તં પાઠં પઞ્જિકાકારો નાઙ્ગીકરોતિ||૧૯||

Adhikarana 15 (20) · Śloka 20

યદ્વર્ત્મ બાહ્યતોઽન્તશ્ચ શ્યાવં શૂનં સવેદનમ્ | દાહકણ્ડૂપરિક્લેદિ શ્યાવવર્ત્મેતિ તન્મતમ્ ||૨૦||

યદ્વર્ત્મેત્યાદિ| એતદપિ સન્નિપાતજં સાધ્યં ચ||૨૦||

Adhikarana 16 (21) · Śloka 21

અરુજં બાહ્યતઃ શૂનમન્તઃ ક્લિન્નં સ્રવત્યપિ | કણ્ડૂનિસ્તોદભૂયિષ્ઠં ક્લિન્નવર્ત્મ તદુચ્યતે ||૨૧||

અરુજમિત્યાદિ| અરુજમલ્પરુજં શૂનં ચ બાહ્યે, ક્લિન્નં સ્રવત્યપ્યન્તરેવ, કણ્ડૂનિસ્તોદબહુલં પુનરન્તરેવ| અયં રોગઃ પિલ્લાખ્યઃ કેનચિત્ કથિતઃ, તત્ પઞ્જિકાકારો ન મન્યતે| અયં વ્યાધિઃ કફજઃ સાધ્યશ્ચ||૨૧||

Adhikarana 17 (22) · Śloka 22

યસ્ય ધૌતાનિ ધૌતાનિ સમ્બધ્યન્તે પુનઃ પુનઃ | વર્ત્માન્યપરિપક્વાનિ વિદ્યાદક્લિન્નવર્ત્મ તત્ ||૨૨||

યસ્યેત્યાદિ| યસ્ય રોગસ્ય સ્થાનભૂતાનિ વર્ત્માન્યસકૃત્પ્રક્ષાલિતાનિ પુનઃ સમ્બદ્ધાનિ ભવન્તિ પિલ્લોપદેહેનાન્તર્બહિશ્ચ પાકરહિતાન્યપિ , તદક્લિન્નવર્ત્મ જાનીયાત્| એતત્ સન્નિપાતજમપિ સાધ્યં પિલ્લાખ્યં ચ| તથા ચ વિદેહઃ- “પ્રક્ષાલિતે તથા મૃષ્ટે આનહ્યેતે પુનઃ પુનઃ| અપરિક્લિન્નવર્ત્માનં પિલ્લાખ્યમિતિ નિર્દેશેત્”- ઇતિ| અમું દ્વયમપિ દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટાન્તિકપાઠં સૂત્રે જેજ્જટાચાર્યઃ પઠતિ, તન્નેચ્છતિ ગયદાસઃ||૨૨||

Adhikarana 18 (23) · Śloka 23

વિમુક્તસન્ધિ નિશ્ચેષ્ટં વર્ત્મ યસ્ય ન મીલ્યતે | એતદ્વાતહતં વિદ્યાત્ સરુજં યદિ વાઽરુજમ્ ||૨૩||

વિમુક્તેત્યાદિ| નિશ્ચેષ્ટં નિષ્ક્રિયમ્| અત એવ ન નિમીલ્યતે ન સઙ્કુચતીત્યર્થઃ| અરુજમ્ અલ્પરુજમ્| ઇદં વાતજમસાધ્યં ચ||૨૩||

Adhikarana 19 (24) · Śloka 24

વર્ત્માન્તરસ્થં વિષમં ગ્રન્થિભૂતમવેદનમ્ | વિજ્ઞેયમર્બુદં પુંસાં સરક્તમવલમ્બિતમ્ ||૨૪||

વર્ત્મેત્યાદિ| વર્ત્માન્તરસ્થમ્ અભ્યન્તરસ્થમિત્યર્થઃ| વિષમં કષ્ટકારિ| ગ્રન્થિભૂતં ગ્રન્થિરિવ | સરક્તમવલમ્બિતમિતિ કિઞ્ચિદ્રક્તતા પિત્તેન, અવલમ્બિતત્વમર્બુદત્વેન| ‘અવલમ્બિ ચ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| સન્નિપાતજમપીદં સાધ્યમ્||૨૪||

Adhikarana 20 (25) · Śloka 25

નિમેષણીઃ સિરા વાયુઃ પ્રવિષ્ટો વર્ત્મસંશ્રયાઃ | ચાલયત્યતિ વર્ત્માનિ નિમેષઃ સ ગદો મતઃ ||૨૫||

નિમેષણીરિત્યાદિ| વર્ત્મસંશ્રયાઃ નિમેષિણીઃ સિરા વાયુઃ પ્રવિષ્ટઃ સન્ વર્ત્માનિ ચાલયતીતિ સમ્બન્ધઃ| યદ્બલેન નિમેષોન્મેષૌ સ્યાતાં તા નિમેષિણ્યઃ સિરાઃ| ‘સોઽગદો મત’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, તત્રાગદ અવ્યથ ઇત્યર્થઃ| અસૌ વાતજોઽસાધ્યશ્ચ||૨૫||

Adhikarana 21 (26) · Śloka 26

છિન્નાશ્છિન્ના વિવર્ધન્તે વર્ત્મસ્થા મૃદવોઽઙ્કુરાઃ | દાહકણ્ડૂરુજોપેતાસ્તેઽર્શઃ શોણિતસમ્ભવાઃ ||૨૬||

છિન્ના ઇત્યાદિ| યે શોણિતસમ્ભવા મૃદવો વર્ત્મસ્થા અઙ્કુરાશ્છિન્નાશ્છિન્નાઃ સન્તો વિવર્ધન્તે તેઽઙ્કુરા અર્શઃ શોણિતાર્શ ઇતિ સમ્બન્ધઃ| ઇદં શોણિતાર્શો રક્તજમસાધ્યં ચ||૨૬||

Adhikarana 22 (27) · Śloka 27

અપાકઃ કઠિનઃ સ્થૂલો ગ્રન્થિર્વર્ત્મભવોઽરુજઃ | સકણ્ડૂઃ પિચ્છિલઃ કોલપ્રમાણો લગણસ્તુ સઃ ||૨૭||

અપાક ઇત્યાદિ| શ્લેષ્મજોઽયં સાધ્યશ્ચ||૨૭||

Adhikarana 23 (28) · Śloka 28

શૂનં યદ્વર્ત્મ બહુભિઃ સૂક્ષ્મૈશ્છિદ્રૈઃ સમન્વિતમ્ | બિસમન્તર્જલ ઇવ બિસવર્ત્મેતિ તન્મતમ્ ||૨૮||

શૂનમિત્યાદિ| યથાઽન્તર્જલે બિસં બિસાણ્ડં તદ્વદિત્યર્થઃ| એતત્ સર્વજમપિ સાધ્યમ્||૨૮||

Adhikarana 24 (29-30) · Śloka 30

દોષાઃ પક્ષ્માશયગતાસ્તીક્ષ્ણાગ્રાણિ ખરાણિ ચ | નિર્વર્તયન્તિ પક્ષ્માણિ તૈર્ઘુષ્ટં ચાક્ષિ દૂયતે ||૨૯|| ઉદ્ધૃતૈરુદ્ધૃતૈઃ શાન્તિઃ પક્ષ્મભિશ્ચોપજાયતે | વાતાતપાનલદ્વેષી પક્ષ્મકોપઃ સ ઉચ્યતે ||૩૦||

દોષા ઇત્યાદિ| નિર્વર્તયન્તિ નિષ્પાદયન્તિ| પક્ષ્માણિ પ્રતિબાલાન્| તૈઃ પક્ષ્મભિઃ, અક્ષિ લોચનં, દૂયતે ઉપતપ્યતે| ઉદ્ધૃતૈરુદ્ધૃતૈરિતિ ઉન્મૂલિતૈરુન્મૂલિતૈરિત્યર્થઃ; અત્ર વીપ્સયા તેષાં પુનઃ પુનરુદ્ભવઃ ખ્યાપ્યતે| અસ્ય પક્ષ્મકોપસ્ય ‘ઉપપક્ષ્મમાલા’ ઇતિ અનુક્તા દ્વિતીયા સઞ્જ્ઞા; લોકે ‘પરિવાલ’ ઇતિ વદન્તિ| એષ રોગઃ સર્વજો યાપ્યશ્ચ||૨૯-૩૦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 3

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે વર્ત્મગતરોગવિજ્ઞાનીયો નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ ||૩||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલાક્યતન્ત્રે તૃતીયોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ||૩||