3. vartmagatarōgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો વર્ત્મગતરોગવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

પૃથગ્દોષાઃ સમસ્તા વા યદા વર્ત્મવ્યપાશ્રયાઃ | સિરા વ્યાપ્યાવતિષ્ઠન્તે વર્ત્મસ્વધિકમૂર્ચ્છિતાઃ ||૩|| વિવર્ધ્ય માંસં રક્તં ચ તદા વર્ત્મવ્યપાશ્રયાન્ | વિકારાઞ્જનયન્ત્યાશુ નામતસ્તાન્નિબોધત ||૪||

Adhikarana 3 (5-8) · Śloka 9

ઉત્સઙ્ગિન્યથ કુમ્ભીકા પોથક્યો વર્ત્મશર્કરા | તથાઽર્શોવર્ત્મ શુષ્કાર્શસ્તથૈવાઞ્જનનામિકા ||૫|| બહલં વર્ત્મ યચ્ચાપિ વ્યાધિર્વર્ત્માવબન્ધકઃ | ક્લિષ્ટકર્દમવર્ત્માખ્યૌ શ્યાવવર્ત્મ તથૈવ ચ ||૬|| પ્રક્લિન્નમપરિક્લિન્નં વર્ત્મ વાતહતં તુ યત્ | અર્બુદં નિમિષશ્ચાપિ શોણિતાર્શશ્ચ યત્ સ્મૃતમ્ ||૭|| લગણો બિશનામા ચ પક્ષ્મકોપસ્તથૈવ ચ | એકવિંશતિરિત્યેતે વિકારા વર્ત્મસંશ્રયાઃ ||૮|| નામભિસ્તે સમુદ્દિષ્ટા... |૯|

Adhikarana 4 (9) · Śloka 10

...લક્ષણૈસ્તાન્ પ્રચક્ષ્મહે | અભ્યન્તરમુખી બાહ્યોત્સઙ્ગેઽધો વર્ત્મનશ્ચ યા ||૯|| વિજ્ઞેયોત્સઙ્ગિની નામ તદ્રૂપપિડકાચિતા |૧૦|

Adhikarana 5 (10) · Śloka 11

કુમ્ભીકબીજપ્રતિમાઃ પિડકા યાસ્તુ વર્ત્મજાઃ ||૧૦|| આધ્માપયન્તિ ભિન્ના યાઃ કુમ્ભીકપિડકાસ્તુ તાઃ |૧૧|

Adhikarana 6 (11) · Śloka 11

સ્રાવિણ્યઃ કણ્ડુરા ગુર્વ્યો રક્તસર્ષપસન્નિભાઃ | પિડકાશ્ચ રુજાવત્યઃ પોથક્ય ઇતિ સઞ્જ્ઞિતાઃ ||૧૧||

Adhikarana 7 (12) · Śloka 12

પિડકાભિઃ સુસૂક્ષ્માભિર્ઘનાભિરભિસંવૃતા | પિડકા યા ખરા સ્થૂલા સા જ્ઞેયા વર્ત્મશર્કરા ||૧૨||

Adhikarana 8 (13) · Śloka 13

એર્વારુબીજપ્રતિમાઃ પિડકા મન્દવેદનાઃ | સૂક્ષ્માઃ ખરાશ્ચ વર્ત્મસ્થાસ્તદર્શોવર્ત્મ કીર્ત્યતે ||૧૩||

Adhikarana 9 (14) · Śloka 14

દીર્ઘોઽઙ્કુરઃ ખરઃ સ્તબ્ધો દારુણો વર્ત્મસમ્ભવઃ | વ્યાધિરેષ સમાખ્યાતઃ શુષ્કાર્શ ઇતિ સઞ્જ્ઞિતઃ ||૧૪||

Adhikarana 10 (15) · Śloka 15

દાહતોદવતી તામ્રા પિડકા વર્ત્મસમ્ભવા | મૃદ્વી મન્દરુજા સૂક્ષ્મા જ્ઞેયા સાઽઞ્જનનામિકા ||૧૫||

Adhikarana 11 (16) · Śloka 16

વર્ત્મોપચીયતે યસ્ય પિડકાભિઃ સમન્તતઃ | સવર્ણાભિઃ સમાભિશ્ચ વિદ્યાદ્બહલવર્ત્મ તત્ ||૧૬||

Adhikarana 12 (17) · Śloka 17

કણ્ડૂમતાઽલ્પતોદેન વર્ત્મશોફેન યો નરઃ | ન સમં છાદયેદક્ષિ ભવેદ્બન્ધઃ સ વર્ત્મનઃ ||૧૭||

Adhikarana 13 (18) · Śloka 18

મૃદલ્પવેદનં તામ્રં યદ્વર્ત્મ સમમેવ ચ | અકસ્માચ્ચ ભવેદ્રક્તં ક્લિષ્ટવર્ત્મ તદાદિશેત્ ||૧૮||

Adhikarana 14 (19) · Śloka 19

ક્લિષ્ટં પુનઃ પિત્તયુતં વિદહેચ્છોણિતં યદા | તદા ક્લિન્નત્વમાપન્નમુચ્યતે વર્ત્મકર્દમઃ ||૧૯||

Adhikarana 15 (20) · Śloka 20

યદ્વર્ત્મ બાહ્યતોઽન્તશ્ચ શ્યાવં શૂનં સવેદનમ્ | દાહકણ્ડૂપરિક્લેદિ શ્યાવવર્ત્મેતિ તન્મતમ્ ||૨૦||

Adhikarana 16 (21) · Śloka 21

અરુજં બાહ્યતઃ શૂનમન્તઃ ક્લિન્નં સ્રવત્યપિ | કણ્ડૂનિસ્તોદભૂયિષ્ઠં ક્લિન્નવર્ત્મ તદુચ્યતે ||૨૧||

Adhikarana 17 (22) · Śloka 22

યસ્ય ધૌતાનિ ધૌતાનિ સમ્બધ્યન્તે પુનઃ પુનઃ | વર્ત્માન્યપરિપક્વાનિ વિદ્યાદક્લિન્નવર્ત્મ તત્ ||૨૨||

Adhikarana 18 (23) · Śloka 23

વિમુક્તસન્ધિ નિશ્ચેષ્ટં વર્ત્મ યસ્ય ન મીલ્યતે | એતદ્વાતહતં વિદ્યાત્ સરુજં યદિ વાઽરુજમ્ ||૨૩||

Adhikarana 19 (24) · Śloka 24

વર્ત્માન્તરસ્થં વિષમં ગ્રન્થિભૂતમવેદનમ્ | વિજ્ઞેયમર્બુદં પુંસાં સરક્તમવલમ્બિતમ્ ||૨૪||

Adhikarana 20 (25) · Śloka 25

નિમેષણીઃ સિરા વાયુઃ પ્રવિષ્ટો વર્ત્મસંશ્રયાઃ | ચાલયત્યતિ વર્ત્માનિ નિમેષઃ સ ગદો મતઃ ||૨૫||

Adhikarana 21 (26) · Śloka 26

છિન્નાશ્છિન્ના વિવર્ધન્તે વર્ત્મસ્થા મૃદવોઽઙ્કુરાઃ | દાહકણ્ડૂરુજોપેતાસ્તેઽર્શઃ શોણિતસમ્ભવાઃ ||૨૬||

Adhikarana 22 (27) · Śloka 27

અપાકઃ કઠિનઃ સ્થૂલો ગ્રન્થિર્વર્ત્મભવોઽરુજઃ | સકણ્ડૂઃ પિચ્છિલઃ કોલપ્રમાણો લગણસ્તુ સઃ ||૨૭||

Adhikarana 23 (28) · Śloka 28

શૂનં યદ્વર્ત્મ બહુભિઃ સૂક્ષ્મૈશ્છિદ્રૈઃ સમન્વિતમ્ | બિસમન્તર્જલ ઇવ બિસવર્ત્મેતિ તન્મતમ્ ||૨૮||

Adhikarana 24 (29-30) · Śloka 30

દોષાઃ પક્ષ્માશયગતાસ્તીક્ષ્ણાગ્રાણિ ખરાણિ ચ | નિર્વર્તયન્તિ પક્ષ્માણિ તૈર્ઘુષ્ટં ચાક્ષિ દૂયતે ||૨૯|| ઉદ્ધૃતૈરુદ્ધૃતૈઃ શાન્તિઃ પક્ષ્મભિશ્ચોપજાયતે | વાતાતપાનલદ્વેષી પક્ષ્મકોપઃ સ ઉચ્યતે ||૩૦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 3

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે વર્ત્મગતરોગવિજ્ઞાનીયો નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ ||૩||