Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō vartmagatarōgavijñānīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
अथातो वर्त्मगतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
sandhigatarōgānantaraṁ ‘vartmaśuklasya sandhau carantō'ntarnayanaṁ dūṣayanti’ iti vartmanō'nantaranirdiṣṭatvādvartmagatarōgavijñānīyārambhō yukta ityata āha- athāta ityādi||1-2||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
pr̥thagdōṣāḥ samastā vā yadā vartmavyapāśrayāḥ | sirā vyāpyāvatiṣṭhantē vartmasvadhikamūrcchitāḥ ||3|| vivardhya māṁsaṁ raktaṁ ca tadā vartmavyapāśrayān | vikārāñjanayantyāśu nāmatastānnibōdhata ||4||
पृथग्दोषाः समस्ता वा यदा वर्त्मव्यपाश्रयाः | सिरा व्याप्यावतिष्ठन्ते वर्त्मस्वधिकमूर्च्छिताः ||३|| विवर्ध्य मांसं रक्तं च तदा वर्त्मव्यपाश्रयान् | विकाराञ्जनयन्त्याशु नामतस्तान्निबोधत ||४||
🔊 Audio coming soon
samprāptimāha- pr̥thagityādi| yadā pr̥thak samastā vā adhikamūrcchitā atiśayaprakupitā dōṣā vartmavyapāśrayāḥ apaśabdasyōpasargasya madhyavacanatvādvartmamadhyagatāḥ sirā vyāpya vartmasvavatiṣṭhantē, tadā vartmavyapāśrayān vikārān śīghraṁ janayantīti sambandhaḥ| amuṁ pāṭhaṁ pañjikākārō na paṭhati, jējjaṭapaṭhitatvādasmābhirapi paṭhitaḥ||3-4||
Adhikarana 3 (5-8) · Śloka 9
utsaṅginyatha kumbhīkā pōthakyō vartmaśarkarā | tathā'rśōvartma śuṣkārśastathaivāñjananāmikā ||5|| bahalaṁ vartma yaccāpi vyādhirvartmāvabandhakaḥ | kliṣṭakardamavartmākhyau śyāvavartma tathaiva ca ||6|| praklinnamapariklinnaṁ vartma vātahataṁ tu yat | arbudaṁ nimiṣaścāpi śōṇitārśaśca yat smr̥tam ||7|| lagaṇō biśanāmā ca pakṣmakōpastathaiva ca | ēkaviṁśatirityētē vikārā vartmasaṁśrayāḥ ||8|| nāmabhistē samuddiṣṭā... |9|
उत्सङ्गिन्यथ कुम्भीका पोथक्यो वर्त्मशर्करा | तथाऽर्शोवर्त्म शुष्कार्शस्तथैवाञ्जननामिका ||५|| बहलं वर्त्म यच्चापि व्याधिर्वर्त्मावबन्धकः | क्लिष्टकर्दमवर्त्माख्यौ श्याववर्त्म तथैव च ||६|| प्रक्लिन्नमपरिक्लिन्नं वर्त्म वातहतं तु यत् | अर्बुदं निमिषश्चापि शोणितार्शश्च यत् स्मृतम् ||७|| लगणो बिशनामा च पक्ष्मकोपस्तथैव च | एकविंशतिरित्येते विकारा वर्त्मसंश्रयाः ||८|| नामभिस्ते समुद्दिष्टा... |९|
🔊 Audio coming soon
tē ca vartmāśrayā rōgā ēkaviṁśatirabhihitāḥ, atastānēva nāmnā nirdiśannāha- utsaṅginītyādi||5-8||-
Adhikarana 4 (9) · Śloka 10
...lakṣaṇaistān pracakṣmahē | abhyantaramukhī bāhyōtsaṅgē'dhō vartmanaśca yā ||9|| vijñēyōtsaṅginī nāma tadrūpapiḍakācitā |10|
...लक्षणैस्तान् प्रचक्ष्महे | अभ्यन्तरमुखी बाह्योत्सङ्गेऽधो वर्त्मनश्च या ||९|| विज्ञेयोत्सङ्गिनी नाम तद्रूपपिडकाचिता |१०|
🔊 Audio coming soon
nāmatastān samuddiśya lakṣaṇairāha- lakṣaṇairityādi| abhyantaramukhī vartmābhyantaramukhī| bāhyēti bahirbhavā iva pratibhāsatē, vāstūtsēdhēna bahirapyunnatatvāt| utsaṅgē'dhō vartmanaśca yēti adhōbhāgē yadvartma tasyōtsaṅgē krōḍē jātā yā, tasyā iva rūpaṁ yāsāṁ, tadrūpābhirvyāptā; iyaṁ sannipātajā sādhyā ca| vidēhōktamihānuktaṁ kāṭhinyādi cōhyam| tathā hi taduktaṁ vacaḥ, - “vartmōtsaṅgē'pyadhō jantōḥ sannipātāt prajāyatē| abhyantaramukhī sthūlā bāhyataścāpi dr̥śyatē|| piḍakā piḍakābhiśca citā'nyābhiḥ samantataḥ| utsaṅgapiḍakā nāma kaṭhinā mandavēdanā|| sā prabhinnā sravēt srāvaṁ kukkuṭāṇḍarasōpamam”- iti||9||-
Adhikarana 5 (10) · Śloka 11
kumbhīkabījapratimāḥ piḍakā yāstu vartmajāḥ ||10|| ādhmāpayanti bhinnā yāḥ kumbhīkapiḍakāstu tāḥ |11|
कुम्भीकबीजप्रतिमाः पिडका यास्तु वर्त्मजाः ||१०|| आध्मापयन्ति भिन्ना याः कुम्भीकपिडकास्तु ताः |११|
🔊 Audio coming soon
kumbhīkā dāḍimākāraphalā sthalakumbhī| vartmajā iti bahuvacanād bāhyā ēva bhavanti| ētāḥ sannipātajā api sādhyāḥ||10||-
Adhikarana 6 (11) · Śloka 11
srāviṇyaḥ kaṇḍurā gurvyō raktasarṣapasannibhāḥ | piḍakāśca rujāvatyaḥ pōthakya iti sañjñitāḥ ||11||
स्राविण्यः कण्डुरा गुर्व्यो रक्तसर्षपसन्निभाः | पिडकाश्च रुजावत्यः पोथक्य इति सञ्ज्ञिताः ||११||
🔊 Audio coming soon
srāviṇya ityādi| srāviṇyō bahusrāvāḥ| kaṇḍurā iti kaṇḍuyuktāḥ| rujāvatya iti kaphajā api vēdanāyuktā ityarthaḥ| imāḥ sādhyāḥ||11||
Adhikarana 7 (12) · Śloka 12
piḍakābhiḥ susūkṣmābhirghanābhirabhisaṁvr̥tā | piḍakā yā kharā sthūlā sā jñēyā vartmaśarkarā ||12||
पिडकाभिः सुसूक्ष्माभिर्घनाभिरभिसंवृता | पिडका या खरा स्थूला सा ज्ञेया वर्त्मशर्करा ||१२||
🔊 Audio coming soon
piḍakābhirityādi| iyaṁ sannipātajā sādhyā ca||12||
Adhikarana 8 (13) · Śloka 13
ērvārubījapratimāḥ piḍakā mandavēdanāḥ | sūkṣmāḥ kharāśca vartmasthāstadarśōvartma kīrtyatē ||13||
एर्वारुबीजप्रतिमाः पिडका मन्दवेदनाः | सूक्ष्माः खराश्च वर्त्मस्थास्तदर्शोवर्त्म कीर्त्यते ||१३||
🔊 Audio coming soon
ērvārvityādi| ērvāruḥ grīṣmakarkaṭī| vartmasthā vartmanāmantarbāhyatō'pi tiṣṭhāti| idaṁ sannipātajamapi sādhyam||13||
Adhikarana 9 (14) · Śloka 14
dīrghō'ṅkuraḥ kharaḥ stabdhō dāruṇō vartmasambhavaḥ | vyādhirēṣa samākhyātaḥ śuṣkārśa iti sañjñitaḥ ||14||
दीर्घोऽङ्कुरः खरः स्तब्धो दारुणो वर्त्मसम्भवः | व्याधिरेष समाख्यातः शुष्कार्श इति सञ्ज्ञितः ||१४||
🔊 Audio coming soon
dīrgha ityādi| dāruṇaḥ atikaṣṭataraḥ| vartmasambhavō vartmanāmantarēva bhavati| ayaṁ vyādhiḥ sannipātajō'pi sādhyaḥ||14||
Adhikarana 10 (15) · Śloka 15
dāhatōdavatī tāmrā piḍakā vartmasambhavā | mr̥dvī mandarujā sūkṣmā jñēyā sā'ñjananāmikā ||15||
दाहतोदवती ताम्रा पिडका वर्त्मसम्भवा | मृद्वी मन्दरुजा सूक्ष्मा ज्ञेया साऽञ्जननामिका ||१५||
🔊 Audio coming soon
dāhētyādi| raktajēyaṁ sādhyā ca||15||
Adhikarana 11 (16) · Śloka 16
vartmōpacīyatē yasya piḍakābhiḥ samantataḥ | savarṇābhiḥ samābhiśca vidyādbahalavartma tat ||16||
वर्त्मोपचीयते यस्य पिडकाभिः समन्ततः | सवर्णाभिः समाभिश्च विद्याद्बहलवर्त्म तत् ||१६||
🔊 Audio coming soon
vartmētyādi| ētadapi sannipātajaṁ sādhyaṁ ca||16||
Adhikarana 12 (17) · Śloka 17
kaṇḍūmatā'lpatōdēna vartmaśōphēna yō naraḥ | na samaṁ chādayēdakṣi bhavēdbandhaḥ sa vartmanaḥ ||17||
कण्डूमताऽल्पतोदेन वर्त्मशोफेन यो नरः | न समं छादयेदक्षि भवेद्बन्धः स वर्त्मनः ||१७||
🔊 Audio coming soon
kaṇḍūmatētyādi| ēṣa sannipātajō'pi sādhyaḥ||17||
Adhikarana 13 (18) · Śloka 18
mr̥dalpavēdanaṁ tāmraṁ yadvartma samamēva ca | akasmācca bhavēdraktaṁ kliṣṭavartma tadādiśēt ||18||
मृदल्पवेदनं ताम्रं यद्वर्त्म सममेव च | अकस्माच्च भवेद्रक्तं क्लिष्टवर्त्म तदादिशेत् ||१८||
🔊 Audio coming soon
mr̥dvityādi| ‘akasmācca sravēdraktaṁ’ iti kvacit pāṭhaḥ, taṁ ca pañjikākārō na manyatē| akasmācca kāraṇaṁ vinā dvayamapi vartma raktaṁ bhavēt| tathā ca vidēhaḥ,- “ślēṣmaduṣṭēna raktēna kliṣṭamāṁsamivōbhayam| bandhujīvanibhaṁ vartma kliṣṭavartma taducyatē”- iti| ētadraktajaṁ sādhyaṁ ca||18||
Adhikarana 14 (19) · Śloka 19
kliṣṭaṁ punaḥ pittayutaṁ vidahēcchōṇitaṁ yadā | tadā klinnatvamāpannamucyatē vartmakardamaḥ ||19||
क्लिष्टं पुनः पित्तयुतं विदहेच्छोणितं यदा | तदा क्लिन्नत्वमापन्नमुच्यते वर्त्मकर्दमः ||१९||
🔊 Audio coming soon
kliṣṭamityādi| yadā kliṣṭārambhakaṁ ślēṣmaduṣṭaṁ śōṇitaṁ pittayuktaṁ vidahēt vidāhaṁ gacchēttadā klinnatvamāpannaṁ kliṣṭamēva vartmakardama ucyatē, klinnatvamāpannamārdratāṁ prāptam| ētat kaphapittaraktārabdhatvāt sannipātajaṁ sādhyaṁ ca| ‘kr̥ṣṇatvamāpannam’ iti kēcit paṭhanti, taṁ pāṭhaṁ pañjikākārō nāṅgīkarōti||19||
Adhikarana 15 (20) · Śloka 20
yadvartma bāhyatō'ntaśca śyāvaṁ śūnaṁ savēdanam | dāhakaṇḍūpariklēdi śyāvavartmēti tanmatam ||20||
यद्वर्त्म बाह्यतोऽन्तश्च श्यावं शूनं सवेदनम् | दाहकण्डूपरिक्लेदि श्याववर्त्मेति तन्मतम् ||२०||
🔊 Audio coming soon
yadvartmētyādi| ētadapi sannipātajaṁ sādhyaṁ ca||20||
Adhikarana 16 (21) · Śloka 21
arujaṁ bāhyataḥ śūnamantaḥ klinnaṁ sravatyapi | kaṇḍūnistōdabhūyiṣṭhaṁ klinnavartma taducyatē ||21||
अरुजं बाह्यतः शूनमन्तः क्लिन्नं स्रवत्यपि | कण्डूनिस्तोदभूयिष्ठं क्लिन्नवर्त्म तदुच्यते ||२१||
🔊 Audio coming soon
arujamityādi| arujamalparujaṁ śūnaṁ ca bāhyē, klinnaṁ sravatyapyantarēva, kaṇḍūnistōdabahulaṁ punarantarēva| ayaṁ rōgaḥ pillākhyaḥ kēnacit kathitaḥ, tat pañjikākārō na manyatē| ayaṁ vyādhiḥ kaphajaḥ sādhyaśca||21||
Adhikarana 17 (22) · Śloka 22
yasya dhautāni dhautāni sambadhyantē punaḥ punaḥ | vartmānyaparipakvāni vidyādaklinnavartma tat ||22||
यस्य धौतानि धौतानि सम्बध्यन्ते पुनः पुनः | वर्त्मान्यपरिपक्वानि विद्यादक्लिन्नवर्त्म तत् ||२२||
🔊 Audio coming soon
yasyētyādi| yasya rōgasya sthānabhūtāni vartmānyasakr̥tprakṣālitāni punaḥ sambaddhāni bhavanti pillōpadēhēnāntarbahiśca pākarahitānyapi , tadaklinnavartma jānīyāt| ētat sannipātajamapi sādhyaṁ pillākhyaṁ ca| tathā ca vidēhaḥ- “prakṣālitē tathā mr̥ṣṭē ānahyētē punaḥ punaḥ| apariklinnavartmānaṁ pillākhyamiti nirdēśēt”- iti| amuṁ dvayamapi dr̥ṣṭāntadārṣṭāntikapāṭhaṁ sūtrē jējjaṭācāryaḥ paṭhati, tannēcchati gayadāsaḥ||22||
Adhikarana 18 (23) · Śloka 23
vimuktasandhi niścēṣṭaṁ vartma yasya na mīlyatē | ētadvātahataṁ vidyāt sarujaṁ yadi vā'rujam ||23||
विमुक्तसन्धि निश्चेष्टं वर्त्म यस्य न मील्यते | एतद्वातहतं विद्यात् सरुजं यदि वाऽरुजम् ||२३||
🔊 Audio coming soon
vimuktētyādi| niścēṣṭaṁ niṣkriyam| ata ēva na nimīlyatē na saṅkucatītyarthaḥ| arujam alparujam| idaṁ vātajamasādhyaṁ ca||23||
Adhikarana 19 (24) · Śloka 24
vartmāntarasthaṁ viṣamaṁ granthibhūtamavēdanam | vijñēyamarbudaṁ puṁsāṁ saraktamavalambitam ||24||
वर्त्मान्तरस्थं विषमं ग्रन्थिभूतमवेदनम् | विज्ञेयमर्बुदं पुंसां सरक्तमवलम्बितम् ||२४||
🔊 Audio coming soon
vartmētyādi| vartmāntarastham abhyantarasthamityarthaḥ| viṣamaṁ kaṣṭakāri| granthibhūtaṁ granthiriva | saraktamavalambitamiti kiñcidraktatā pittēna, avalambitatvamarbudatvēna| ‘avalambi ca’ iti kēcit paṭhanti| sannipātajamapīdaṁ sādhyam||24||
Adhikarana 20 (25) · Śloka 25
nimēṣaṇīḥ sirā vāyuḥ praviṣṭō vartmasaṁśrayāḥ | cālayatyati vartmāni nimēṣaḥ sa gadō mataḥ ||25||
निमेषणीः सिरा वायुः प्रविष्टो वर्त्मसंश्रयाः | चालयत्यति वर्त्मानि निमेषः स गदो मतः ||२५||
🔊 Audio coming soon
nimēṣaṇīrityādi| vartmasaṁśrayāḥ nimēṣiṇīḥ sirā vāyuḥ praviṣṭaḥ san vartmāni cālayatīti sambandhaḥ| yadbalēna nimēṣōnmēṣau syātāṁ tā nimēṣiṇyaḥ sirāḥ| ‘sō'gadō mata’ iti kēcit paṭhanti, tatrāgada avyatha ityarthaḥ| asau vātajō'sādhyaśca||25||
Adhikarana 21 (26) · Śloka 26
chinnāśchinnā vivardhantē vartmasthā mr̥davō'ṅkurāḥ | dāhakaṇḍūrujōpētāstē'rśaḥ śōṇitasambhavāḥ ||26||
छिन्नाश्छिन्ना विवर्धन्ते वर्त्मस्था मृदवोऽङ्कुराः | दाहकण्डूरुजोपेतास्तेऽर्शः शोणितसम्भवाः ||२६||
🔊 Audio coming soon
chinnā ityādi| yē śōṇitasambhavā mr̥davō vartmasthā aṅkurāśchinnāśchinnāḥ santō vivardhantē tē'ṅkurā arśaḥ śōṇitārśa iti sambandhaḥ| idaṁ śōṇitārśō raktajamasādhyaṁ ca||26||
Adhikarana 22 (27) · Śloka 27
apākaḥ kaṭhinaḥ sthūlō granthirvartmabhavō'rujaḥ | sakaṇḍūḥ picchilaḥ kōlapramāṇō lagaṇastu saḥ ||27||
अपाकः कठिनः स्थूलो ग्रन्थिर्वर्त्मभवोऽरुजः | सकण्डूः पिच्छिलः कोलप्रमाणो लगणस्तु सः ||२७||
🔊 Audio coming soon
apāka ityādi| ślēṣmajō'yaṁ sādhyaśca||27||
Adhikarana 23 (28) · Śloka 28
śūnaṁ yadvartma bahubhiḥ sūkṣmaiśchidraiḥ samanvitam | bisamantarjala iva bisavartmēti tanmatam ||28||
शूनं यद्वर्त्म बहुभिः सूक्ष्मैश्छिद्रैः समन्वितम् | बिसमन्तर्जल इव बिसवर्त्मेति तन्मतम् ||२८||
🔊 Audio coming soon
śūnamityādi| yathā'ntarjalē bisaṁ bisāṇḍaṁ tadvadityarthaḥ| ētat sarvajamapi sādhyam||28||
Adhikarana 24 (29-30) · Śloka 30
dōṣāḥ pakṣmāśayagatāstīkṣṇāgrāṇi kharāṇi ca | nirvartayanti pakṣmāṇi tairghuṣṭaṁ cākṣi dūyatē ||29|| uddhr̥tairuddhr̥taiḥ śāntiḥ pakṣmabhiścōpajāyatē | vātātapānaladvēṣī pakṣmakōpaḥ sa ucyatē ||30||
दोषाः पक्ष्माशयगतास्तीक्ष्णाग्राणि खराणि च | निर्वर्तयन्ति पक्ष्माणि तैर्घुष्टं चाक्षि दूयते ||२९|| उद्धृतैरुद्धृतैः शान्तिः पक्ष्मभिश्चोपजायते | वातातपानलद्वेषी पक्ष्मकोपः स उच्यते ||३०||
🔊 Audio coming soon
dōṣā ityādi| nirvartayanti niṣpādayanti| pakṣmāṇi pratibālān| taiḥ pakṣmabhiḥ, akṣi lōcanaṁ, dūyatē upatapyatē| uddhr̥tairuddhr̥tairiti unmūlitairunmūlitairityarthaḥ; atra vīpsayā tēṣāṁ punaḥ punarudbhavaḥ khyāpyatē| asya pakṣmakōpasya ‘upapakṣmamālā’ iti anuktā dvitīyā sañjñā; lōkē ‘parivāla’ iti vadanti| ēṣa rōgaḥ sarvajō yāpyaśca||29-30||
Adhikarana puShpikA · Śloka 3
iti suśrutasaṁhitāyāmuttaratantrē vartmagatarōgavijñānīyō nāma tr̥tīyō'dhyāyaḥ ||3||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रे वर्त्मगतरोगविज्ञानीयो नाम तृतीयोऽध्यायः ||३||
🔊 Audio coming soon
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargatē śālākyatantrē tr̥tīyō'dhyāyaḥ samāptaḥ||3||