3. vartmagatarōgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

அதாதோ வர்த்மகதரோகவிஜ்ஞாநீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ ||௧|| யதோவாச பகவாந் தந்வந்தரிஃ ||௨||

ஸந்திகதரோகாநந்தரஂ ‘வர்த்மஶுக்லஸ்ய ஸந்தௌ சரந்தோऽந்தர்நயநஂ தூஷயந்தி’ இதி வர்த்மநோऽநந்தரநிர்திஷ்டத்வாத்வர்த்மகதரோகவிஜ்ஞாநீயாரம்போ யுக்த இத்யத ஆஹ- அதாத இத்யாதி||௧-௨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

பதக்தோஷாஃ ஸமஸ்தா வா யதா வர்த்மவ்யபாஶ்ரயாஃ | ஸிரா வ்யாப்யாவதிஷ்டந்தே வர்த்மஸ்வதிகமூர்ச்சிதாஃ ||௩|| விவர்த்ய மாஂஸஂ ரக்தஂ ச ததா வர்த்மவ்யபாஶ்ரயாந் | விகாராஞ்ஜநயந்த்யாஶு நாமதஸ்தாந்நிபோதத ||௪||

ஸம்ப்ராப்திமாஹ- பதகித்யாதி| யதா பதக் ஸமஸ்தா வா அதிகமூர்ச்சிதா அதிஶயப்ரகுபிதா தோஷா வர்த்மவ்யபாஶ்ரயாஃ அபஶப்தஸ்யோபஸர்கஸ்ய மத்யவசநத்வாத்வர்த்மமத்யகதாஃ ஸிரா வ்யாப்ய வர்த்மஸ்வவதிஷ்டந்தே, ததா வர்த்மவ்யபாஶ்ரயாந் விகாராந் ஶீக்ரஂ ஜநயந்தீதி ஸம்பந்தஃ| அமுஂ பாடஂ பஞ்ஜிகாகாரோ ந படதி, ஜேஜ்ஜடபடிதத்வாதஸ்மாபிரபி படிதஃ||௩-௪||

Adhikarana 3 (5-8) · Śloka 9

உத்ஸங்கிந்யத கும்பீகா போதக்யோ வர்த்மஶர்கரா | ததாऽர்ஶோவர்த்ம ஶுஷ்கார்ஶஸ்ததைவாஞ்ஜநநாமிகா ||௫|| பஹலஂ வர்த்ம யச்சாபி வ்யாதிர்வர்த்மாவபந்தகஃ | க்லிஷ்டகர்தமவர்த்மாக்யௌ ஶ்யாவவர்த்ம ததைவ ச ||௬|| ப்ரக்லிந்நமபரிக்லிந்நஂ வர்த்ம வாதஹதஂ து யத் | அர்புதஂ நிமிஷஶ்சாபி ஶோணிதார்ஶஶ்ச யத் ஸ்மதம் ||௭|| லகணோ பிஶநாமா ச பக்ஷ்மகோபஸ்ததைவ ச | ஏகவிஂஶதிரித்யேதே விகாரா வர்த்மஸஂஶ்ரயாஃ ||௮|| நாமபிஸ்தே ஸமுத்திஷ்டா... |௯|

தே ச வர்த்மாஶ்ரயா ரோகா ஏகவிஂஶதிரபிஹிதாஃ, அதஸ்தாநேவ நாம்நா நிர்திஶந்நாஹ- உத்ஸங்கிநீத்யாதி||௫-௮||-

Adhikarana 4 (9) · Śloka 10

...லக்ஷணைஸ்தாந் ப்ரசக்ஷ்மஹே | அப்யந்தரமுகீ பாஹ்யோத்ஸங்கேऽதோ வர்த்மநஶ்ச யா ||௯|| விஜ்ஞேயோத்ஸங்கிநீ நாம தத்ரூபபிடகாசிதா |௧௦|

நாமதஸ்தாந் ஸமுத்திஶ்ய லக்ஷணைராஹ- லக்ஷணைரித்யாதி| அப்யந்தரமுகீ வர்த்மாப்யந்தரமுகீ| பாஹ்யேதி பஹிர்பவா இவ ப்ரதிபாஸதே, வாஸ்தூத்ஸேதேந பஹிரப்யுந்நதத்வாத்| உத்ஸங்கேऽதோ வர்த்மநஶ்ச யேதி அதோபாகே யத்வர்த்ம தஸ்யோத்ஸங்கே க்ரோடே ஜாதா யா, தஸ்யா இவ ரூபஂ யாஸாஂ, தத்ரூபாபிர்வ்யாப்தா; இயஂ ஸந்நிபாதஜா ஸாத்யா ச| விதேஹோக்தமிஹாநுக்தஂ காடிந்யாதி சோஹ்யம்| ததா ஹி ததுக்தஂ வசஃ, - “வர்த்மோத்ஸங்கேऽப்யதோ ஜந்தோஃ ஸந்நிபாதாத் ப்ரஜாயதே| அப்யந்தரமுகீ ஸ்தூலா பாஹ்யதஶ்சாபி தஶ்யதே|| பிடகா பிடகாபிஶ்ச சிதாऽந்யாபிஃ ஸமந்ததஃ| உத்ஸங்கபிடகா நாம கடிநா மந்தவேதநா|| ஸா ப்ரபிந்நா ஸ்ரவேத் ஸ்ராவஂ குக்குடாண்டரஸோபமம்”- இதி||௯||-

Adhikarana 5 (10) · Śloka 11

கும்பீகபீஜப்ரதிமாஃ பிடகா யாஸ்து வர்த்மஜாஃ ||௧௦|| ஆத்மாபயந்தி பிந்நா யாஃ கும்பீகபிடகாஸ்து தாஃ |௧௧|

கும்பீகா தாடிமாகாரபலா ஸ்தலகும்பீ| வர்த்மஜா இதி பஹுவசநாத் பாஹ்யா ஏவ பவந்தி| ஏதாஃ ஸந்நிபாதஜா அபி ஸாத்யாஃ||௧௦||-

Adhikarana 6 (11) · Śloka 11

ஸ்ராவிண்யஃ கண்டுரா குர்வ்யோ ரக்தஸர்ஷபஸந்நிபாஃ | பிடகாஶ்ச ருஜாவத்யஃ போதக்ய இதி ஸஞ்ஜ்ஞிதாஃ ||௧௧||

ஸ்ராவிண்ய இத்யாதி| ஸ்ராவிண்யோ பஹுஸ்ராவாஃ| கண்டுரா இதி கண்டுயுக்தாஃ| ருஜாவத்ய இதி கபஜா அபி வேதநாயுக்தா இத்யர்தஃ| இமாஃ ஸாத்யாஃ||௧௧||

Adhikarana 7 (12) · Śloka 12

பிடகாபிஃ ஸுஸூக்ஷ்மாபிர்கநாபிரபிஸஂவதா | பிடகா யா கரா ஸ்தூலா ஸா ஜ்ஞேயா வர்த்மஶர்கரா ||௧௨||

பிடகாபிரித்யாதி| இயஂ ஸந்நிபாதஜா ஸாத்யா ச||௧௨||

Adhikarana 8 (13) · Śloka 13

ஏர்வாருபீஜப்ரதிமாஃ பிடகா மந்தவேதநாஃ | ஸூக்ஷ்மாஃ கராஶ்ச வர்த்மஸ்தாஸ்ததர்ஶோவர்த்ம கீர்த்யதே ||௧௩||

ஏர்வார்வித்யாதி| ஏர்வாருஃ க்ரீஷ்மகர்கடீ| வர்த்மஸ்தா வர்த்மநாமந்தர்பாஹ்யதோऽபி திஷ்டாதி| இதஂ ஸந்நிபாதஜமபி ஸாத்யம்||௧௩||

Adhikarana 9 (14) · Śloka 14

தீர்கோऽங்குரஃ கரஃ ஸ்தப்தோ தாருணோ வர்த்மஸம்பவஃ | வ்யாதிரேஷ ஸமாக்யாதஃ ஶுஷ்கார்ஶ இதி ஸஞ்ஜ்ஞிதஃ ||௧௪||

தீர்க இத்யாதி| தாருணஃ அதிகஷ்டதரஃ| வர்த்மஸம்பவோ வர்த்மநாமந்தரேவ பவதி| அயஂ வ்யாதிஃ ஸந்நிபாதஜோऽபி ஸாத்யஃ||௧௪||

Adhikarana 10 (15) · Śloka 15

தாஹதோதவதீ தாம்ரா பிடகா வர்த்மஸம்பவா | மத்வீ மந்தருஜா ஸூக்ஷ்மா ஜ்ஞேயா ஸாऽஞ்ஜநநாமிகா ||௧௫||

தாஹேத்யாதி| ரக்தஜேயஂ ஸாத்யா ச||௧௫||

Adhikarana 11 (16) · Śloka 16

வர்த்மோபசீயதே யஸ்ய பிடகாபிஃ ஸமந்ததஃ | ஸவர்ணாபிஃ ஸமாபிஶ்ச வித்யாத்பஹலவர்த்ம தத் ||௧௬||

வர்த்மேத்யாதி| ஏததபி ஸந்நிபாதஜஂ ஸாத்யஂ ச||௧௬||

Adhikarana 12 (17) · Śloka 17

கண்டூமதாऽல்பதோதேந வர்த்மஶோபேந யோ நரஃ | ந ஸமஂ சாதயேதக்ஷி பவேத்பந்தஃ ஸ வர்த்மநஃ ||௧௭||

கண்டூமதேத்யாதி| ஏஷ ஸந்நிபாதஜோऽபி ஸாத்யஃ||௧௭||

Adhikarana 13 (18) · Śloka 18

மதல்பவேதநஂ தாம்ரஂ யத்வர்த்ம ஸமமேவ ச | அகஸ்மாச்ச பவேத்ரக்தஂ க்லிஷ்டவர்த்ம ததாதிஶேத் ||௧௮||

மத்வித்யாதி| ‘அகஸ்மாச்ச ஸ்ரவேத்ரக்தஂ’ இதி க்வசித் பாடஃ, தஂ ச பஞ்ஜிகாகாரோ ந மந்யதே| அகஸ்மாச்ச காரணஂ விநா த்வயமபி வர்த்ம ரக்தஂ பவேத்| ததா ச விதேஹஃ,- “ஶ்லேஷ்மதுஷ்டேந ரக்தேந க்லிஷ்டமாஂஸமிவோபயம்| பந்துஜீவநிபஂ வர்த்ம க்லிஷ்டவர்த்ம ததுச்யதே”- இதி| ஏதத்ரக்தஜஂ ஸாத்யஂ ச||௧௮||

Adhikarana 14 (19) · Śloka 19

க்லிஷ்டஂ புநஃ பித்தயுதஂ விதஹேச்சோணிதஂ யதா | ததா க்லிந்நத்வமாபந்நமுச்யதே வர்த்மகர்தமஃ ||௧௯||

க்லிஷ்டமித்யாதி| யதா க்லிஷ்டாரம்பகஂ ஶ்லேஷ்மதுஷ்டஂ ஶோணிதஂ பித்தயுக்தஂ விதஹேத் விதாஹஂ கச்சேத்ததா க்லிந்நத்வமாபந்நஂ க்லிஷ்டமேவ வர்த்மகர்தம உச்யதே, க்லிந்நத்வமாபந்நமார்த்ரதாஂ ப்ராப்தம்| ஏதத் கபபித்தரக்தாரப்தத்வாத் ஸந்நிபாதஜஂ ஸாத்யஂ ச| ‘கஷ்ணத்வமாபந்நம்’ இதி கேசித் படந்தி, தஂ பாடஂ பஞ்ஜிகாகாரோ நாங்கீகரோதி||௧௯||

Adhikarana 15 (20) · Śloka 20

யத்வர்த்ம பாஹ்யதோऽந்தஶ்ச ஶ்யாவஂ ஶூநஂ ஸவேதநம் | தாஹகண்டூபரிக்லேதி ஶ்யாவவர்த்மேதி தந்மதம் ||௨௦||

யத்வர்த்மேத்யாதி| ஏததபி ஸந்நிபாதஜஂ ஸாத்யஂ ச||௨௦||

Adhikarana 16 (21) · Śloka 21

அருஜஂ பாஹ்யதஃ ஶூநமந்தஃ க்லிந்நஂ ஸ்ரவத்யபி | கண்டூநிஸ்தோதபூயிஷ்டஂ க்லிந்நவர்த்ம ததுச்யதே ||௨௧||

அருஜமித்யாதி| அருஜமல்பருஜஂ ஶூநஂ ச பாஹ்யே, க்லிந்நஂ ஸ்ரவத்யப்யந்தரேவ, கண்டூநிஸ்தோதபஹுலஂ புநரந்தரேவ| அயஂ ரோகஃ பில்லாக்யஃ கேநசித் கதிதஃ, தத் பஞ்ஜிகாகாரோ ந மந்யதே| அயஂ வ்யாதிஃ கபஜஃ ஸாத்யஶ்ச||௨௧||

Adhikarana 17 (22) · Śloka 22

யஸ்ய தௌதாநி தௌதாநி ஸம்பத்யந்தே புநஃ புநஃ | வர்த்மாந்யபரிபக்வாநி வித்யாதக்லிந்நவர்த்ம தத் ||௨௨||

யஸ்யேத்யாதி| யஸ்ய ரோகஸ்ய ஸ்தாநபூதாநி வர்த்மாந்யஸகத்ப்ரக்ஷாலிதாநி புநஃ ஸம்பத்தாநி பவந்தி பில்லோபதேஹேநாந்தர்பஹிஶ்ச பாகரஹிதாந்யபி , ததக்லிந்நவர்த்ம ஜாநீயாத்| ஏதத் ஸந்நிபாதஜமபி ஸாத்யஂ பில்லாக்யஂ ச| ததா ச விதேஹஃ- “ப்ரக்ஷாலிதே ததா மஷ்டே ஆநஹ்யேதே புநஃ புநஃ| அபரிக்லிந்நவர்த்மாநஂ பில்லாக்யமிதி நிர்தேஶேத்”- இதி| அமுஂ த்வயமபி தஷ்டாந்ததார்ஷ்டாந்திகபாடஂ ஸூத்ரே ஜேஜ்ஜடாசார்யஃ படதி, தந்நேச்சதி கயதாஸஃ||௨௨||

Adhikarana 18 (23) · Śloka 23

விமுக்தஸந்தி நிஶ்சேஷ்டஂ வர்த்ம யஸ்ய ந மீல்யதே | ஏதத்வாதஹதஂ வித்யாத் ஸருஜஂ யதி வாऽருஜம் ||௨௩||

விமுக்தேத்யாதி| நிஶ்சேஷ்டஂ நிஷ்க்ரியம்| அத ஏவ ந நிமீல்யதே ந ஸங்குசதீத்யர்தஃ| அருஜம் அல்பருஜம்| இதஂ வாதஜமஸாத்யஂ ச||௨௩||

Adhikarana 19 (24) · Śloka 24

வர்த்மாந்தரஸ்தஂ விஷமஂ க்ரந்திபூதமவேதநம் | விஜ்ஞேயமர்புதஂ புஂஸாஂ ஸரக்தமவலம்பிதம் ||௨௪||

வர்த்மேத்யாதி| வர்த்மாந்தரஸ்தம் அப்யந்தரஸ்தமித்யர்தஃ| விஷமஂ கஷ்டகாரி| க்ரந்திபூதஂ க்ரந்திரிவ | ஸரக்தமவலம்பிதமிதி கிஞ்சித்ரக்ததா பித்தேந, அவலம்பிதத்வமர்புதத்வேந| ‘அவலம்பி ச’ இதி கேசித் படந்தி| ஸந்நிபாதஜமபீதஂ ஸாத்யம்||௨௪||

Adhikarana 20 (25) · Śloka 25

நிமேஷணீஃ ஸிரா வாயுஃ ப்ரவிஷ்டோ வர்த்மஸஂஶ்ரயாஃ | சாலயத்யதி வர்த்மாநி நிமேஷஃ ஸ கதோ மதஃ ||௨௫||

நிமேஷணீரித்யாதி| வர்த்மஸஂஶ்ரயாஃ நிமேஷிணீஃ ஸிரா வாயுஃ ப்ரவிஷ்டஃ ஸந் வர்த்மாநி சாலயதீதி ஸம்பந்தஃ| யத்பலேந நிமேஷோந்மேஷௌ ஸ்யாதாஂ தா நிமேஷிண்யஃ ஸிராஃ| ‘ஸோऽகதோ மத’ இதி கேசித் படந்தி, தத்ராகத அவ்யத இத்யர்தஃ| அஸௌ வாதஜோऽஸாத்யஶ்ச||௨௫||

Adhikarana 21 (26) · Śloka 26

சிந்நாஶ்சிந்நா விவர்தந்தே வர்த்மஸ்தா மதவோऽங்குராஃ | தாஹகண்டூருஜோபேதாஸ்தேऽர்ஶஃ ஶோணிதஸம்பவாஃ ||௨௬||

சிந்நா இத்யாதி| யே ஶோணிதஸம்பவா மதவோ வர்த்மஸ்தா அங்குராஶ்சிந்நாஶ்சிந்நாஃ ஸந்தோ விவர்தந்தே தேऽங்குரா அர்ஶஃ ஶோணிதார்ஶ இதி ஸம்பந்தஃ| இதஂ ஶோணிதார்ஶோ ரக்தஜமஸாத்யஂ ச||௨௬||

Adhikarana 22 (27) · Śloka 27

அபாகஃ கடிநஃ ஸ்தூலோ க்ரந்திர்வர்த்மபவோऽருஜஃ | ஸகண்டூஃ பிச்சிலஃ கோலப்ரமாணோ லகணஸ்து ஸஃ ||௨௭||

அபாக இத்யாதி| ஶ்லேஷ்மஜோऽயஂ ஸாத்யஶ்ச||௨௭||

Adhikarana 23 (28) · Śloka 28

ஶூநஂ யத்வர்த்ம பஹுபிஃ ஸூக்ஷ்மைஶ்சித்ரைஃ ஸமந்விதம் | பிஸமந்தர்ஜல இவ பிஸவர்த்மேதி தந்மதம் ||௨௮||

ஶூநமித்யாதி| யதாऽந்தர்ஜலே பிஸஂ பிஸாண்டஂ தத்வதித்யர்தஃ| ஏதத் ஸர்வஜமபி ஸாத்யம்||௨௮||

Adhikarana 24 (29-30) · Śloka 30

தோஷாஃ பக்ஷ்மாஶயகதாஸ்தீக்ஷ்ணாக்ராணி கராணி ச | நிர்வர்தயந்தி பக்ஷ்மாணி தைர்குஷ்டஂ சாக்ஷி தூயதே ||௨௯|| உத்ததைருத்ததைஃ ஶாந்திஃ பக்ஷ்மபிஶ்சோபஜாயதே | வாதாதபாநலத்வேஷீ பக்ஷ்மகோபஃ ஸ உச்யதே ||௩௦||

தோஷா இத்யாதி| நிர்வர்தயந்தி நிஷ்பாதயந்தி| பக்ஷ்மாணி ப்ரதிபாலாந்| தைஃ பக்ஷ்மபிஃ, அக்ஷி லோசநஂ, தூயதே உபதப்யதே| உத்ததைருத்ததைரிதி உந்மூலிதைருந்மூலிதைரித்யர்தஃ; அத்ர வீப்ஸயா தேஷாஂ புநஃ புநருத்பவஃ க்யாப்யதே| அஸ்ய பக்ஷ்மகோபஸ்ய ‘உபபக்ஷ்மமாலா’ இதி அநுக்தா த்விதீயா ஸஞ்ஜ்ஞா; லோகே ‘பரிவால’ இதி வதந்தி| ஏஷ ரோகஃ ஸர்வஜோ யாப்யஶ்ச||௨௯-௩௦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 3

இதி ஸுஶ்ருதஸஂஹிதாயாமுத்தரதந்த்ரே வர்த்மகதரோகவிஜ்ஞாநீயோ நாம ததீயோऽத்யாயஃ ||௩||

இதி ஶ்ரீடல்ஹ(ஹ்ல)ணவிரசிதாயாஂ நிபந்தஸங்க்ரஹாக்யாயாஂ ஸுஶ்ருதவ்யாக்யாயாமுத்தரதந்த்ராந்தர்கதே ஶாலாக்யதந்த்ரே ததீயோऽத்யாயஃ ஸமாப்தஃ||௩||