Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో వర్త్మగతరోగవిజ్ఞానీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातो वर्त्मगतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
సంధిగతరోగానంతరం ‘వర్త్మశుక్లస్య సంధౌ చరంతోఽంతర్నయనం దూషయంతి’ ఇతి వర్త్మనోఽనంతరనిర్దిష్టత్వాద్వర్త్మగతరోగవిజ్ఞానీయారంభో యుక్త ఇత్యత ఆహ- అథాత ఇత్యాది||1-2||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
పృథగ్దోషాః సమస్తా వా యదా వర్త్మవ్యపాశ్రయాః | సిరా వ్యాప్యావతిష్ఠంతే వర్త్మస్వధికమూర్చ్ఛితాః ||3|| వివర్ధ్య మాంసం రక్తం చ తదా వర్త్మవ్యపాశ్రయాన్ | వికారాంజనయంత్యాశు నామతస్తాన్నిబోధత ||4||
पृथग्दोषाः समस्ता वा यदा वर्त्मव्यपाश्रयाः | सिरा व्याप्यावतिष्ठन्ते वर्त्मस्वधिकमूर्च्छिताः ||३|| विवर्ध्य मांसं रक्तं च तदा वर्त्मव्यपाश्रयान् | विकाराञ्जनयन्त्याशु नामतस्तान्निबोधत ||४||
🔊 Audio coming soon
సంప్రాప్తిమాహ- పృథగిత్యాది| యదా పృథక్ సమస్తా వా అధికమూర్చ్ఛితా అతిశయప్రకుపితా దోషా వర్త్మవ్యపాశ్రయాః అపశబ్దస్యోపసర్గస్య మధ్యవచనత్వాద్వర్త్మమధ్యగతాః సిరా వ్యాప్య వర్త్మస్వవతిష్ఠంతే, తదా వర్త్మవ్యపాశ్రయాన్ వికారాన్ శీఘ్రం జనయంతీతి సంబంధః| అముం పాఠం పంజికాకారో న పఠతి, జేజ్జటపఠితత్వాదస్మాభిరపి పఠితః||3-4||
Adhikarana 3 (5-8) · Śloka 9
ఉత్సంగిన్యథ కుంభీకా పోథక్యో వర్త్మశర్కరా | తథాఽర్శోవర్త్మ శుష్కార్శస్తథైవాంజననామికా ||5|| బహలం వర్త్మ యచ్చాపి వ్యాధిర్వర్త్మావబంధకః | క్లిష్టకర్దమవర్త్మాఖ్యౌ శ్యావవర్త్మ తథైవ చ ||6|| ప్రక్లిన్నమపరిక్లిన్నం వర్త్మ వాతహతం తు యత్ | అర్బుదం నిమిషశ్చాపి శోణితార్శశ్చ యత్ స్మృతం ||7|| లగణో బిశనామా చ పక్ష్మకోపస్తథైవ చ | ఏకవింశతిరిత్యేతే వికారా వర్త్మసంశ్రయాః ||8|| నామభిస్తే సముద్దిష్టా... |9|
उत्सङ्गिन्यथ कुम्भीका पोथक्यो वर्त्मशर्करा | तथाऽर्शोवर्त्म शुष्कार्शस्तथैवाञ्जननामिका ||५|| बहलं वर्त्म यच्चापि व्याधिर्वर्त्मावबन्धकः | क्लिष्टकर्दमवर्त्माख्यौ श्याववर्त्म तथैव च ||६|| प्रक्लिन्नमपरिक्लिन्नं वर्त्म वातहतं तु यत् | अर्बुदं निमिषश्चापि शोणितार्शश्च यत् स्मृतम् ||७|| लगणो बिशनामा च पक्ष्मकोपस्तथैव च | एकविंशतिरित्येते विकारा वर्त्मसंश्रयाः ||८|| नामभिस्ते समुद्दिष्टा... |९|
🔊 Audio coming soon
తే చ వర్త్మాశ్రయా రోగా ఏకవింశతిరభిహితాః, అతస్తానేవ నామ్నా నిర్దిశన్నాహ- ఉత్సంగినీత్యాది||5-8||-
Adhikarana 4 (9) · Śloka 10
...లక్షణైస్తాన్ ప్రచక్ష్మహే | అభ్యంతరముఖీ బాహ్యోత్సంగేఽధో వర్త్మనశ్చ యా ||9|| విజ్ఞేయోత్సంగినీ నామ తద్రూపపిడకాచితా |10|
...लक्षणैस्तान् प्रचक्ष्महे | अभ्यन्तरमुखी बाह्योत्सङ्गेऽधो वर्त्मनश्च या ||९|| विज्ञेयोत्सङ्गिनी नाम तद्रूपपिडकाचिता |१०|
🔊 Audio coming soon
నామతస్తాన్ సముద్దిశ్య లక్షణైరాహ- లక్షణైరిత్యాది| అభ్యంతరముఖీ వర్త్మాభ్యంతరముఖీ| బాహ్యేతి బహిర్భవా ఇవ ప్రతిభాసతే, వాస్తూత్సేధేన బహిరప్యున్నతత్వాత్| ఉత్సంగేఽధో వర్త్మనశ్చ యేతి అధోభాగే యద్వర్త్మ తస్యోత్సంగే క్రోడే జాతా యా, తస్యా ఇవ రూపం యాసాం, తద్రూపాభిర్వ్యాప్తా; ఇయం సన్నిపాతజా సాధ్యా చ| విదేహోక్తమిహానుక్తం కాఠిన్యాది చోహ్యం| తథా హి తదుక్తం వచః, - “వర్త్మోత్సంగేఽప్యధో జంతోః సన్నిపాతాత్ ప్రజాయతే| అభ్యంతరముఖీ స్థూలా బాహ్యతశ్చాపి దృశ్యతే|| పిడకా పిడకాభిశ్చ చితాఽన్యాభిః సమంతతః| ఉత్సంగపిడకా నామ కఠినా మందవేదనా|| సా ప్రభిన్నా స్రవేత్ స్రావం కుక్కుటాండరసోపమం”- ఇతి||9||-
Adhikarana 5 (10) · Śloka 11
కుంభీకబీజప్రతిమాః పిడకా యాస్తు వర్త్మజాః ||10|| ఆధ్మాపయంతి భిన్నా యాః కుంభీకపిడకాస్తు తాః |11|
कुम्भीकबीजप्रतिमाः पिडका यास्तु वर्त्मजाः ||१०|| आध्मापयन्ति भिन्ना याः कुम्भीकपिडकास्तु ताः |११|
🔊 Audio coming soon
కుంభీకా దాడిమాకారఫలా స్థలకుంభీ| వర్త్మజా ఇతి బహువచనాద్ బాహ్యా ఏవ భవంతి| ఏతాః సన్నిపాతజా అపి సాధ్యాః||10||-
Adhikarana 6 (11) · Śloka 11
స్రావిణ్యః కండురా గుర్వ్యో రక్తసర్షపసన్నిభాః | పిడకాశ్చ రుజావత్యః పోథక్య ఇతి సంజ్ఞితాః ||11||
स्राविण्यः कण्डुरा गुर्व्यो रक्तसर्षपसन्निभाः | पिडकाश्च रुजावत्यः पोथक्य इति सञ्ज्ञिताः ||११||
🔊 Audio coming soon
స్రావిణ్య ఇత్యాది| స్రావిణ్యో బహుస్రావాః| కండురా ఇతి కండుయుక్తాః| రుజావత్య ఇతి కఫజా అపి వేదనాయుక్తా ఇత్యర్థః| ఇమాః సాధ్యాః||11||
Adhikarana 7 (12) · Śloka 12
పిడకాభిః సుసూక్ష్మాభిర్ఘనాభిరభిసంవృతా | పిడకా యా ఖరా స్థూలా సా జ్ఞేయా వర్త్మశర్కరా ||12||
पिडकाभिः सुसूक्ष्माभिर्घनाभिरभिसंवृता | पिडका या खरा स्थूला सा ज्ञेया वर्त्मशर्करा ||१२||
🔊 Audio coming soon
పిడకాభిరిత్యాది| ఇయం సన్నిపాతజా సాధ్యా చ||12||
Adhikarana 8 (13) · Śloka 13
ఏర్వారుబీజప్రతిమాః పిడకా మందవేదనాః | సూక్ష్మాః ఖరాశ్చ వర్త్మస్థాస్తదర్శోవర్త్మ కీర్త్యతే ||13||
एर्वारुबीजप्रतिमाः पिडका मन्दवेदनाः | सूक्ष्माः खराश्च वर्त्मस्थास्तदर्शोवर्त्म कीर्त्यते ||१३||
🔊 Audio coming soon
ఏర్వార్విత్యాది| ఏర్వారుః గ్రీష్మకర్కటీ| వర్త్మస్థా వర్త్మనామంతర్బాహ్యతోఽపి తిష్ఠాతి| ఇదం సన్నిపాతజమపి సాధ్యం||13||
Adhikarana 9 (14) · Śloka 14
దీర్ఘోఽంకురః ఖరః స్తబ్ధో దారుణో వర్త్మసంభవః | వ్యాధిరేష సమాఖ్యాతః శుష్కార్శ ఇతి సంజ్ఞితః ||14||
दीर्घोऽङ्कुरः खरः स्तब्धो दारुणो वर्त्मसम्भवः | व्याधिरेष समाख्यातः शुष्कार्श इति सञ्ज्ञितः ||१४||
🔊 Audio coming soon
దీర్ఘ ఇత్యాది| దారుణః అతికష్టతరః| వర్త్మసంభవో వర్త్మనామంతరేవ భవతి| అయం వ్యాధిః సన్నిపాతజోఽపి సాధ్యః||14||
Adhikarana 10 (15) · Śloka 15
దాహతోదవతీ తామ్రా పిడకా వర్త్మసంభవా | మృద్వీ మందరుజా సూక్ష్మా జ్ఞేయా సాఽంజననామికా ||15||
दाहतोदवती ताम्रा पिडका वर्त्मसम्भवा | मृद्वी मन्दरुजा सूक्ष्मा ज्ञेया साऽञ्जननामिका ||१५||
🔊 Audio coming soon
దాహేత్యాది| రక్తజేయం సాధ్యా చ||15||
Adhikarana 11 (16) · Śloka 16
వర్త్మోపచీయతే యస్య పిడకాభిః సమంతతః | సవర్ణాభిః సమాభిశ్చ విద్యాద్బహలవర్త్మ తత్ ||16||
वर्त्मोपचीयते यस्य पिडकाभिः समन्ततः | सवर्णाभिः समाभिश्च विद्याद्बहलवर्त्म तत् ||१६||
🔊 Audio coming soon
వర్త్మేత్యాది| ఏతదపి సన్నిపాతజం సాధ్యం చ||16||
Adhikarana 12 (17) · Śloka 17
కండూమతాఽల్పతోదేన వర్త్మశోఫేన యో నరః | న సమం ఛాదయేదక్షి భవేద్బంధః స వర్త్మనః ||17||
कण्डूमताऽल्पतोदेन वर्त्मशोफेन यो नरः | न समं छादयेदक्षि भवेद्बन्धः स वर्त्मनः ||१७||
🔊 Audio coming soon
కండూమతేత్యాది| ఏష సన్నిపాతజోఽపి సాధ్యః||17||
Adhikarana 13 (18) · Śloka 18
మృదల్పవేదనం తామ్రం యద్వర్త్మ సమమేవ చ | అకస్మాచ్చ భవేద్రక్తం క్లిష్టవర్త్మ తదాదిశేత్ ||18||
मृदल्पवेदनं ताम्रं यद्वर्त्म सममेव च | अकस्माच्च भवेद्रक्तं क्लिष्टवर्त्म तदादिशेत् ||१८||
🔊 Audio coming soon
మృద్విత్యాది| ‘అకస్మాచ్చ స్రవేద్రక్తం’ ఇతి క్వచిత్ పాఠః, తం చ పంజికాకారో న మన్యతే| అకస్మాచ్చ కారణం వినా ద్వయమపి వర్త్మ రక్తం భవేత్| తథా చ విదేహః,- “శ్లేష్మదుష్టేన రక్తేన క్లిష్టమాంసమివోభయం| బంధుజీవనిభం వర్త్మ క్లిష్టవర్త్మ తదుచ్యతే”- ఇతి| ఏతద్రక్తజం సాధ్యం చ||18||
Adhikarana 14 (19) · Śloka 19
క్లిష్టం పునః పిత్తయుతం విదహేచ్ఛోణితం యదా | తదా క్లిన్నత్వమాపన్నముచ్యతే వర్త్మకర్దమః ||19||
क्लिष्टं पुनः पित्तयुतं विदहेच्छोणितं यदा | तदा क्लिन्नत्वमापन्नमुच्यते वर्त्मकर्दमः ||१९||
🔊 Audio coming soon
క్లిష్టమిత్యాది| యదా క్లిష్టారంభకం శ్లేష్మదుష్టం శోణితం పిత్తయుక్తం విదహేత్ విదాహం గచ్ఛేత్తదా క్లిన్నత్వమాపన్నం క్లిష్టమేవ వర్త్మకర్దమ ఉచ్యతే, క్లిన్నత్వమాపన్నమార్ద్రతాం ప్రాప్తం| ఏతత్ కఫపిత్తరక్తారబ్ధత్వాత్ సన్నిపాతజం సాధ్యం చ| ‘కృష్ణత్వమాపన్నం’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, తం పాఠం పంజికాకారో నాంగీకరోతి||19||
Adhikarana 15 (20) · Śloka 20
యద్వర్త్మ బాహ్యతోఽంతశ్చ శ్యావం శూనం సవేదనం | దాహకండూపరిక్లేది శ్యావవర్త్మేతి తన్మతం ||20||
यद्वर्त्म बाह्यतोऽन्तश्च श्यावं शूनं सवेदनम् | दाहकण्डूपरिक्लेदि श्याववर्त्मेति तन्मतम् ||२०||
🔊 Audio coming soon
యద్వర్త్మేత్యాది| ఏతదపి సన్నిపాతజం సాధ్యం చ||20||
Adhikarana 16 (21) · Śloka 21
అరుజం బాహ్యతః శూనమంతః క్లిన్నం స్రవత్యపి | కండూనిస్తోదభూయిష్ఠం క్లిన్నవర్త్మ తదుచ్యతే ||21||
अरुजं बाह्यतः शूनमन्तः क्लिन्नं स्रवत्यपि | कण्डूनिस्तोदभूयिष्ठं क्लिन्नवर्त्म तदुच्यते ||२१||
🔊 Audio coming soon
అరుజమిత్యాది| అరుజమల్పరుజం శూనం చ బాహ్యే, క్లిన్నం స్రవత్యప్యంతరేవ, కండూనిస్తోదబహులం పునరంతరేవ| అయం రోగః పిల్లాఖ్యః కేనచిత్ కథితః, తత్ పంజికాకారో న మన్యతే| అయం వ్యాధిః కఫజః సాధ్యశ్చ||21||
Adhikarana 17 (22) · Śloka 22
యస్య ధౌతాని ధౌతాని సంబధ్యంతే పునః పునః | వర్త్మాన్యపరిపక్వాని విద్యాదక్లిన్నవర్త్మ తత్ ||22||
यस्य धौतानि धौतानि सम्बध्यन्ते पुनः पुनः | वर्त्मान्यपरिपक्वानि विद्यादक्लिन्नवर्त्म तत् ||२२||
🔊 Audio coming soon
యస్యేత్యాది| యస్య రోగస్య స్థానభూతాని వర్త్మాన్యసకృత్ప్రక్షాలితాని పునః సంబద్ధాని భవంతి పిల్లోపదేహేనాంతర్బహిశ్చ పాకరహితాన్యపి , తదక్లిన్నవర్త్మ జానీయాత్| ఏతత్ సన్నిపాతజమపి సాధ్యం పిల్లాఖ్యం చ| తథా చ విదేహః- “ప్రక్షాలితే తథా మృష్టే ఆనహ్యేతే పునః పునః| అపరిక్లిన్నవర్త్మానం పిల్లాఖ్యమితి నిర్దేశేత్”- ఇతి| అముం ద్వయమపి దృష్టాంతదార్ష్టాంతికపాఠం సూత్రే జేజ్జటాచార్యః పఠతి, తన్నేచ్ఛతి గయదాసః||22||
Adhikarana 18 (23) · Śloka 23
విముక్తసంధి నిశ్చేష్టం వర్త్మ యస్య న మీల్యతే | ఏతద్వాతహతం విద్యాత్ సరుజం యది వాఽరుజం ||23||
विमुक्तसन्धि निश्चेष्टं वर्त्म यस्य न मील्यते | एतद्वातहतं विद्यात् सरुजं यदि वाऽरुजम् ||२३||
🔊 Audio coming soon
విముక్తేత్యాది| నిశ్చేష్టం నిష్క్రియం| అత ఏవ న నిమీల్యతే న సంకుచతీత్యర్థః| అరుజం అల్పరుజం| ఇదం వాతజమసాధ్యం చ||23||
Adhikarana 19 (24) · Śloka 24
వర్త్మాంతరస్థం విషమం గ్రంథిభూతమవేదనం | విజ్ఞేయమర్బుదం పుంసాం సరక్తమవలంబితం ||24||
वर्त्मान्तरस्थं विषमं ग्रन्थिभूतमवेदनम् | विज्ञेयमर्बुदं पुंसां सरक्तमवलम्बितम् ||२४||
🔊 Audio coming soon
వర్త్మేత్యాది| వర్త్మాంతరస్థం అభ్యంతరస్థమిత్యర్థః| విషమం కష్టకారి| గ్రంథిభూతం గ్రంథిరివ | సరక్తమవలంబితమితి కించిద్రక్తతా పిత్తేన, అవలంబితత్వమర్బుదత్వేన| ‘అవలంబి చ’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి| సన్నిపాతజమపీదం సాధ్యం||24||
Adhikarana 20 (25) · Śloka 25
నిమేషణీః సిరా వాయుః ప్రవిష్టో వర్త్మసంశ్రయాః | చాలయత్యతి వర్త్మాని నిమేషః స గదో మతః ||25||
निमेषणीः सिरा वायुः प्रविष्टो वर्त्मसंश्रयाः | चालयत्यति वर्त्मानि निमेषः स गदो मतः ||२५||
🔊 Audio coming soon
నిమేషణీరిత్యాది| వర్త్మసంశ్రయాః నిమేషిణీః సిరా వాయుః ప్రవిష్టః సన్ వర్త్మాని చాలయతీతి సంబంధః| యద్బలేన నిమేషోన్మేషౌ స్యాతాం తా నిమేషిణ్యః సిరాః| ‘సోఽగదో మత’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, తత్రాగద అవ్యథ ఇత్యర్థః| అసౌ వాతజోఽసాధ్యశ్చ||25||
Adhikarana 21 (26) · Śloka 26
ఛిన్నాశ్ఛిన్నా వివర్ధంతే వర్త్మస్థా మృదవోఽంకురాః | దాహకండూరుజోపేతాస్తేఽర్శః శోణితసంభవాః ||26||
छिन्नाश्छिन्ना विवर्धन्ते वर्त्मस्था मृदवोऽङ्कुराः | दाहकण्डूरुजोपेतास्तेऽर्शः शोणितसम्भवाः ||२६||
🔊 Audio coming soon
ఛిన్నా ఇత్యాది| యే శోణితసంభవా మృదవో వర్త్మస్థా అంకురాశ్ఛిన్నాశ్ఛిన్నాః సంతో వివర్ధంతే తేఽంకురా అర్శః శోణితార్శ ఇతి సంబంధః| ఇదం శోణితార్శో రక్తజమసాధ్యం చ||26||
Adhikarana 22 (27) · Śloka 27
అపాకః కఠినః స్థూలో గ్రంథిర్వర్త్మభవోఽరుజః | సకండూః పిచ్ఛిలః కోలప్రమాణో లగణస్తు సః ||27||
अपाकः कठिनः स्थूलो ग्रन्थिर्वर्त्मभवोऽरुजः | सकण्डूः पिच्छिलः कोलप्रमाणो लगणस्तु सः ||२७||
🔊 Audio coming soon
అపాక ఇత్యాది| శ్లేష్మజోఽయం సాధ్యశ్చ||27||
Adhikarana 23 (28) · Śloka 28
శూనం యద్వర్త్మ బహుభిః సూక్ష్మైశ్ఛిద్రైః సమన్వితం | బిసమంతర్జల ఇవ బిసవర్త్మేతి తన్మతం ||28||
शूनं यद्वर्त्म बहुभिः सूक्ष्मैश्छिद्रैः समन्वितम् | बिसमन्तर्जल इव बिसवर्त्मेति तन्मतम् ||२८||
🔊 Audio coming soon
శూనమిత్యాది| యథాఽంతర్జలే బిసం బిసాండం తద్వదిత్యర్థః| ఏతత్ సర్వజమపి సాధ్యం||28||
Adhikarana 24 (29-30) · Śloka 30
దోషాః పక్ష్మాశయగతాస్తీక్ష్ణాగ్రాణి ఖరాణి చ | నిర్వర్తయంతి పక్ష్మాణి తైర్ఘుష్టం చాక్షి దూయతే ||29|| ఉద్ధృతైరుద్ధృతైః శాంతిః పక్ష్మభిశ్చోపజాయతే | వాతాతపానలద్వేషీ పక్ష్మకోపః స ఉచ్యతే ||30||
दोषाः पक्ष्माशयगतास्तीक्ष्णाग्राणि खराणि च | निर्वर्तयन्ति पक्ष्माणि तैर्घुष्टं चाक्षि दूयते ||२९|| उद्धृतैरुद्धृतैः शान्तिः पक्ष्मभिश्चोपजायते | वातातपानलद्वेषी पक्ष्मकोपः स उच्यते ||३०||
🔊 Audio coming soon
దోషా ఇత్యాది| నిర్వర్తయంతి నిష్పాదయంతి| పక్ష్మాణి ప్రతిబాలాన్| తైః పక్ష్మభిః, అక్షి లోచనం, దూయతే ఉపతప్యతే| ఉద్ధృతైరుద్ధృతైరితి ఉన్మూలితైరున్మూలితైరిత్యర్థః; అత్ర వీప్సయా తేషాం పునః పునరుద్భవః ఖ్యాప్యతే| అస్య పక్ష్మకోపస్య ‘ఉపపక్ష్మమాలా’ ఇతి అనుక్తా ద్వితీయా సంజ్ఞా; లోకే ‘పరివాల’ ఇతి వదంతి| ఏష రోగః సర్వజో యాప్యశ్చ||29-30||
Adhikarana puShpikA · Śloka 3
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రే వర్త్మగతరోగవిజ్ఞానీయో నామ తృతీయోఽధ్యాయః ||3||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रे वर्त्मगतरोगविज्ञानीयो नाम तृतीयोऽध्यायः ||३||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే శాలాక్యతంత్రే తృతీయోఽధ్యాయః సమాప్తః||3||