9. vātābhiṣyandapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો વાતાભિષ્યન્દપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

ચિકિત્સિતપ્રવિભાગીયાનન્તરં સર્વેષાં નયનામયાનામભિષ્યન્દમૂલત્વાત્, તત્રાપિ પિત્તાદીનાં વાતસ્યૈવાવરણત્વેન નિદાનભૂતત્વાદાદૌ વાતાભિષ્યન્દપ્રતિષેધો યુક્ત ઇત્યત આહ- અથાત ઇત્યાદિ| અત્રાદિશબ્દો લુપ્તો દ્રષ્ટવ્યઃ, તેન વાતાભિષ્યન્દાદિપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇત્યર્થઃ; પ્રતિષેધઃ ચિકિત્સિતં; એવં પિત્તાભિષ્યન્દપ્રતિષેધાદિષ્વાદિશબ્દો દ્રષ્ટવ્યઃ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 5

પુરાણસર્પિષા સ્નિગ્ધૌ સ્યન્દાધીમન્થપીડિતૌ | સ્વેદયિત્વા યથાન્યાયં સિરામોક્ષેણ યોજયેત્ ||૩|| સમ્પાદયેદ્બસ્તિભિસ્તુ સમ્યક્ સ્નેહવિરેચિતૌ | તર્પણૈઃ પુટપાકૈશ્ચ ધૂમૈરાશ્ચ્યોતનૈસ્તથા ||૪|| નસ્યસ્નેહપરીષેકૈઃ શિરોબસ્તિભિરેવ ચ |૫|

તત્ર સિરાવ્યધસાધ્યેષુ પઞ્ચદશસ્વભિષ્યન્દાધિમન્થૌ પઠિતૌ, સિરાવ્યધસાધ્યાનાં ચાક્ષિરોગાણાં શોણિતમૂલત્વાન્મૂલોચ્છેદાર્થં પૂર્વં દૂષ્યનિર્હરણં દર્શયન્નાહ- પુરાણેત્યાદિ| પુરાણં સર્પિઃ સંવત્સરોષિતં ઘૃતમ્; અન્યે દશવર્ષસ્થિતં ઘૃતં પુરાણં કથયન્તિ| યથાન્યાયં યથાશાસ્ત્રમિત્યર્થઃ| તેન દૃષ્ટેઃ સમીપમુત્તમાઙ્ગમલ્પં સ્વેદયેત્, દૃષ્ટિરસ્વેદ્યા| યથાન્યાયમિતિ પદં સ્નેહપાનસિરામોક્ષાભ્યાં સહ યોજયેત્| તેન સ્નેહોપયૌગિકોક્તો વિધિઃ ‘પ્રાક્ પાચિતામદોષાય’ ઇત્યાદિકોઽવધારણીયઃ| તેનાત્રાપિ દોષવ્યાધિનિરામતાયામેવ સર્પિઃપાનાદયો વિધેયાઃ| તથા ચ તન્ત્રાન્તરં,- “સ્વેદઃ પ્રલેપસ્તિક્તાન્નં ધૂમો દિનચતુષ્ટયમ્| લઙ્ઘનં ચાક્ષિરોગાણામામાનાં પાચનાનિ ષટ્|| અઞ્જનં સર્પિષઃ પાનં કષાયં ગુરુભોજનમ્| નેત્રરોગેષુ સામેષુ સ્નાનં ચ પરિવર્જયેત્”- ઇતિ| વિદેહેઽપિ,- “પ્રાગેવાક્ષ્યામયે ભક્તં ત્રિરાત્રમગુરુ સ્મૃતમ્| ઉપવાસસ્ત્ર્યહં વા સ્યાન્નક્તં વાઽપ્યશનં હિતમ્|| તતશ્ચતુર્થે દિવસે વ્યાધૌ સઞ્જાતલક્ષણે| યથોક્તાસ્તુ ક્રિયાઃ કાર્યા નસ્યસેકાઞ્જનાદિકાઃ”- ઇતિ| સિરામોક્ષેણેત્યત્ર સિરા ઉપનાસિકા લાલાટ્યા વા આપાઙ્ગ્યા વા| દૂષ્યહરણં પ્રતિપાદ્ય દોષચિકિત્સિતમાહ- સમ્પાદયેદિત્યાદિ| સમ્પાદયેત્ યોજયેત્| બસ્તિભિઃ સ્નેહબસ્તિભિર્નિરૂહૈર્વા| સમ્યગિતિ હીનમિથ્યાતિયોગરહિતૈઃ| સ્નેહવિરેચિતાવિતિ સ્નેહવિરેચનં તુ પિત્તસ્યાનુગતે પિત્તાસૃગનુગતે વા વાયૌ બલવતો બહુદોષસ્ય ચેતિ| દુર્બલસ્યાલ્પદોષસ્ય ચ પુરુષસ્ય સ્વસ્થાનગતો મલાવૃતઃ સ્વતન્ત્રો વા બસ્તિભિરેવાવજેતવ્યઃ| બસ્તિરપિ મલાવૃતે વાતે નૈરૂહિકઃ, ધાતુક્ષયજે સ્નૈહિકઃ| સમ્યક્શબ્દો બસ્ત્યાદિષુ શિરોબસ્ત્યન્તેષુ સમ્બધ્યતે| તર્પણાદિવિધાનં ક્રિયાકલ્પે ભવિષ્યતિ| તત્ર સેકઃ સુખોષ્ણઃ, આશ્ચ્યોતનં ચ શીતમેવ||૩-૪||-

Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 7

વાતઘ્નાનૂપજલજમાંસામ્લક્વાથસેચનૈઃ ||૫|| સ્નેહૈશ્ચતુર્ભિરુષ્ણૈશ્ચ તત્પીતામ્બરધારણૈઃ | પયોભિર્વેસવારૈશ્ચ સાલ્વણૈઃ પાયસૈસ્તથા ||૬|| ભિષક્ સમ્પાદયેદેતાવુપનાહૈશ્ચ પૂજિતૈઃ |૭|

પૂર્વં સ્વેદયિત્વેત્યુક્તં, તત્ર દ્રવાદિસ્વેદાનુપપાદયન્નાહ- વાતઘ્નેત્યાદિ| વાતઘ્નાનિ ભદ્રદાર્વાદીનિ| ઉષ્ણૈઃ સુખોષ્ણૈઃ| ઉષ્ણૈરિતિ પદં વાતઘ્નાદિભિઃ સમ્બધ્યતે| તત્પીતામ્બરધારણૈરિતિ ચતુઃસ્નેહમિતવસ્ત્રધારણૈરિત્યર્થઃ| સાલ્વણૈરિતિ સાલ્વણસ્યૈકત્વાત્ કથં બહુવચનં? સત્યં, યૌગિકૈરન્યૈરપિ દ્રવ્યૈઃ સ્વેદઃ કાર્ય ઇતિ બોધનાર્થં બહુવચનં, સ્વેદયિત્વા સિરામોક્ષેણ યોજયેદિત્યુક્તમ્||૫-૬||-

Adhikarana 4 (7) · Śloka 8

ગ્રામ્યાનૂપૌદકરસૈઃ સ્નિગ્ધૈઃ ફલરસાન્વિતૈઃ ||૭|| સુસંસ્કૃતૈઃ પયોભિશ્ચ તયોરાહાર ઇષ્યતે |૮|

ન ચાભુક્તવતઃ શસ્ત્રકર્મ કુર્યાદિત્યાશઙ્ક્યાહારમાહ- ગ્રામ્યેત્યાદિ| ફલરસાન્વિતૈરિતિ દાડિમામલકરસસંયુક્તૈઃ| સુસંસ્કૃતૈઃ પયોભિરિતિ શતાવરીશૃઙ્ગવેરપ્રભૃતિદ્રવ્યસંસ્કૃતૈરિત્યર્થઃ| તયોઃ સ્યન્દાધિમન્થયોઃ||૭||-

Adhikarana 5 (8-9) · Śloka 10

તથા ચોપરિ ભક્તસ્ય સર્પિઃપાનં(ને)પ્રશસ્યતે ||૮|| ત્રિફલાક્વાથસંસિદ્ધં કેવલં જીર્ણમેવ વા | સિદ્ધં વાતહરૈઃ ક્ષીરં પ્રથમેન ગણેન વા ||૯|| સ્નેહાસ્તૈલાદ્વિના સિદ્ધા વાતઘ્નૈસ્તર્પણે હિતાઃ |૧૦|

પુરાણસર્પિષા સ્નિગ્ધાવિત્યુક્તં તસ્ય ચ ઘૃતસ્યાવચારણકાલં નિયમયન્નાહ- તથેત્યાદિ| કેવલમ્ અસંસ્કૃતમ્| વાતહરૈઃ ભદ્રદાર્વાદિભિઃ| જેજ્જટાચાર્યસ્તુ કાકોલ્યાદિભિર્વાતહરૈરિત્યાહ| ઉપરિ પાનં પિબેદિતિ શેષઃ| પ્રથમેન ગણેન વિદારિગન્ધાદિના| ગયદાસાચાર્યસ્તુ સર્વત્રાપિ ઘૃતં મન્યતે| તથા ચ તદ્વ્યાખ્યાનમ્- “ત્રિફલાઘૃતં વ્યાધિપ્રત્યનીકં, વાતહરદેવદાર્વાદિસિદ્ધં તુ દોષપ્રત્યનીકં, વાતસ્યૈવ પિત્તાનુબન્ધે સતિ વિદારિગન્ધાદિસિદ્ધં”; ઈદૃશે ચ વ્યાખ્યાને ‘સિદ્ધં વાતહરૈર્વાઽપિ પ્રથમેન ગણેન વા’ ઇતિ પાઠઃ||૮-૯||-

Adhikarana 6 (10) · Śloka 11

સ્નૈહિકઃ પુટપાકશ્ચ ધૂમો નસ્યં ચ તદ્વિધમ્ ||૧૦|| નસ્યાદિષુ સ્થિરાક્ષીરમધુરૈસ્તૈલમિષ્યતે |૧૧|

પૂર્વં તર્પણૈરિત્યુક્તં, તત્ર તર્પણદ્રવ્યાણ્યાહ- સ્નૈહિક ઇત્યાદિ| સ્નૈહિકઃ પુટપાકઃ ક્રિયાકલ્પે વક્ષ્યમાણઃ| તદ્વિધં સ્નૈહિકમિત્યર્થઃ||૧૦||-

Adhikarana 7 (11) · Śloka 12

એરણ્ડપલ્લવે મૂલે ત્વચિ વાઽઽજં પયઃ શૃતમ્ ||૧૧|| કણ્ટકાર્યાશ્ચ મૂલેષુ સુખોષ્ણં સેચને હિતમ્ |૧૨|

આન્તરમુપક્રમમભિધાય બાહ્યમાહ- એરણ્ડેત્યાદિ| સેચને ઇત્યત્ર ચકારો લુપ્તો દ્રષ્ટવ્યઃ; તેન ન કેવલં સેકે આશ્ચ્યોતને ચેત્યર્થઃ| તત્ર સેકે સુખોષ્ણં, આશ્ચ્યોતને ચ શીતમેવેત્યર્થઃ||૧૧||-

Adhikarana 8 (12) · Śloka 13

સૈન્ધવોદીચ્યયષ્ટ્યાહ્વપિપ્પલીભિઃ શૃતં પયઃ ||૧૨|| હિતમર્ધોદકં સેકે તથાઽઽશ્ચ્યોતનમેવ ચ |૧૩|

સૈન્ધવેત્યાદિ| અર્ધોદકમિતિ અર્ધમુદકં યસ્મિન્ ક્ષીરે તત્ ક્ષીરં સેકે હિતં તથા આશ્ચ્યોતને ચ; ન પુનઃ પાનાદૌ| સૈન્ધવાદિપ્રમાણં તુ ક્ષીરાદષ્ટમાંશમેવ||૧૨||-

Adhikarana 9 (13) · Śloka 14

હીબેરવક્રમઞ્જિષ્ઠોદુમ્બરત્વક્ષુ સાધિતમ્ ||૧૩|| સામ્ભશ્છાગં પયો વાઽપિ શૂલાશ્ચ્યોતનમુત્તમમ્ |૧૪|

હ્રીબેરેત્યાદિ| હ્રીબેરં વાલકમ્| વક્રં તગરમ્| સામ્ભ ઇતિ ચતુર્ગુણોદકં, અર્ધોદકમિતિ કેચિત્| આશ્ચ્યોતનમ્ અક્ષિપૂરણમ્||૧૩||-

Adhikarana 10 (14) · Śloka 15

મધુકં રજનીં પથ્યાં દેવદારું ચ પેષયેત્ ||૧૪|| આજેન પયસા શ્રેષ્ઠમભિષ્યન્દે તદઞ્જનમ્ |૧૫|

મધુકમિત્યાદિ| કેચિદમું પાઠં ન પઠન્તિ||૧૪||-

Adhikarana 11 (15) · Śloka 16

ગૈરિકં સૈન્ધવં કૃષ્ણાં નાગરં ચ યથોત્તરમ્ ||૧૫|| દ્વિગુણં પિષ્ટમદ્ભિસ્તુ ગુટિકાઞ્જનમિષ્યતે |૧૬|

ગૈરિકમિત્યાદિ| યથોત્તરં દ્વિગુણમિતિ ગૈરિકાદ્દ્વિગુણં સૈન્ધવં, સૈન્ધવાદ્દ્વિગુણા કૃષ્ણા, તતોઽપિ દ્વિગુણં નાગરમ્| ગુટિકાઞ્જનમિષ્યતે ઇતિ સ્નૈહિકપુટપાકાદિજનિતકફાનુબન્ધસ્ય ગુટિકાઞ્જનમ્| કેચિદત્રાપ્યાજેન પયસેતિ સમ્બધ્નન્તિ; તેનાજપયસા પિષ્ટમદ્ભિર્વા| ‘નાગરં ચ યથોત્તરં’ ઇત્યત્ર ‘ગોદન્તં ચ યથોત્તરં’ ઇતિ પઠન્તિ; સ ચ પાઠો જેજ્જટાચાર્યેણ દૂષિતઃ||૧૫||-

Adhikarana 12 (16) · Śloka 16

સ્નેહાઞ્જનં હિતં ચાત્ર વક્ષ્યતે તદ્યથાવિધિ ||૧૬||

સ્નેહેત્યાદિ| યથાવિધીતિ વિધિમનતિક્રમ્ય , એતેનાપતર્પણસિરાવ્યધકુપિતવાતેઽભિષ્યન્દે સ્નેહાઞ્જનં હિતમિત્યર્થઃ| અત્રૈકે ‘તામ્રપાત્રસ્થિતં માસં સર્પિઃસૈન્ધવસંયુતં’ ઇતિ સ્નેહાઞ્જનમાહુઃ| અન્યે તુ ‘વસા ચાનૂપજલજા સૈન્ધવેન સમાયુતા’ ઇત્યાદિના વક્ષ્યમાણં સ્નેહાઞ્જનં કથયન્તિ||૧૬||

Adhikarana 13 (17) · Śloka 17

રોગો યશ્ચાન્યતોવાતો યશ્ચ મારુતપર્યયઃ | અનેનૈવ વિધાનેન ભિષક્ તાવપિ સાધયેત્ ||૧૭||

વાતાભિષ્યન્દક્રિયામન્યસ્મિન્નપિ વાતજેઽક્ષિરોગેઽતિદિશન્નાહ- રોગ ઇત્યાદિ||૧૭||

Adhikarana 14 (18-19) · Śloka 20

પૂર્વભક્તં હિતં સર્પિઃ ક્ષીરં વાઽપ્યથ ભોજને | વૃક્ષાદન્યાં કપિત્થે ચ પઞ્ચમૂલે મહત્યપિ ||૧૮|| સક્ષીરં કર્કટરસે સિદ્ધં ચાત્ર ઘૃતં પિબેત્ | સિદ્ધં વા હિતમત્રાહુઃ પત્તૂરાર્તગલગ્નિકૈઃ ||૧૯|| સક્ષીરં મેષશૃઙ્ગ્યા વા સર્પિર્વીરતરેણ વા |૨૦|

અન્યતોવાતમારુતપર્યયયોઃ સામાન્યાં ચિકિત્સામભિધાય વિશેષચિકિત્સામાહ- પૂર્વભક્તમિત્યાદિ| તદેવ ઘૃતમાહ- વૃક્ષાદન્યામિત્યાદિ| વૃક્ષાદની બન્દાકઃ, વૃક્ષકલમ્બુકેત્યન્યે| વૃક્ષાદન્યાદીનાં સપ્તદ્રવ્યાણામત્ર કષાયઃ| અગર્ભં ઘૃતમિદમ્| સિદ્ધમિત્યાદિ| પત્તૂરઃ સિતિવારઃ, ‘સિરિવાલી’ ઇતિ લોકે પ્રસિદ્ધા| આર્તગલઃ કણ્ટકફલો જલમુક્તદેશજઃ, ‘કકુભ’ ઇત્યન્યે| અગ્નિકઃ અજમોદા| પત્તૂરાદીનાં કષાયે ક્ષીરે ચ સાધિતં સર્પિઃ મેષશૃઙ્ગીક્વાથે વા સક્ષીરે સાધિતમ્| વીરતરઃ શરઃ વેલ્લન્તરો વા, તસ્ય ક્વાથે વા સક્ષીરે સાધિતં સર્પિરન્યતોવાતમારુતપર્યયયોર્હિતમ્| ઇદમપિ ઘૃતત્રયમગર્ભમ્||૧૮-૧૯||-

Adhikarana 15 (20-24) · Śloka 24

સૈન્ધવં દારુ શુણ્ઠી ચ માતુલુઙ્ગરસો ઘૃતમ્ ||૨૦|| સ્તન્યોદકાભ્યાં કર્તવ્યં શુષ્કપાકે તદઞ્જનમ્ | પૂજિતં સર્પિષશ્ચાત્ર પાનમક્ષ્ણોશ્ચ તર્પણમ્ ||૨૧|| ઘૃતેન જીવનીયેન નસ્યં તૈલેન ચાણુના | પરિષેકે હિતં ચાત્ર પયઃ શીતં સસૈન્ધવમ્ ||૨૨|| રજનીદારુસિદ્ધં વા સૈન્ધવેન સમાયુતમ્ | સર્પિર્યુતં સ્તન્યઘૃષ્ટમઞ્જનં વા મહૌષધમ્ ||૨૩|| વસા વાઽઽનૂપજલજા સૈન્ધવેન સમાયુતા | નાગરોન્મિશ્રિતા કિઞ્ચિચ્છુષ્કપાકે તદઞ્જનમ્ ||૨૪||

સૈન્ધવમિત્યાદિ| સૈન્ધવાદિદ્રવ્યત્રયાણાં કલ્કેન માતુલુઙ્ગાદિદ્રવ્યચતુષ્કેણ રસક્રિયાં નિષ્પાદ્ય શુષ્કપાકેઽઞ્જનં કાર્યં; યતો રસક્રિયાઞ્જનમિદમ્| પૂજિતમિત્યાદિ| સર્પિષો ‘જીવનીયસિદ્ધસ્ય’ ઇતિ શેષઃ| અત્ર શુષ્કપાકે નસ્યં જીવનીયેન ઘૃતેનૈવ; અણુના તૈલેન વા નસ્યં પૂજિતમ્| અણુતૈલં તુ શાલાક્યતન્ત્રોક્તં, ન પુનર્વાતવ્યાધ્યુદિતમ્| પરિષેકે ઇત્યાદિ| શીતમિતિ શૃતશીતમિત્યર્થઃ| સસૈન્ધવમિતિ સશબ્દ ઈષદર્થઃ| રજનીદારુસિદ્ધં વેત્યત્ર ક્ષીરમિતિ સમ્બધ્યતે| સૈન્ધવેન સમાયુતમ્ અલ્પસૈન્ધવયુક્તમિત્યર્થઃ| સર્પિરિત્યાદિ|- મહૌષધં વા ઘૃતસ્ત્રીસ્તન્યયુક્તં પાષાણઘૃષ્ટમિત્યર્થઃ, અઞ્જનં વા| વસેત્યાદિ|- આનૂપજલજા વા વસા સ્તોકસૈન્ધવયુક્તા કિઞ્ચિચ્છુણ્ઠીયુક્તા પાષાણઘૃષ્ટા સતી શુષ્કપાકેઽઞ્જનમિતિ સમ્બન્ધઃ||૨૦-૨૪||

Adhikarana 16 (25) · Śloka 25

પવનપ્રભવા રોગા યે કેચિદ્દૃષ્ટિનાશનાઃ | બીજેનાનેન મતિમાન્ તેષુ કર્મ પ્રયોજયેત્ ||૨૫||

ઇદાનીં વાતજેષુ તિમિરકાચાદિષ્વેષૈવ ક્રિયા કર્તવ્યેતિ દર્શયન્નાહ- પવનેત્યાદિ| દૃષ્ટિનાશનાઃ તિમિરકાચાદયઃ| બીજેન બીજભૂતેન| અનેન વાતાભિષ્યન્દોક્તકર્મણા| મતિમાન્ ઊહાપોહવિત્||૨૫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 9

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલાક્યતન્ત્રે વાતાભિષ્યન્દપ્રતિષેધો નામ નવમોઽધ્યાયઃ ||૯||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલાક્યતન્ત્રે નવમોઽધ્યાયઃ||૯||