Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਵਾਤਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਪ੍ਰਤਿਸੇਧਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧||
ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
View original
अथातो वाताभिष्यन्दप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਪ੍ਰਵਿਭਾਗੀਯਾਨਨ੍ਤਰਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਨਯਨਾਮਯਾਨਾਮਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਮੂਲਤ੍ਵਾਤ੍, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਪਿਤ੍ਤਾਦੀਨਾਂ ਵਾਤਸ੍ਯੈਵਾਵਰਣਤ੍ਵੇਨ ਨਿਦਾਨਭੂਤਤ੍ਵਾਦਾਦੌ ਵਾਤਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਪ੍ਰਤਿਸੇਧੋ ਯੁਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯਤ ਆਹ- ਅਥਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਲੁਪ੍ਤੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ, ਤੇਨ ਵਾਤਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਾਦਿਪ੍ਰਤਿਸੇਧਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ; ਏਵਂ ਪਿਤ੍ਤਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਪ੍ਰਤਿਸੇਧਾਦਿਸ੍ਵਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ||੧-੨||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 5
ਪੁਰਾਣਸਰ੍ਪਿਸਾ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੌ ਸ੍ਯਨ੍ਦਾਧੀਮਨ੍ਥਪੀਡਿਤੌ |
ਸ੍ਵੇਦਯਿਤ੍ਵਾ ਯਥਾਨ੍ਯਾਯਂ ਸਿਰਾਮੋਕ੍ਸੇਣ ਯੋਜਯੇਤ੍ ||੩||
ਸਮ੍ਪਾਦਯੇਦ੍ਬਸ੍ਤਿਭਿਸ੍ਤੁ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸ੍ਨੇਹਵਿਰੇਚਿਤੌ |
ਤਰ੍ਪਣੈਃ ਪੁਟਪਾਕੈਸ਼੍ਚ ਧੂਮੈਰਾਸ਼੍ਚ੍ਯੋਤਨੈਸ੍ਤਥਾ ||੪||
ਨਸ੍ਯਸ੍ਨੇਹਪਰੀਸੇਕੈਃ ਸ਼ਿਰੋਬਸ੍ਤਿਭਿਰੇਵ ਚ |੫|
View original
पुराणसर्पिषा स्निग्धौ स्यन्दाधीमन्थपीडितौ |
स्वेदयित्वा यथान्यायं सिरामोक्षेण योजयेत् ||३||
सम्पादयेद्बस्तिभिस्तु सम्यक् स्नेहविरेचितौ |
तर्पणैः पुटपाकैश्च धूमैराश्च्योतनैस्तथा ||४||
नस्यस्नेहपरीषेकैः शिरोबस्तिभिरेव च |५|
ਤਤ੍ਰ ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਸਾਧ੍ਯੇਸੁ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਸ੍ਵਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਾਧਿਮਨ੍ਥੌ ਪਠਿਤੌ, ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਸਾਧ੍ਯਾਨਾਂ ਚਾਕ੍ਸਿਰੋਗਾਣਾਂ ਸ਼ੋਣਿਤਮੂਲਤ੍ਵਾਨ੍ਮੂਲੋਚ੍ਛੇਦਾਰ੍ਥਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਦੂਸ੍ਯਨਿਰ੍ਹਰਣਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਪੁਰਾਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੁਰਾਣਂ ਸਰ੍ਪਿਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰੋਸਿਤਂ ਘਤਮ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਦਸ਼ਵਰ੍ਸਸ੍ਥਿਤਂ ਘਤਂ ਪੁਰਾਣਂ ਕਥਯਨ੍ਤਿ| ਯਥਾਨ੍ਯਾਯਂ ਯਥਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤੇਨ ਦਸ੍ਟੇਃ ਸਮੀਪਮੁਤ੍ਤਮਾਙ੍ਗਮਲ੍ਪਂ ਸ੍ਵੇਦਯੇਤ੍, ਦਸ੍ਟਿਰਸ੍ਵੇਦ੍ਯਾ| ਯਥਾਨ੍ਯਾਯਮਿਤਿ ਪਦਂ ਸ੍ਨੇਹਪਾਨਸਿਰਾਮੋਕ੍ਸਾਭ੍ਯਾਂ ਸਹ ਯੋਜਯੇਤ੍| ਤੇਨ ਸ੍ਨੇਹੋਪਯੌਗਿਕੋਕ੍ਤੋ ਵਿਧਿਃ ‘ਪ੍ਰਾਕ੍ ਪਾਚਿਤਾਮਦੋਸਾਯ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕੋਵਧਾਰਣੀਯਃ| ਤੇਨਾਤ੍ਰਾਪਿ ਦੋਸਵ੍ਯਾਧਿਨਿਰਾਮਤਾਯਾਮੇਵ ਸਰ੍ਪਿਃਪਾਨਾਦਯੋ ਵਿਧੇਯਾਃ| ਤਥਾ ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਂ,- “ਸ੍ਵੇਦਃ ਪ੍ਰਲੇਪਸ੍ਤਿਕ੍ਤਾਨ੍ਨਂ ਧੂਮੋ ਦਿਨਚਤੁਸ੍ਟਯਮ੍| ਲਙ੍ਘਨਂ ਚਾਕ੍ਸਿਰੋਗਾਣਾਮਾਮਾਨਾਂ ਪਾਚਨਾਨਿ ਸਟ੍|| ਅਞ੍ਜਨਂ ਸਰ੍ਪਿਸਃ ਪਾਨਂ ਕਸਾਯਂ ਗੁਰੁਭੋਜਨਮ੍| ਨੇਤ੍ਰਰੋਗੇਸੁ ਸਾਮੇਸੁ ਸ੍ਨਾਨਂ ਚ ਪਰਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍”- ਇਤਿ| ਵਿਦੇਹੇਪਿ,- “ਪ੍ਰਾਗੇਵਾਕ੍ਸ੍ਯਾਮਯੇ ਭਕ੍ਤਂ ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰਮਗੁਰੁ ਸ੍ਮਤਮ੍| ਉਪਵਾਸਸ੍ਤ੍ਰ੍ਯਹਂ ਵਾ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਕ੍ਤਂ ਵਾਪ੍ਯਸ਼ਨਂ ਹਿਤਮ੍|| ਤਤਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥੇ ਦਿਵਸੇ ਵ੍ਯਾਧੌ ਸਞ੍ਜਾਤਲਕ੍ਸਣੇ| ਯਥੋਕ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਕ੍ਰਿਯਾਃ ਕਾਰ੍ਯਾ ਨਸ੍ਯਸੇਕਾਞ੍ਜਨਾਦਿਕਾਃ”- ਇਤਿ| ਸਿਰਾਮੋਕ੍ਸੇਣੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸਿਰਾ ਉਪਨਾਸਿਕਾ ਲਾਲਾਟ੍ਯਾ ਵਾ ਆਪਾਙ੍ਗ੍ਯਾ ਵਾ| ਦੂਸ੍ਯਹਰਣਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯ ਦੋਸਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ- ਸਮ੍ਪਾਦਯੇਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮ੍ਪਾਦਯੇਤ੍ ਯੋਜਯੇਤ੍| ਬਸ੍ਤਿਭਿਃ ਸ੍ਨੇਹਬਸ੍ਤਿਭਿਰ੍ਨਿਰੂਹੈਰ੍ਵਾ| ਸਮ੍ਯਗਿਤਿ ਹੀਨਮਿਥ੍ਯਾਤਿਯੋਗਰਹਿਤੈਃ| ਸ੍ਨੇਹਵਿਰੇਚਿਤਾਵਿਤਿ ਸ੍ਨੇਹਵਿਰੇਚਨਂ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਨੁਗਤੇ ਪਿਤ੍ਤਾਸਗਨੁਗਤੇ ਵਾ ਵਾਯੌ ਬਲਵਤੋ ਬਹੁਦੋਸਸ੍ਯ ਚੇਤਿ| ਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਯਾਲ੍ਪਦੋਸਸ੍ਯ ਚ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਗਤੋ ਮਲਾਵਤਃ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰੋ ਵਾ ਬਸ੍ਤਿਭਿਰੇਵਾਵਜੇਤਵ੍ਯਃ| ਬਸ੍ਤਿਰਪਿ ਮਲਾਵਤੇ ਵਾਤੇ ਨੈਰੂਹਿਕਃ, ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਜੇ ਸ੍ਨੈਹਿਕਃ| ਸਮ੍ਯਕ੍ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦਿਸੁ ਸ਼ਿਰੋਬਸ੍ਤ੍ਯਨ੍ਤੇਸੁ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਤਰ੍ਪਣਾਦਿਵਿਧਾਨਂ ਕ੍ਰਿਯਾਕਲ੍ਪੇ ਭਵਿਸ੍ਯਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਸੇਕਃ ਸੁਖੋਸ੍ਣਃ, ਆਸ਼੍ਚ੍ਯੋਤਨਂ ਚ ਸ਼ੀਤਮੇਵ||੩-੪||-
Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 7
ਵਾਤਘ੍ਨਾਨੂਪਜਲਜਮਾਂਸਾਮ੍ਲਕ੍ਵਾਥਸੇਚਨੈਃ ||੫||
ਸ੍ਨੇਹੈਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭਿਰੁਸ੍ਣੈਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਪੀਤਾਮ੍ਬਰਧਾਰਣੈਃ |
ਪਯੋਭਿਰ੍ਵੇਸਵਾਰੈਸ਼੍ਚ ਸਾਲ੍ਵਣੈਃ ਪਾਯਸੈਸ੍ਤਥਾ ||੬||
ਭਿਸਕ੍ ਸਮ੍ਪਾਦਯੇਦੇਤਾਵੁਪਨਾਹੈਸ਼੍ਚ ਪੂਜਿਤੈਃ |੭|
View original
वातघ्नानूपजलजमांसाम्लक्वाथसेचनैः ||५||
स्नेहैश्चतुर्भिरुष्णैश्च तत्पीताम्बरधारणैः |
पयोभिर्वेसवारैश्च साल्वणैः पायसैस्तथा ||६||
भिषक् सम्पादयेदेतावुपनाहैश्च पूजितैः |७|
ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ੍ਵੇਦਯਿਤ੍ਵੇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵਾਦਿਸ੍ਵੇਦਾਨੁਪਪਾਦਯਨ੍ਨਾਹ- ਵਾਤਘ੍ਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਘ੍ਨਾਨਿ ਭਦ੍ਰਦਾਰ੍ਵਾਦੀਨਿ| ਉਸ੍ਣੈਃ ਸੁਖੋਸ੍ਣੈਃ| ਉਸ੍ਣੈਰਿਤਿ ਪਦਂ ਵਾਤਘ੍ਨਾਦਿਭਿਃ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਤਤ੍ਪੀਤਾਮ੍ਬਰਧਾਰਣੈਰਿਤਿ ਚਤੁਃਸ੍ਨੇਹਮਿਤਵਸ੍ਤ੍ਰਧਾਰਣੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਾਲ੍ਵਣੈਰਿਤਿ ਸਾਲ੍ਵਣਸ੍ਯੈਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਥਂ ਬਹੁਵਚਨਂ? ਸਤ੍ਯਂ, ਯੌਗਿਕੈਰਨ੍ਯੈਰਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਸ੍ਵੇਦਃ ਕਾਰ੍ਯ ਇਤਿ ਬੋਧਨਾਰ੍ਥਂ ਬਹੁਵਚਨਂ, ਸ੍ਵੇਦਯਿਤ੍ਵਾ ਸਿਰਾਮੋਕ੍ਸੇਣ ਯੋਜਯੇਦਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍||੫-੬||-
Adhikarana 4 (7) · Śloka 8
ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਨੂਪੌਦਕਰਸੈਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੈਃ ਫਲਰਸਾਨ੍ਵਿਤੈਃ ||੭||
ਸੁਸਂਸ੍ਕਤੈਃ ਪਯੋਭਿਸ਼੍ਚ ਤਯੋਰਾਹਾਰ ਇਸ੍ਯਤੇ |੮|
View original
ग्राम्यानूपौदकरसैः स्निग्धैः फलरसान्वितैः ||७||
सुसंस्कृतैः पयोभिश्च तयोराहार इष्यते |८|
ਨ ਚਾਭੁਕ੍ਤਵਤਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਰ੍ਮ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਾਹਾਰਮਾਹ- ਗ੍ਰਾਮ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਫਲਰਸਾਨ੍ਵਿਤੈਰਿਤਿ ਦਾਡਿਮਾਮਲਕਰਸਸਂਯੁਕ੍ਤੈਃ| ਸੁਸਂਸ੍ਕਤੈਃ ਪਯੋਭਿਰਿਤਿ ਸ਼ਤਾਵਰੀਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਪ੍ਰਭਤਿਦ੍ਰਵ੍ਯਸਂਸ੍ਕਤੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਯੋਃ ਸ੍ਯਨ੍ਦਾਧਿਮਨ੍ਥਯੋਃ||੭||-
Adhikarana 5 (8-9) · Śloka 10
ਤਥਾ ਚੋਪਰਿ ਭਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸਰ੍ਪਿਃਪਾਨਂ(ਨੇ)ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ||੮||
ਤ੍ਰਿਫਲਾਕ੍ਵਾਥਸਂਸਿਦ੍ਧਂ ਕੇਵਲਂ ਜੀਰ੍ਣਮੇਵ ਵਾ |
ਸਿਦ੍ਧਂ ਵਾਤਹਰੈਃ ਕ੍ਸੀਰਂ ਪ੍ਰਥਮੇਨ ਗਣੇਨ ਵਾ ||੯||
ਸ੍ਨੇਹਾਸ੍ਤੈਲਾਦ੍ਵਿਨਾ ਸਿਦ੍ਧਾ ਵਾਤਘ੍ਨੈਸ੍ਤਰ੍ਪਣੇ ਹਿਤਾਃ |੧੦|
View original
तथा चोपरि भक्तस्य सर्पिःपानं(ने)प्रशस्यते ||८||
त्रिफलाक्वाथसंसिद्धं केवलं जीर्णमेव वा |
सिद्धं वातहरैः क्षीरं प्रथमेन गणेन वा ||९||
स्नेहास्तैलाद्विना सिद्धा वातघ्नैस्तर्पणे हिताः |१०|
ਪੁਰਾਣਸਰ੍ਪਿਸਾ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਵਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਤਸ੍ਯ ਚ ਘਤਸ੍ਯਾਵਚਾਰਣਕਾਲਂ ਨਿਯਮਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੇਵਲਮ੍ ਅਸਂਸ੍ਕਤਮ੍| ਵਾਤਹਰੈਃ ਭਦ੍ਰਦਾਰ੍ਵਾਦਿਭਿਃ| ਜੇਜ੍ਜਟਾਚਾਰ੍ਯਸ੍ਤੁ ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ਵਾਤਹਰੈਰਿਤ੍ਯਾਹ| ਉਪਰਿ ਪਾਨਂ ਪਿਬੇਦਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਪ੍ਰਥਮੇਨ ਗਣੇਨ ਵਿਦਾਰਿਗਨ੍ਧਾਦਿਨਾ| ਗਯਦਾਸਾਚਾਰ੍ਯਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਾਪਿ ਘਤਂ ਮਨ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ ਚ ਤਦ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਮ੍- “ਤ੍ਰਿਫਲਾਘਤਂ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਂ, ਵਾਤਹਰਦੇਵਦਾਰ੍ਵਾਦਿਸਿਦ੍ਧਂ ਤੁ ਦੋਸਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਂ, ਵਾਤਸ੍ਯੈਵ ਪਿਤ੍ਤਾਨੁਬਨ੍ਧੇ ਸਤਿ ਵਿਦਾਰਿਗਨ੍ਧਾਦਿਸਿਦ੍ਧਂ”; ਈਦਸ਼ੇ ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨੇ ‘ਸਿਦ੍ਧਂ ਵਾਤਹਰੈਰ੍ਵਾਪਿ ਪ੍ਰਥਮੇਨ ਗਣੇਨ ਵਾ’ ਇਤਿ ਪਾਠਃ||੮-੯||-
Adhikarana 6 (10) · Śloka 11
ਸ੍ਨੈਹਿਕਃ ਪੁਟਪਾਕਸ਼੍ਚ ਧੂਮੋ ਨਸ੍ਯਂ ਚ ਤਦ੍ਵਿਧਮ੍ ||੧੦||
ਨਸ੍ਯਾਦਿਸੁ ਸ੍ਥਿਰਾਕ੍ਸੀਰਮਧੁਰੈਸ੍ਤੈਲਮਿਸ੍ਯਤੇ |੧੧|
View original
स्नैहिकः पुटपाकश्च धूमो नस्यं च तद्विधम् ||१०||
नस्यादिषु स्थिराक्षीरमधुरैस्तैलमिष्यते |११|
ਪੂਰ੍ਵਂ ਤਰ੍ਪਣੈਰਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਤਤ੍ਰ ਤਰ੍ਪਣਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਾਹ- ਸ੍ਨੈਹਿਕ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਨੈਹਿਕਃ ਪੁਟਪਾਕਃ ਕ੍ਰਿਯਾਕਲ੍ਪੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਃ| ਤਦ੍ਵਿਧਂ ਸ੍ਨੈਹਿਕਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੦||-
Adhikarana 7 (11) · Śloka 12
ਏਰਣ੍ਡਪਲ੍ਲਵੇ ਮੂਲੇ ਤ੍ਵਚਿ ਵਾਜਂ ਪਯਃ ਸ਼ਤਮ੍ ||੧੧||
ਕਣ੍ਟਕਾਰ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਮੂਲੇਸੁ ਸੁਖੋਸ੍ਣਂ ਸੇਚਨੇ ਹਿਤਮ੍ |੧੨|
View original
एरण्डपल्लवे मूले त्वचि वाऽऽजं पयः शृतम् ||११||
कण्टकार्याश्च मूलेषु सुखोष्णं सेचने हितम् |१२|
ਆਨ੍ਤਰਮੁਪਕ੍ਰਮਮਭਿਧਾਯ ਬਾਹ੍ਯਮਾਹ- ਏਰਣ੍ਡੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੇਚਨੇ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਚਕਾਰੋ ਲੁਪ੍ਤੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ; ਤੇਨ ਨ ਕੇਵਲਂ ਸੇਕੇ ਆਸ਼੍ਚ੍ਯੋਤਨੇ ਚੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਤ੍ਰ ਸੇਕੇ ਸੁਖੋਸ੍ਣਂ, ਆਸ਼੍ਚ੍ਯੋਤਨੇ ਚ ਸ਼ੀਤਮੇਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੧||-
Adhikarana 8 (12) · Śloka 13
ਸੈਨ੍ਧਵੋਦੀਚ੍ਯਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵਪਿਪ੍ਪਲੀਭਿਃ ਸ਼ਤਂ ਪਯਃ ||੧੨||
ਹਿਤਮਰ੍ਧੋਦਕਂ ਸੇਕੇ ਤਥਾਸ਼੍ਚ੍ਯੋਤਨਮੇਵ ਚ |੧੩|
View original
सैन्धवोदीच्ययष्ट्याह्वपिप्पलीभिः शृतं पयः ||१२||
हितमर्धोदकं सेके तथाऽऽश्च्योतनमेव च |१३|
ਸੈਨ੍ਧਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਰ੍ਧੋਦਕਮਿਤਿ ਅਰ੍ਧਮੁਦਕਂ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਕ੍ਸੀਰੇ ਤਤ੍ ਕ੍ਸੀਰਂ ਸੇਕੇ ਹਿਤਂ ਤਥਾ ਆਸ਼੍ਚ੍ਯੋਤਨੇ ਚ; ਨ ਪੁਨਃ ਪਾਨਾਦੌ| ਸੈਨ੍ਧਵਾਦਿਪ੍ਰਮਾਣਂ ਤੁ ਕ੍ਸੀਰਾਦਸ੍ਟਮਾਂਸ਼ਮੇਵ||੧੨||-
Adhikarana 9 (13) · Śloka 14
ਹੀਬੇਰਵਕ੍ਰਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠੋਦੁਮ੍ਬਰਤ੍ਵਕ੍ਸੁ ਸਾਧਿਤਮ੍ ||੧੩||
ਸਾਮ੍ਭਸ਼੍ਛਾਗਂ ਪਯੋ ਵਾਪਿ ਸ਼ੂਲਾਸ਼੍ਚ੍ਯੋਤਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ |੧੪|
View original
हीबेरवक्रमञ्जिष्ठोदुम्बरत्वक्षु साधितम् ||१३||
साम्भश्छागं पयो वाऽपि शूलाश्च्योतनमुत्तमम् |१४|
ਹ੍ਰੀਬੇਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹ੍ਰੀਬੇਰਂ ਵਾਲਕਮ੍| ਵਕ੍ਰਂ ਤਗਰਮ੍| ਸਾਮ੍ਭ ਇਤਿ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣੋਦਕਂ, ਅਰ੍ਧੋਦਕਮਿਤਿ ਕੇਚਿਤ੍| ਆਸ਼੍ਚ੍ਯੋਤਨਮ੍ ਅਕ੍ਸਿਪੂਰਣਮ੍||੧੩||-
Adhikarana 10 (14) · Śloka 15
ਮਧੁਕਂ ਰਜਨੀਂ ਪਥ੍ਯਾਂ ਦੇਵਦਾਰੁਂ ਚ ਪੇਸਯੇਤ੍ ||੧੪||
ਆਜੇਨ ਪਯਸਾ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਮਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦੇ ਤਦਞ੍ਜਨਮ੍ |੧੫|
View original
मधुकं रजनीं पथ्यां देवदारुं च पेषयेत् ||१४||
आजेन पयसा श्रेष्ठमभिष्यन्दे तदञ्जनम् |१५|
ਮਧੁਕਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੇਚਿਦਮੁਂ ਪਾਠਂ ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ||੧੪||-
Adhikarana 11 (15) · Śloka 16
ਗੈਰਿਕਂ ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਕਸ੍ਣਾਂ ਨਾਗਰਂ ਚ ਯਥੋਤ੍ਤਰਮ੍ ||੧੫||
ਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਪਿਸ੍ਟਮਦ੍ਭਿਸ੍ਤੁ ਗੁਟਿਕਾਞ੍ਜਨਮਿਸ੍ਯਤੇ |੧੬|
View original
गैरिकं सैन्धवं कृष्णां नागरं च यथोत्तरम् ||१५||
द्विगुणं पिष्टमद्भिस्तु गुटिकाञ्जनमिष्यते |१६|
ਗੈਰਿਕਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥੋਤ੍ਤਰਂ ਦ੍ਵਿਗੁਣਮਿਤਿ ਗੈਰਿਕਾਦ੍ਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਸੈਨ੍ਧਵਂ, ਸੈਨ੍ਧਵਾਦ੍ਦ੍ਵਿਗੁਣਾ ਕਸ੍ਣਾ, ਤਤੋਪਿ ਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਨਾਗਰਮ੍| ਗੁਟਿਕਾਞ੍ਜਨਮਿਸ੍ਯਤੇ ਇਤਿ ਸ੍ਨੈਹਿਕਪੁਟਪਾਕਾਦਿਜਨਿਤਕਫਾਨੁਬਨ੍ਧਸ੍ਯ ਗੁਟਿਕਾਞ੍ਜਨਮ੍| ਕੇਚਿਦਤ੍ਰਾਪ੍ਯਾਜੇਨ ਪਯਸੇਤਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਨਨ੍ਤਿ; ਤੇਨਾਜਪਯਸਾ ਪਿਸ੍ਟਮਦ੍ਭਿਰ੍ਵਾ| ‘ਨਾਗਰਂ ਚ ਯਥੋਤ੍ਤਰਂ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਗੋਦਨ੍ਤਂ ਚ ਯਥੋਤ੍ਤਰਂ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਸ ਚ ਪਾਠੋ ਜੇਜ੍ਜਟਾਚਾਰ੍ਯੇਣ ਦੂਸਿਤਃ||੧੫||-
Adhikarana 12 (16) · Śloka 16
ਸ੍ਨੇਹਾਞ੍ਜਨਂ ਹਿਤਂ ਚਾਤ੍ਰ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਤਦ੍ਯਥਾਵਿਧਿ ||੧੬||
View original
स्नेहाञ्जनं हितं चात्र वक्ष्यते तद्यथाविधि ||१६||
ਸ੍ਨੇਹੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥਾਵਿਧੀਤਿ ਵਿਧਿਮਨਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ , ਏਤੇਨਾਪਤਰ੍ਪਣਸਿਰਾਵ੍ਯਧਕੁਪਿਤਵਾਤੇਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦੇ ਸ੍ਨੇਹਾਞ੍ਜਨਂ ਹਿਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ੍ਰੈਕੇ ‘ਤਾਮ੍ਰਪਾਤ੍ਰਸ੍ਥਿਤਂ ਮਾਸਂ ਸਰ੍ਪਿਃਸੈਨ੍ਧਵਸਂਯੁਤਂ’ ਇਤਿ ਸ੍ਨੇਹਾਞ੍ਜਨਮਾਹੁਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਵਸਾ ਚਾਨੂਪਜਲਜਾ ਸੈਨ੍ਧਵੇਨ ਸਮਾਯੁਤਾ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਂ ਸ੍ਨੇਹਾਞ੍ਜਨਂ ਕਥਯਨ੍ਤਿ||੧੬||
Adhikarana 13 (17) · Śloka 17
ਰੋਗੋ ਯਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯਤੋਵਾਤੋ ਯਸ਼੍ਚ ਮਾਰੁਤਪਰ੍ਯਯਃ |
ਅਨੇਨੈਵ ਵਿਧਾਨੇਨ ਭਿਸਕ੍ ਤਾਵਪਿ ਸਾਧਯੇਤ੍ ||੧੭||
View original
रोगो यश्चान्यतोवातो यश्च मारुतपर्ययः |
अनेनैव विधानेन भिषक् तावपि साधयेत् ||१७||
ਵਾਤਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਕ੍ਰਿਯਾਮਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਪਿ ਵਾਤਜੇਕ੍ਸਿਰੋਗੇਤਿਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਰੋਗ ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੧੭||
Adhikarana 14 (18-19) · Śloka 20
ਪੂਰ੍ਵਭਕ੍ਤਂ ਹਿਤਂ ਸਰ੍ਪਿਃ ਕ੍ਸੀਰਂ ਵਾਪ੍ਯਥ ਭੋਜਨੇ |
ਵਕ੍ਸਾਦਨ੍ਯਾਂ ਕਪਿਤ੍ਥੇ ਚ ਪਞ੍ਚਮੂਲੇ ਮਹਤ੍ਯਪਿ ||੧੮||
ਸਕ੍ਸੀਰਂ ਕਰ੍ਕਟਰਸੇ ਸਿਦ੍ਧਂ ਚਾਤ੍ਰ ਘਤਂ ਪਿਬੇਤ੍ |
ਸਿਦ੍ਧਂ ਵਾ ਹਿਤਮਤ੍ਰਾਹੁਃ ਪਤ੍ਤੂਰਾਰ੍ਤਗਲਗ੍ਨਿਕੈਃ ||੧੯||
ਸਕ੍ਸੀਰਂ ਮੇਸਸ਼ਙ੍ਗ੍ਯਾ ਵਾ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵੀਰਤਰੇਣ ਵਾ |੨੦|
View original
पूर्वभक्तं हितं सर्पिः क्षीरं वाऽप्यथ भोजने |
वृक्षादन्यां कपित्थे च पञ्चमूले महत्यपि ||१८||
सक्षीरं कर्कटरसे सिद्धं चात्र घृतं पिबेत् |
सिद्धं वा हितमत्राहुः पत्तूरार्तगलग्निकैः ||१९||
सक्षीरं मेषशृङ्ग्या वा सर्पिर्वीरतरेण वा |२०|
ਅਨ੍ਯਤੋਵਾਤਮਾਰੁਤਪਰ੍ਯਯਯੋਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਭਿਧਾਯ ਵਿਸ਼ੇਸਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਪੂਰ੍ਵਭਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦੇਵ ਘਤਮਾਹ- ਵਕ੍ਸਾਦਨ੍ਯਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਕ੍ਸਾਦਨੀ ਬਨ੍ਦਾਕਃ, ਵਕ੍ਸਕਲਮ੍ਬੁਕੇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਵਕ੍ਸਾਦਨ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਸਪ੍ਤਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮਤ੍ਰ ਕਸਾਯਃ| ਅਗਰ੍ਭਂ ਘਤਮਿਦਮ੍| ਸਿਦ੍ਧਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਤ੍ਤੂਰਃ ਸਿਤਿਵਾਰਃ, ‘ਸਿਰਿਵਾਲੀ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾ| ਆਰ੍ਤਗਲਃ ਕਣ੍ਟਕਫਲੋ ਜਲਮੁਕ੍ਤਦੇਸ਼ਜਃ, ‘ਕਕੁਭ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਅਗ੍ਨਿਕਃ ਅਜਮੋਦਾ| ਪਤ੍ਤੂਰਾਦੀਨਾਂ ਕਸਾਯੇ ਕ੍ਸੀਰੇ ਚ ਸਾਧਿਤਂ ਸਰ੍ਪਿਃ ਮੇਸਸ਼ਙ੍ਗੀਕ੍ਵਾਥੇ ਵਾ ਸਕ੍ਸੀਰੇ ਸਾਧਿਤਮ੍| ਵੀਰਤਰਃ ਸ਼ਰਃ ਵੇਲ੍ਲਨ੍ਤਰੋ ਵਾ, ਤਸ੍ਯ ਕ੍ਵਾਥੇ ਵਾ ਸਕ੍ਸੀਰੇ ਸਾਧਿਤਂ ਸਰ੍ਪਿਰਨ੍ਯਤੋਵਾਤਮਾਰੁਤਪਰ੍ਯਯਯੋਰ੍ਹਿਤਮ੍| ਇਦਮਪਿ ਘਤਤ੍ਰਯਮਗਰ੍ਭਮ੍||੧੮-੧੯||-
Adhikarana 15 (20-24) · Śloka 24
ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਦਾਰੁ ਸ਼ੁਣ੍ਠੀ ਚ ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਰਸੋ ਘਤਮ੍ ||੨੦||
ਸ੍ਤਨ੍ਯੋਦਕਾਭ੍ਯਾਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਸ਼ੁਸ੍ਕਪਾਕੇ ਤਦਞ੍ਜਨਮ੍ |
ਪੂਜਿਤਂ ਸਰ੍ਪਿਸਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਪਾਨਮਕ੍ਸ੍ਣੋਸ਼੍ਚ ਤਰ੍ਪਣਮ੍ ||੨੧||
ਘਤੇਨ ਜੀਵਨੀਯੇਨ ਨਸ੍ਯਂ ਤੈਲੇਨ ਚਾਣੁਨਾ |
ਪਰਿਸੇਕੇ ਹਿਤਂ ਚਾਤ੍ਰ ਪਯਃ ਸ਼ੀਤਂ ਸਸੈਨ੍ਧਵਮ੍ ||੨੨||
ਰਜਨੀਦਾਰੁਸਿਦ੍ਧਂ ਵਾ ਸੈਨ੍ਧਵੇਨ ਸਮਾਯੁਤਮ੍ |
ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਯੁਤਂ ਸ੍ਤਨ੍ਯਘਸ੍ਟਮਞ੍ਜਨਂ ਵਾ ਮਹੌਸਧਮ੍ ||੨੩||
ਵਸਾ ਵਾਨੂਪਜਲਜਾ ਸੈਨ੍ਧਵੇਨ ਸਮਾਯੁਤਾ |
ਨਾਗਰੋਨ੍ਮਿਸ਼੍ਰਿਤਾ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਛੁਸ੍ਕਪਾਕੇ ਤਦਞ੍ਜਨਮ੍ ||੨੪||
View original
सैन्धवं दारु शुण्ठी च मातुलुङ्गरसो घृतम् ||२०||
स्तन्योदकाभ्यां कर्तव्यं शुष्कपाके तदञ्जनम् |
पूजितं सर्पिषश्चात्र पानमक्ष्णोश्च तर्पणम् ||२१||
घृतेन जीवनीयेन नस्यं तैलेन चाणुना |
परिषेके हितं चात्र पयः शीतं ससैन्धवम् ||२२||
रजनीदारुसिद्धं वा सैन्धवेन समायुतम् |
सर्पिर्युतं स्तन्यघृष्टमञ्जनं वा महौषधम् ||२३||
वसा वाऽऽनूपजलजा सैन्धवेन समायुता |
नागरोन्मिश्रिता किञ्चिच्छुष्कपाके तदञ्जनम् ||२४||
ਸੈਨ੍ਧਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੈਨ੍ਧਵਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਕਲ੍ਕੇਨ ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯਚਤੁਸ੍ਕੇਣ ਰਸਕ੍ਰਿਯਾਂ ਨਿਸ੍ਪਾਦ੍ਯ ਸ਼ੁਸ੍ਕਪਾਕੇਞ੍ਜਨਂ ਕਾਰ੍ਯਂ; ਯਤੋ ਰਸਕ੍ਰਿਯਾਞ੍ਜਨਮਿਦਮ੍| ਪੂਜਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਪਿਸੋ ‘ਜੀਵਨੀਯਸਿਦ੍ਧਸ੍ਯ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਅਤ੍ਰ ਸ਼ੁਸ੍ਕਪਾਕੇ ਨਸ੍ਯਂ ਜੀਵਨੀਯੇਨ ਘਤੇਨੈਵ; ਅਣੁਨਾ ਤੈਲੇਨ ਵਾ ਨਸ੍ਯਂ ਪੂਜਿਤਮ੍| ਅਣੁਤੈਲਂ ਤੁ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰੋਕ੍ਤਂ, ਨ ਪੁਨਰ੍ਵਾਤਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਦਿਤਮ੍| ਪਰਿਸੇਕੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੀਤਮਿਤਿ ਸ਼ਤਸ਼ੀਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਸੈਨ੍ਧਵਮਿਤਿ ਸਸ਼ਬ੍ਦ ਈਸਦਰ੍ਥਃ| ਰਜਨੀਦਾਰੁਸਿਦ੍ਧਂ ਵੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਕ੍ਸੀਰਮਿਤਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਸੈਨ੍ਧਵੇਨ ਸਮਾਯੁਤਮ੍ ਅਲ੍ਪਸੈਨ੍ਧਵਯੁਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਰ੍ਪਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਮਹੌਸਧਂ ਵਾ ਘਤਸ੍ਤ੍ਰੀਸ੍ਤਨ੍ਯਯੁਕ੍ਤਂ ਪਾਸਾਣਘਸ੍ਟਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਅਞ੍ਜਨਂ ਵਾ| ਵਸੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਆਨੂਪਜਲਜਾ ਵਾ ਵਸਾ ਸ੍ਤੋਕਸੈਨ੍ਧਵਯੁਕ੍ਤਾ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਛੁਣ੍ਠੀਯੁਕ੍ਤਾ ਪਾਸਾਣਘਸ੍ਟਾ ਸਤੀ ਸ਼ੁਸ੍ਕਪਾਕੇਞ੍ਜਨਮਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ||੨੦-੨੪||
Adhikarana 16 (25) · Śloka 25
ਪਵਨਪ੍ਰਭਵਾ ਰੋਗਾ ਯੇ ਕੇਚਿਦ੍ਦਸ੍ਟਿਨਾਸ਼ਨਾਃ |
ਬੀਜੇਨਾਨੇਨ ਮਤਿਮਾਨ੍ ਤੇਸੁ ਕਰ੍ਮ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍ ||੨੫||
View original
पवनप्रभवा रोगा ये केचिद्दृष्टिनाशनाः |
बीजेनानेन मतिमान् तेषु कर्म प्रयोजयेत् ||२५||
ਇਦਾਨੀਂ ਵਾਤਜੇਸੁ ਤਿਮਿਰਕਾਚਾਦਿਸ੍ਵੇਸੈਵ ਕ੍ਰਿਯਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਪਵਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਸ੍ਟਿਨਾਸ਼ਨਾਃ ਤਿਮਿਰਕਾਚਾਦਯਃ| ਬੀਜੇਨ ਬੀਜਭੂਤੇਨ| ਅਨੇਨ ਵਾਤਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦੋਕ੍ਤਕਰ੍ਮਣਾ| ਮਤਿਮਾਨ੍ ਊਹਾਪੋਹਵਿਤ੍||੨੫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 9
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤੇ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਵਾਤਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਪ੍ਰਤਿਸੇਧੋ ਨਾਮ ਨਵਮੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੯||
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे वाताभिष्यन्दप्रतिषेधो नाम नवमोऽध्यायः ||९||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤੇ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਨਵਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੯||