Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō vātābhiṣyandapratiṣēdhaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातो वाताभिष्यन्दप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
cikitsitapravibhāgīyānantaraṁ sarvēṣāṁ nayanāmayānāmabhiṣyandamūlatvāt, tatrāpi pittādīnāṁ vātasyaivāvaraṇatvēna nidānabhūtatvādādau vātābhiṣyandapratiṣēdhō yukta ityata āha- athāta ityādi| atrādiśabdō luptō draṣṭavyaḥ, tēna vātābhiṣyandādipratiṣēdhaṁ vyākhyāsyāma ityarthaḥ; pratiṣēdhaḥ cikitsitaṁ; ēvaṁ pittābhiṣyandapratiṣēdhādiṣvādiśabdō draṣṭavyaḥ||1-2||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 5
purāṇasarpiṣā snigdhau syandādhīmanthapīḍitau |
svēdayitvā yathānyāyaṁ sirāmōkṣēṇa yōjayēt ||3||
sampādayēdbastibhistu samyak snēhavirēcitau |
tarpaṇaiḥ puṭapākaiśca dhūmairāścyōtanaistathā ||4||
nasyasnēhaparīṣēkaiḥ śirōbastibhirēva ca |5|
View original
पुराणसर्पिषा स्निग्धौ स्यन्दाधीमन्थपीडितौ |
स्वेदयित्वा यथान्यायं सिरामोक्षेण योजयेत् ||३||
सम्पादयेद्बस्तिभिस्तु सम्यक् स्नेहविरेचितौ |
तर्पणैः पुटपाकैश्च धूमैराश्च्योतनैस्तथा ||४||
नस्यस्नेहपरीषेकैः शिरोबस्तिभिरेव च |५|
tatra sirāvyadhasādhyēṣu pañcadaśasvabhiṣyandādhimanthau paṭhitau, sirāvyadhasādhyānāṁ cākṣirōgāṇāṁ śōṇitamūlatvānmūlōcchēdārthaṁ pūrvaṁ dūṣyanirharaṇaṁ darśayannāha- purāṇētyādi| purāṇaṁ sarpiḥ saṁvatsarōṣitaṁ ghr̥tam; anyē daśavarṣasthitaṁ ghr̥taṁ purāṇaṁ kathayanti| yathānyāyaṁ yathāśāstramityarthaḥ| tēna dr̥ṣṭēḥ samīpamuttamāṅgamalpaṁ svēdayēt, dr̥ṣṭirasvēdyā| yathānyāyamiti padaṁ snēhapānasirāmōkṣābhyāṁ saha yōjayēt| tēna snēhōpayaugikōktō vidhiḥ ‘prāk pācitāmadōṣāya’ ityādikō'vadhāraṇīyaḥ| tēnātrāpi dōṣavyādhinirāmatāyāmēva sarpiḥpānādayō vidhēyāḥ| tathā ca tantrāntaraṁ,- “svēdaḥ pralēpastiktānnaṁ dhūmō dinacatuṣṭayam| laṅghanaṁ cākṣirōgāṇāmāmānāṁ pācanāni ṣaṭ|| añjanaṁ sarpiṣaḥ pānaṁ kaṣāyaṁ gurubhōjanam| nētrarōgēṣu sāmēṣu snānaṁ ca parivarjayēt”- iti| vidēhē'pi,- “prāgēvākṣyāmayē bhaktaṁ trirātramaguru smr̥tam| upavāsastryahaṁ vā syānnaktaṁ vā'pyaśanaṁ hitam|| tataścaturthē divasē vyādhau sañjātalakṣaṇē| yathōktāstu kriyāḥ kāryā nasyasēkāñjanādikāḥ”- iti| sirāmōkṣēṇētyatra sirā upanāsikā lālāṭyā vā āpāṅgyā vā| dūṣyaharaṇaṁ pratipādya dōṣacikitsitamāha- sampādayēdityādi| sampādayēt yōjayēt| bastibhiḥ snēhabastibhirnirūhairvā| samyagiti hīnamithyātiyōgarahitaiḥ| snēhavirēcitāviti snēhavirēcanaṁ tu pittasyānugatē pittāsr̥ganugatē vā vāyau balavatō bahudōṣasya cēti| durbalasyālpadōṣasya ca puruṣasya svasthānagatō malāvr̥taḥ svatantrō vā bastibhirēvāvajētavyaḥ| bastirapi malāvr̥tē vātē nairūhikaḥ, dhātukṣayajē snaihikaḥ| samyakśabdō bastyādiṣu śirōbastyantēṣu sambadhyatē| tarpaṇādividhānaṁ kriyākalpē bhaviṣyati| tatra sēkaḥ sukhōṣṇaḥ, āścyōtanaṁ ca śītamēva||3-4||-
Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 7
vātaghnānūpajalajamāṁsāmlakvāthasēcanaiḥ ||5||
snēhaiścaturbhiruṣṇaiśca tatpītāmbaradhāraṇaiḥ |
payōbhirvēsavāraiśca sālvaṇaiḥ pāyasaistathā ||6||
bhiṣak sampādayēdētāvupanāhaiśca pūjitaiḥ |7|
View original
वातघ्नानूपजलजमांसाम्लक्वाथसेचनैः ||५||
स्नेहैश्चतुर्भिरुष्णैश्च तत्पीताम्बरधारणैः |
पयोभिर्वेसवारैश्च साल्वणैः पायसैस्तथा ||६||
भिषक् सम्पादयेदेतावुपनाहैश्च पूजितैः |७|
pūrvaṁ svēdayitvētyuktaṁ, tatra dravādisvēdānupapādayannāha- vātaghnētyādi| vātaghnāni bhadradārvādīni| uṣṇaiḥ sukhōṣṇaiḥ| uṣṇairiti padaṁ vātaghnādibhiḥ sambadhyatē| tatpītāmbaradhāraṇairiti catuḥsnēhamitavastradhāraṇairityarthaḥ| sālvaṇairiti sālvaṇasyaikatvāt kathaṁ bahuvacanaṁ? satyaṁ, yaugikairanyairapi dravyaiḥ svēdaḥ kārya iti bōdhanārthaṁ bahuvacanaṁ, svēdayitvā sirāmōkṣēṇa yōjayēdityuktam||5-6||-
Adhikarana 4 (7) · Śloka 8
grāmyānūpaudakarasaiḥ snigdhaiḥ phalarasānvitaiḥ ||7||
susaṁskr̥taiḥ payōbhiśca tayōrāhāra iṣyatē |8|
View original
ग्राम्यानूपौदकरसैः स्निग्धैः फलरसान्वितैः ||७||
सुसंस्कृतैः पयोभिश्च तयोराहार इष्यते |८|
na cābhuktavataḥ śastrakarma kuryādityāśaṅkyāhāramāha- grāmyētyādi| phalarasānvitairiti dāḍimāmalakarasasaṁyuktaiḥ| susaṁskr̥taiḥ payōbhiriti śatāvarīśr̥ṅgavēraprabhr̥tidravyasaṁskr̥tairityarthaḥ| tayōḥ syandādhimanthayōḥ||7||-
Adhikarana 5 (8-9) · Śloka 10
tathā cōpari bhaktasya sarpiḥpānaṁ(nē)praśasyatē ||8||
triphalākvāthasaṁsiddhaṁ kēvalaṁ jīrṇamēva vā |
siddhaṁ vātaharaiḥ kṣīraṁ prathamēna gaṇēna vā ||9||
snēhāstailādvinā siddhā vātaghnaistarpaṇē hitāḥ |10|
View original
तथा चोपरि भक्तस्य सर्पिःपानं(ने)प्रशस्यते ||८||
त्रिफलाक्वाथसंसिद्धं केवलं जीर्णमेव वा |
सिद्धं वातहरैः क्षीरं प्रथमेन गणेन वा ||९||
स्नेहास्तैलाद्विना सिद्धा वातघ्नैस्तर्पणे हिताः |१०|
purāṇasarpiṣā snigdhāvityuktaṁ tasya ca ghr̥tasyāvacāraṇakālaṁ niyamayannāha- tathētyādi| kēvalam asaṁskr̥tam| vātaharaiḥ bhadradārvādibhiḥ| jējjaṭācāryastu kākōlyādibhirvātaharairityāha| upari pānaṁ pibēditi śēṣaḥ| prathamēna gaṇēna vidārigandhādinā| gayadāsācāryastu sarvatrāpi ghr̥taṁ manyatē| tathā ca tadvyākhyānam- “triphalāghr̥taṁ vyādhipratyanīkaṁ, vātaharadēvadārvādisiddhaṁ tu dōṣapratyanīkaṁ, vātasyaiva pittānubandhē sati vidārigandhādisiddhaṁ”; īdr̥śē ca vyākhyānē ‘siddhaṁ vātaharairvā'pi prathamēna gaṇēna vā’ iti pāṭhaḥ||8-9||-
Adhikarana 6 (10) · Śloka 11
snaihikaḥ puṭapākaśca dhūmō nasyaṁ ca tadvidham ||10||
nasyādiṣu sthirākṣīramadhuraistailamiṣyatē |11|
View original
स्नैहिकः पुटपाकश्च धूमो नस्यं च तद्विधम् ||१०||
नस्यादिषु स्थिराक्षीरमधुरैस्तैलमिष्यते |११|
pūrvaṁ tarpaṇairityuktaṁ, tatra tarpaṇadravyāṇyāha- snaihika ityādi| snaihikaḥ puṭapākaḥ kriyākalpē vakṣyamāṇaḥ| tadvidhaṁ snaihikamityarthaḥ||10||-
Adhikarana 7 (11) · Śloka 12
ēraṇḍapallavē mūlē tvaci vā''jaṁ payaḥ śr̥tam ||11||
kaṇṭakāryāśca mūlēṣu sukhōṣṇaṁ sēcanē hitam |12|
View original
एरण्डपल्लवे मूले त्वचि वाऽऽजं पयः शृतम् ||११||
कण्टकार्याश्च मूलेषु सुखोष्णं सेचने हितम् |१२|
āntaramupakramamabhidhāya bāhyamāha- ēraṇḍētyādi| sēcanē ityatra cakārō luptō draṣṭavyaḥ; tēna na kēvalaṁ sēkē āścyōtanē cētyarthaḥ| tatra sēkē sukhōṣṇaṁ, āścyōtanē ca śītamēvētyarthaḥ||11||-
Adhikarana 8 (12) · Śloka 13
saindhavōdīcyayaṣṭyāhvapippalībhiḥ śr̥taṁ payaḥ ||12||
hitamardhōdakaṁ sēkē tathā''ścyōtanamēva ca |13|
View original
सैन्धवोदीच्ययष्ट्याह्वपिप्पलीभिः शृतं पयः ||१२||
हितमर्धोदकं सेके तथाऽऽश्च्योतनमेव च |१३|
saindhavētyādi| ardhōdakamiti ardhamudakaṁ yasmin kṣīrē tat kṣīraṁ sēkē hitaṁ tathā āścyōtanē ca; na punaḥ pānādau| saindhavādipramāṇaṁ tu kṣīrādaṣṭamāṁśamēva||12||-
Adhikarana 9 (13) · Śloka 14
hībēravakramañjiṣṭhōdumbaratvakṣu sādhitam ||13||
sāmbhaśchāgaṁ payō vā'pi śūlāścyōtanamuttamam |14|
View original
हीबेरवक्रमञ्जिष्ठोदुम्बरत्वक्षु साधितम् ||१३||
साम्भश्छागं पयो वाऽपि शूलाश्च्योतनमुत्तमम् |१४|
hrībērētyādi| hrībēraṁ vālakam| vakraṁ tagaram| sāmbha iti caturguṇōdakaṁ, ardhōdakamiti kēcit| āścyōtanam akṣipūraṇam||13||-
Adhikarana 10 (14) · Śloka 15
madhukaṁ rajanīṁ pathyāṁ dēvadāruṁ ca pēṣayēt ||14||
ājēna payasā śrēṣṭhamabhiṣyandē tadañjanam |15|
View original
मधुकं रजनीं पथ्यां देवदारुं च पेषयेत् ||१४||
आजेन पयसा श्रेष्ठमभिष्यन्दे तदञ्जनम् |१५|
madhukamityādi| kēcidamuṁ pāṭhaṁ na paṭhanti||14||-
Adhikarana 11 (15) · Śloka 16
gairikaṁ saindhavaṁ kr̥ṣṇāṁ nāgaraṁ ca yathōttaram ||15||
dviguṇaṁ piṣṭamadbhistu guṭikāñjanamiṣyatē |16|
View original
गैरिकं सैन्धवं कृष्णां नागरं च यथोत्तरम् ||१५||
द्विगुणं पिष्टमद्भिस्तु गुटिकाञ्जनमिष्यते |१६|
gairikamityādi| yathōttaraṁ dviguṇamiti gairikāddviguṇaṁ saindhavaṁ, saindhavāddviguṇā kr̥ṣṇā, tatō'pi dviguṇaṁ nāgaram| guṭikāñjanamiṣyatē iti snaihikapuṭapākādijanitakaphānubandhasya guṭikāñjanam| kēcidatrāpyājēna payasēti sambadhnanti; tēnājapayasā piṣṭamadbhirvā| ‘nāgaraṁ ca yathōttaraṁ’ ityatra ‘gōdantaṁ ca yathōttaraṁ’ iti paṭhanti; sa ca pāṭhō jējjaṭācāryēṇa dūṣitaḥ||15||-
Adhikarana 12 (16) · Śloka 16
snēhāñjanaṁ hitaṁ cātra vakṣyatē tadyathāvidhi ||16||
View original
स्नेहाञ्जनं हितं चात्र वक्ष्यते तद्यथाविधि ||१६||
snēhētyādi| yathāvidhīti vidhimanatikramya , ētēnāpatarpaṇasirāvyadhakupitavātē'bhiṣyandē snēhāñjanaṁ hitamityarthaḥ| atraikē ‘tāmrapātrasthitaṁ māsaṁ sarpiḥsaindhavasaṁyutaṁ’ iti snēhāñjanamāhuḥ| anyē tu ‘vasā cānūpajalajā saindhavēna samāyutā’ ityādinā vakṣyamāṇaṁ snēhāñjanaṁ kathayanti||16||
Adhikarana 13 (17) · Śloka 17
rōgō yaścānyatōvātō yaśca mārutaparyayaḥ |
anēnaiva vidhānēna bhiṣak tāvapi sādhayēt ||17||
View original
रोगो यश्चान्यतोवातो यश्च मारुतपर्ययः |
अनेनैव विधानेन भिषक् तावपि साधयेत् ||१७||
vātābhiṣyandakriyāmanyasminnapi vātajē'kṣirōgē'tidiśannāha- rōga ityādi||17||
Adhikarana 14 (18-19) · Śloka 20
pūrvabhaktaṁ hitaṁ sarpiḥ kṣīraṁ vā'pyatha bhōjanē |
vr̥kṣādanyāṁ kapitthē ca pañcamūlē mahatyapi ||18||
sakṣīraṁ karkaṭarasē siddhaṁ cātra ghr̥taṁ pibēt |
siddhaṁ vā hitamatrāhuḥ pattūrārtagalagnikaiḥ ||19||
sakṣīraṁ mēṣaśr̥ṅgyā vā sarpirvīratarēṇa vā |20|
View original
पूर्वभक्तं हितं सर्पिः क्षीरं वाऽप्यथ भोजने |
वृक्षादन्यां कपित्थे च पञ्चमूले महत्यपि ||१८||
सक्षीरं कर्कटरसे सिद्धं चात्र घृतं पिबेत् |
सिद्धं वा हितमत्राहुः पत्तूरार्तगलग्निकैः ||१९||
सक्षीरं मेषशृङ्ग्या वा सर्पिर्वीरतरेण वा |२०|
anyatōvātamārutaparyayayōḥ sāmānyāṁ cikitsāmabhidhāya viśēṣacikitsāmāha- pūrvabhaktamityādi| tadēva ghr̥tamāha- vr̥kṣādanyāmityādi| vr̥kṣādanī bandākaḥ, vr̥kṣakalambukētyanyē| vr̥kṣādanyādīnāṁ saptadravyāṇāmatra kaṣāyaḥ| agarbhaṁ ghr̥tamidam| siddhamityādi| pattūraḥ sitivāraḥ, ‘sirivālī’ iti lōkē prasiddhā| ārtagalaḥ kaṇṭakaphalō jalamuktadēśajaḥ, ‘kakubha’ ityanyē| agnikaḥ ajamōdā| pattūrādīnāṁ kaṣāyē kṣīrē ca sādhitaṁ sarpiḥ mēṣaśr̥ṅgīkvāthē vā sakṣīrē sādhitam| vīrataraḥ śaraḥ vēllantarō vā, tasya kvāthē vā sakṣīrē sādhitaṁ sarpiranyatōvātamārutaparyayayōrhitam| idamapi ghr̥tatrayamagarbham||18-19||-
Adhikarana 15 (20-24) · Śloka 24
saindhavaṁ dāru śuṇṭhī ca mātuluṅgarasō ghr̥tam ||20||
stanyōdakābhyāṁ kartavyaṁ śuṣkapākē tadañjanam |
pūjitaṁ sarpiṣaścātra pānamakṣṇōśca tarpaṇam ||21||
ghr̥tēna jīvanīyēna nasyaṁ tailēna cāṇunā |
pariṣēkē hitaṁ cātra payaḥ śītaṁ sasaindhavam ||22||
rajanīdārusiddhaṁ vā saindhavēna samāyutam |
sarpiryutaṁ stanyaghr̥ṣṭamañjanaṁ vā mahauṣadham ||23||
vasā vā''nūpajalajā saindhavēna samāyutā |
nāgarōnmiśritā kiñcicchuṣkapākē tadañjanam ||24||
View original
सैन्धवं दारु शुण्ठी च मातुलुङ्गरसो घृतम् ||२०||
स्तन्योदकाभ्यां कर्तव्यं शुष्कपाके तदञ्जनम् |
पूजितं सर्पिषश्चात्र पानमक्ष्णोश्च तर्पणम् ||२१||
घृतेन जीवनीयेन नस्यं तैलेन चाणुना |
परिषेके हितं चात्र पयः शीतं ससैन्धवम् ||२२||
रजनीदारुसिद्धं वा सैन्धवेन समायुतम् |
सर्पिर्युतं स्तन्यघृष्टमञ्जनं वा महौषधम् ||२३||
वसा वाऽऽनूपजलजा सैन्धवेन समायुता |
नागरोन्मिश्रिता किञ्चिच्छुष्कपाके तदञ्जनम् ||२४||
saindhavamityādi| saindhavādidravyatrayāṇāṁ kalkēna mātuluṅgādidravyacatuṣkēṇa rasakriyāṁ niṣpādya śuṣkapākē'ñjanaṁ kāryaṁ; yatō rasakriyāñjanamidam| pūjitamityādi| sarpiṣō ‘jīvanīyasiddhasya’ iti śēṣaḥ| atra śuṣkapākē nasyaṁ jīvanīyēna ghr̥tēnaiva; aṇunā tailēna vā nasyaṁ pūjitam| aṇutailaṁ tu śālākyatantrōktaṁ, na punarvātavyādhyuditam| pariṣēkē ityādi| śītamiti śr̥taśītamityarthaḥ| sasaindhavamiti saśabda īṣadarthaḥ| rajanīdārusiddhaṁ vētyatra kṣīramiti sambadhyatē| saindhavēna samāyutam alpasaindhavayuktamityarthaḥ| sarpirityādi|- mahauṣadhaṁ vā ghr̥tastrīstanyayuktaṁ pāṣāṇaghr̥ṣṭamityarthaḥ, añjanaṁ vā| vasētyādi|- ānūpajalajā vā vasā stōkasaindhavayuktā kiñcicchuṇṭhīyuktā pāṣāṇaghr̥ṣṭā satī śuṣkapākē'ñjanamiti sambandhaḥ||20-24||
Adhikarana 16 (25) · Śloka 25
pavanaprabhavā rōgā yē kēciddr̥ṣṭināśanāḥ |
bījēnānēna matimān tēṣu karma prayōjayēt ||25||
View original
पवनप्रभवा रोगा ये केचिद्दृष्टिनाशनाः |
बीजेनानेन मतिमान् तेषु कर्म प्रयोजयेत् ||२५||
idānīṁ vātajēṣu timirakācādiṣvēṣaiva kriyā kartavyēti darśayannāha- pavanētyādi| dr̥ṣṭināśanāḥ timirakācādayaḥ| bījēna bījabhūtēna| anēna vātābhiṣyandōktakarmaṇā| matimān ūhāpōhavit||25||
Adhikarana puShpikA · Śloka 9
iti suśrutasaṁhitāyāmuttaratantrāntargatē śālākyatantrē vātābhiṣyandapratiṣēdhō nāma navamō'dhyāyaḥ ||9||
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे वाताभिष्यन्दप्रतिषेधो नाम नवमोऽध्यायः ||९||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargatē śālākyatantrē navamō'dhyāyaḥ||9||