9. vātābhiṣyandapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

అథాతో వాతాభిష్యందప్రతిషేధం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||

చికిత్సితప్రవిభాగీయానంతరం సర్వేషాం నయనామయానామభిష్యందమూలత్వాత్, తత్రాపి పిత్తాదీనాం వాతస్యైవావరణత్వేన నిదానభూతత్వాదాదౌ వాతాభిష్యందప్రతిషేధో యుక్త ఇత్యత ఆహ- అథాత ఇత్యాది| అత్రాదిశబ్దో లుప్తో ద్రష్టవ్యః, తేన వాతాభిష్యందాదిప్రతిషేధం వ్యాఖ్యాస్యామ ఇత్యర్థః; ప్రతిషేధః చికిత్సితం; ఏవం పిత్తాభిష్యందప్రతిషేధాదిష్వాదిశబ్దో ద్రష్టవ్యః||1-2||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 5

పురాణసర్పిషా స్నిగ్ధౌ స్యందాధీమంథపీడితౌ | స్వేదయిత్వా యథాన్యాయం సిరామోక్షేణ యోజయేత్ ||3|| సంపాదయేద్బస్తిభిస్తు సమ్యక్ స్నేహవిరేచితౌ | తర్పణైః పుటపాకైశ్చ ధూమైరాశ్చ్యోతనైస్తథా ||4|| నస్యస్నేహపరీషేకైః శిరోబస్తిభిరేవ చ |5|

తత్ర సిరావ్యధసాధ్యేషు పంచదశస్వభిష్యందాధిమంథౌ పఠితౌ, సిరావ్యధసాధ్యానాం చాక్షిరోగాణాం శోణితమూలత్వాన్మూలోచ్ఛేదార్థం పూర్వం దూష్యనిర్హరణం దర్శయన్నాహ- పురాణేత్యాది| పురాణం సర్పిః సంవత్సరోషితం ఘృతం; అన్యే దశవర్షస్థితం ఘృతం పురాణం కథయంతి| యథాన్యాయం యథాశాస్త్రమిత్యర్థః| తేన దృష్టేః సమీపముత్తమాంగమల్పం స్వేదయేత్, దృష్టిరస్వేద్యా| యథాన్యాయమితి పదం స్నేహపానసిరామోక్షాభ్యాం సహ యోజయేత్| తేన స్నేహోపయౌగికోక్తో విధిః ‘ప్రాక్ పాచితామదోషాయ’ ఇత్యాదికోఽవధారణీయః| తేనాత్రాపి దోషవ్యాధినిరామతాయామేవ సర్పిఃపానాదయో విధేయాః| తథా చ తంత్రాంతరం,- “స్వేదః ప్రలేపస్తిక్తాన్నం ధూమో దినచతుష్టయం| లంఘనం చాక్షిరోగాణామామానాం పాచనాని షట్|| అంజనం సర్పిషః పానం కషాయం గురుభోజనం| నేత్రరోగేషు సామేషు స్నానం చ పరివర్జయేత్”- ఇతి| విదేహేఽపి,- “ప్రాగేవాక్ష్యామయే భక్తం త్రిరాత్రమగురు స్మృతం| ఉపవాసస్త్ర్యహం వా స్యాన్నక్తం వాఽప్యశనం హితం|| తతశ్చతుర్థే దివసే వ్యాధౌ సంజాతలక్షణే| యథోక్తాస్తు క్రియాః కార్యా నస్యసేకాంజనాదికాః”- ఇతి| సిరామోక్షేణేత్యత్ర సిరా ఉపనాసికా లాలాట్యా వా ఆపాంగ్యా వా| దూష్యహరణం ప్రతిపాద్య దోషచికిత్సితమాహ- సంపాదయేదిత్యాది| సంపాదయేత్ యోజయేత్| బస్తిభిః స్నేహబస్తిభిర్నిరూహైర్వా| సమ్యగితి హీనమిథ్యాతియోగరహితైః| స్నేహవిరేచితావితి స్నేహవిరేచనం తు పిత్తస్యానుగతే పిత్తాసృగనుగతే వా వాయౌ బలవతో బహుదోషస్య చేతి| దుర్బలస్యాల్పదోషస్య చ పురుషస్య స్వస్థానగతో మలావృతః స్వతంత్రో వా బస్తిభిరేవావజేతవ్యః| బస్తిరపి మలావృతే వాతే నైరూహికః, ధాతుక్షయజే స్నైహికః| సమ్యక్శబ్దో బస్త్యాదిషు శిరోబస్త్యంతేషు సంబధ్యతే| తర్పణాదివిధానం క్రియాకల్పే భవిష్యతి| తత్ర సేకః సుఖోష్ణః, ఆశ్చ్యోతనం చ శీతమేవ||3-4||-

Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 7

వాతఘ్నానూపజలజమాంసామ్లక్వాథసేచనైః ||5|| స్నేహైశ్చతుర్భిరుష్ణైశ్చ తత్పీతాంబరధారణైః | పయోభిర్వేసవారైశ్చ సాల్వణైః పాయసైస్తథా ||6|| భిషక్ సంపాదయేదేతావుపనాహైశ్చ పూజితైః |7|

పూర్వం స్వేదయిత్వేత్యుక్తం, తత్ర ద్రవాదిస్వేదానుపపాదయన్నాహ- వాతఘ్నేత్యాది| వాతఘ్నాని భద్రదార్వాదీని| ఉష్ణైః సుఖోష్ణైః| ఉష్ణైరితి పదం వాతఘ్నాదిభిః సంబధ్యతే| తత్పీతాంబరధారణైరితి చతుఃస్నేహమితవస్త్రధారణైరిత్యర్థః| సాల్వణైరితి సాల్వణస్యైకత్వాత్ కథం బహువచనం? సత్యం, యౌగికైరన్యైరపి ద్రవ్యైః స్వేదః కార్య ఇతి బోధనార్థం బహువచనం, స్వేదయిత్వా సిరామోక్షేణ యోజయేదిత్యుక్తం||5-6||-

Adhikarana 4 (7) · Śloka 8

గ్రామ్యానూపౌదకరసైః స్నిగ్ధైః ఫలరసాన్వితైః ||7|| సుసంస్కృతైః పయోభిశ్చ తయోరాహార ఇష్యతే |8|

న చాభుక్తవతః శస్త్రకర్మ కుర్యాదిత్యాశంక్యాహారమాహ- గ్రామ్యేత్యాది| ఫలరసాన్వితైరితి దాడిమామలకరససంయుక్తైః| సుసంస్కృతైః పయోభిరితి శతావరీశృంగవేరప్రభృతిద్రవ్యసంస్కృతైరిత్యర్థః| తయోః స్యందాధిమంథయోః||7||-

Adhikarana 5 (8-9) · Śloka 10

తథా చోపరి భక్తస్య సర్పిఃపానం(నే)ప్రశస్యతే ||8|| త్రిఫలాక్వాథసంసిద్ధం కేవలం జీర్ణమేవ వా | సిద్ధం వాతహరైః క్షీరం ప్రథమేన గణేన వా ||9|| స్నేహాస్తైలాద్వినా సిద్ధా వాతఘ్నైస్తర్పణే హితాః |10|

పురాణసర్పిషా స్నిగ్ధావిత్యుక్తం తస్య చ ఘృతస్యావచారణకాలం నియమయన్నాహ- తథేత్యాది| కేవలం అసంస్కృతం| వాతహరైః భద్రదార్వాదిభిః| జేజ్జటాచార్యస్తు కాకోల్యాదిభిర్వాతహరైరిత్యాహ| ఉపరి పానం పిబేదితి శేషః| ప్రథమేన గణేన విదారిగంధాదినా| గయదాసాచార్యస్తు సర్వత్రాపి ఘృతం మన్యతే| తథా చ తద్వ్యాఖ్యానం- “త్రిఫలాఘృతం వ్యాధిప్రత్యనీకం, వాతహరదేవదార్వాదిసిద్ధం తు దోషప్రత్యనీకం, వాతస్యైవ పిత్తానుబంధే సతి విదారిగంధాదిసిద్ధం”; ఈదృశే చ వ్యాఖ్యానే ‘సిద్ధం వాతహరైర్వాఽపి ప్రథమేన గణేన వా’ ఇతి పాఠః||8-9||-

Adhikarana 6 (10) · Śloka 11

స్నైహికః పుటపాకశ్చ ధూమో నస్యం చ తద్విధం ||10|| నస్యాదిషు స్థిరాక్షీరమధురైస్తైలమిష్యతే |11|

పూర్వం తర్పణైరిత్యుక్తం, తత్ర తర్పణద్రవ్యాణ్యాహ- స్నైహిక ఇత్యాది| స్నైహికః పుటపాకః క్రియాకల్పే వక్ష్యమాణః| తద్విధం స్నైహికమిత్యర్థః||10||-

Adhikarana 7 (11) · Śloka 12

ఏరండపల్లవే మూలే త్వచి వాఽఽజం పయః శృతం ||11|| కంటకార్యాశ్చ మూలేషు సుఖోష్ణం సేచనే హితం |12|

ఆంతరముపక్రమమభిధాయ బాహ్యమాహ- ఏరండేత్యాది| సేచనే ఇత్యత్ర చకారో లుప్తో ద్రష్టవ్యః; తేన న కేవలం సేకే ఆశ్చ్యోతనే చేత్యర్థః| తత్ర సేకే సుఖోష్ణం, ఆశ్చ్యోతనే చ శీతమేవేత్యర్థః||11||-

Adhikarana 8 (12) · Śloka 13

సైంధవోదీచ్యయష్ట్యాహ్వపిప్పలీభిః శృతం పయః ||12|| హితమర్ధోదకం సేకే తథాఽఽశ్చ్యోతనమేవ చ |13|

సైంధవేత్యాది| అర్ధోదకమితి అర్ధముదకం యస్మిన్ క్షీరే తత్ క్షీరం సేకే హితం తథా ఆశ్చ్యోతనే చ; న పునః పానాదౌ| సైంధవాదిప్రమాణం తు క్షీరాదష్టమాంశమేవ||12||-

Adhikarana 9 (13) · Śloka 14

హీబేరవక్రమంజిష్ఠోదుంబరత్వక్షు సాధితం ||13|| సాంభశ్ఛాగం పయో వాఽపి శూలాశ్చ్యోతనముత్తమం |14|

హ్రీబేరేత్యాది| హ్రీబేరం వాలకం| వక్రం తగరం| సాంభ ఇతి చతుర్గుణోదకం, అర్ధోదకమితి కేచిత్| ఆశ్చ్యోతనం అక్షిపూరణం||13||-

Adhikarana 10 (14) · Śloka 15

మధుకం రజనీం పథ్యాం దేవదారుం చ పేషయేత్ ||14|| ఆజేన పయసా శ్రేష్ఠమభిష్యందే తదంజనం |15|

మధుకమిత్యాది| కేచిదముం పాఠం న పఠంతి||14||-

Adhikarana 11 (15) · Śloka 16

గైరికం సైంధవం కృష్ణాం నాగరం చ యథోత్తరం ||15|| ద్విగుణం పిష్టమద్భిస్తు గుటికాంజనమిష్యతే |16|

గైరికమిత్యాది| యథోత్తరం ద్విగుణమితి గైరికాద్ద్విగుణం సైంధవం, సైంధవాద్ద్విగుణా కృష్ణా, తతోఽపి ద్విగుణం నాగరం| గుటికాంజనమిష్యతే ఇతి స్నైహికపుటపాకాదిజనితకఫానుబంధస్య గుటికాంజనం| కేచిదత్రాప్యాజేన పయసేతి సంబధ్నంతి; తేనాజపయసా పిష్టమద్భిర్వా| ‘నాగరం చ యథోత్తరం’ ఇత్యత్ర ‘గోదంతం చ యథోత్తరం’ ఇతి పఠంతి; స చ పాఠో జేజ్జటాచార్యేణ దూషితః||15||-

Adhikarana 12 (16) · Śloka 16

స్నేహాంజనం హితం చాత్ర వక్ష్యతే తద్యథావిధి ||16||

స్నేహేత్యాది| యథావిధీతి విధిమనతిక్రమ్య , ఏతేనాపతర్పణసిరావ్యధకుపితవాతేఽభిష్యందే స్నేహాంజనం హితమిత్యర్థః| అత్రైకే ‘తామ్రపాత్రస్థితం మాసం సర్పిఃసైంధవసంయుతం’ ఇతి స్నేహాంజనమాహుః| అన్యే తు ‘వసా చానూపజలజా సైంధవేన సమాయుతా’ ఇత్యాదినా వక్ష్యమాణం స్నేహాంజనం కథయంతి||16||

Adhikarana 13 (17) · Śloka 17

రోగో యశ్చాన్యతోవాతో యశ్చ మారుతపర్యయః | అనేనైవ విధానేన భిషక్ తావపి సాధయేత్ ||17||

వాతాభిష్యందక్రియామన్యస్మిన్నపి వాతజేఽక్షిరోగేఽతిదిశన్నాహ- రోగ ఇత్యాది||17||

Adhikarana 14 (18-19) · Śloka 20

పూర్వభక్తం హితం సర్పిః క్షీరం వాఽప్యథ భోజనే | వృక్షాదన్యాం కపిత్థే చ పంచమూలే మహత్యపి ||18|| సక్షీరం కర్కటరసే సిద్ధం చాత్ర ఘృతం పిబేత్ | సిద్ధం వా హితమత్రాహుః పత్తూరార్తగలగ్నికైః ||19|| సక్షీరం మేషశృంగ్యా వా సర్పిర్వీరతరేణ వా |20|

అన్యతోవాతమారుతపర్యయయోః సామాన్యాం చికిత్సామభిధాయ విశేషచికిత్సామాహ- పూర్వభక్తమిత్యాది| తదేవ ఘృతమాహ- వృక్షాదన్యామిత్యాది| వృక్షాదనీ బందాకః, వృక్షకలంబుకేత్యన్యే| వృక్షాదన్యాదీనాం సప్తద్రవ్యాణామత్ర కషాయః| అగర్భం ఘృతమిదం| సిద్ధమిత్యాది| పత్తూరః సితివారః, ‘సిరివాలీ’ ఇతి లోకే ప్రసిద్ధా| ఆర్తగలః కంటకఫలో జలముక్తదేశజః, ‘కకుభ’ ఇత్యన్యే| అగ్నికః అజమోదా| పత్తూరాదీనాం కషాయే క్షీరే చ సాధితం సర్పిః మేషశృంగీక్వాథే వా సక్షీరే సాధితం| వీరతరః శరః వేల్లంతరో వా, తస్య క్వాథే వా సక్షీరే సాధితం సర్పిరన్యతోవాతమారుతపర్యయయోర్హితం| ఇదమపి ఘృతత్రయమగర్భం||18-19||-

Adhikarana 15 (20-24) · Śloka 24

సైంధవం దారు శుంఠీ చ మాతులుంగరసో ఘృతం ||20|| స్తన్యోదకాభ్యాం కర్తవ్యం శుష్కపాకే తదంజనం | పూజితం సర్పిషశ్చాత్ర పానమక్ష్ణోశ్చ తర్పణం ||21|| ఘృతేన జీవనీయేన నస్యం తైలేన చాణునా | పరిషేకే హితం చాత్ర పయః శీతం ససైంధవం ||22|| రజనీదారుసిద్ధం వా సైంధవేన సమాయుతం | సర్పిర్యుతం స్తన్యఘృష్టమంజనం వా మహౌషధం ||23|| వసా వాఽఽనూపజలజా సైంధవేన సమాయుతా | నాగరోన్మిశ్రితా కించిచ్ఛుష్కపాకే తదంజనం ||24||

సైంధవమిత్యాది| సైంధవాదిద్రవ్యత్రయాణాం కల్కేన మాతులుంగాదిద్రవ్యచతుష్కేణ రసక్రియాం నిష్పాద్య శుష్కపాకేఽంజనం కార్యం; యతో రసక్రియాంజనమిదం| పూజితమిత్యాది| సర్పిషో ‘జీవనీయసిద్ధస్య’ ఇతి శేషః| అత్ర శుష్కపాకే నస్యం జీవనీయేన ఘృతేనైవ; అణునా తైలేన వా నస్యం పూజితం| అణుతైలం తు శాలాక్యతంత్రోక్తం, న పునర్వాతవ్యాధ్యుదితం| పరిషేకే ఇత్యాది| శీతమితి శృతశీతమిత్యర్థః| ససైంధవమితి సశబ్ద ఈషదర్థః| రజనీదారుసిద్ధం వేత్యత్ర క్షీరమితి సంబధ్యతే| సైంధవేన సమాయుతం అల్పసైంధవయుక్తమిత్యర్థః| సర్పిరిత్యాది|- మహౌషధం వా ఘృతస్త్రీస్తన్యయుక్తం పాషాణఘృష్టమిత్యర్థః, అంజనం వా| వసేత్యాది|- ఆనూపజలజా వా వసా స్తోకసైంధవయుక్తా కించిచ్ఛుంఠీయుక్తా పాషాణఘృష్టా సతీ శుష్కపాకేఽంజనమితి సంబంధః||20-24||

Adhikarana 16 (25) · Śloka 25

పవనప్రభవా రోగా యే కేచిద్దృష్టినాశనాః | బీజేనానేన మతిమాన్ తేషు కర్మ ప్రయోజయేత్ ||25||

ఇదానీం వాతజేషు తిమిరకాచాదిష్వేషైవ క్రియా కర్తవ్యేతి దర్శయన్నాహ- పవనేత్యాది| దృష్టినాశనాః తిమిరకాచాదయః| బీజేన బీజభూతేన| అనేన వాతాభిష్యందోక్తకర్మణా| మతిమాన్ ఊహాపోహవిత్||25||

Adhikarana puShpikA · Śloka 9

ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే శాలాక్యతంత్రే వాతాభిష్యందప్రతిషేధో నామ నవమోఽధ్యాయః ||9||

ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే శాలాక్యతంత్రే నవమోఽధ్యాయః||9||