56. visūcikāpratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો વિસૂચિકાપ્રતિષેધમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

ઉદાવર્તપ્રતિષેધાનન્તરમુદાવર્તાશ્રિતવાતપ્રતિલોમ્યકૃતમન્દાગ્નેર્વિસૂચિકાહેતુત્વાદ્વિસૂચિકાપ્રતિષેધારમ્ભો યુક્ત ઇત્યત આહ- અથાત ઇત્યાદિ| વિસૂચિકેત્યત્ર આદિશબ્દો લુપ્તો દ્રષ્ટવ્યઃ, તેનાલસકવિલમ્બિકયોર્ગ્રહણમ્||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

અજીર્ણમામં વિષ્ટબ્ધં વિદગ્ધં ચ યદીરિતમ્ | વિસૂચ્યલસકૌ તસ્માદ્ભવેચ્ચાપિ વિલમ્બિકા ||૩||

વિસૂચ્યાદીનાં કારણમાહ- અજીર્ણમામમિત્યાદિ| યદીરિતમિતિ ‘અન્નપાનવિધૌ’ ઇતિ શેષઃ| તસ્માત્ અજીર્ણાત્| યદત્ર ચતુર્થાજીર્ણસ્ય રસશેષસ્યોપાદાનં ન કૃતં તદપરિણામમાત્રત્વેન તસ્ય વિસૂચ્યાદ્યારમ્ભકત્વાભાવાદેકીયમતત્વેનોક્તત્વાચ્ચ| વિસૂચ્યલસકાભ્યાં યદ્વિલમ્બિકાયાઃ પૃથગ્વિભક્તિનિર્દેશઃ કૃતઃ, તત્તસ્યા અસાધ્યત્વાવબોધનાર્થમ્, ઇતરયોશ્ચ પ્રાયઃ કૃચ્છ્રસાધ્યત્વબોધનાર્થમ્||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

સૂચીભિરિવ ગાત્રાણિ તુદન્ સન્તિષ્ઠતેઽનિલઃ | યસ્યાજીર્ણેન સા વૈદ્યૈરુચ્યતે તિ વિસૂચિકા ||૪||

વિસૂચ્યા નિરુક્તિમાહ- સૂચીભિરિત્યાદિ| વૈદ્યૈઃ આદ્યૈરિત્યર્થઃ| ઉચ્યતે તિ ‘વર્ણાગમ-’ ઇત્યાદિના ઇકારલોપાત્ સાધુઃ| ‘તુદન્’ ઇત્યત્ર ‘ભિન્દન્’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| યદત્ર વિસૂચ્યાદીનાં પ્રાગ્રૂપં ન ભણિતં તદ્રૂપાણ્યેવાલ્પાન્યાસાં પ્રાગ્રૂપં, ન તુ પ્રાગ્રૂપાન્તરમસ્તીતિ બોધયતિ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ન તાં પરિમિતાહારા લભન્તે વિદિતાગમાઃ | મૂઢાસ્તામજિતાત્માનો લભન્તે કલુષાશયાઃ ||૫||

ઇદાનીમજીર્ણપરિવર્જને યત્નાતિશયઃ કાર્ય ઇતિ પ્રતિપાદનાર્થમાહ- ન તામિત્યાદિ| પરિમિતાહારા અનિષિદ્ધાશનં ભુઞ્જાનાઃ| વિદિતાગમા જ્ઞાતભોજનોપદેશાઃ| મૂઢાઃ પશુતુલ્યાઃ, સેવ્યાસેવ્યાહારાનભિજ્ઞા ઇત્યર્થઃ| અજિતાત્માનઃ અજિતેન્દ્રિયાઃ| કલુષાશયાઃ પ્રદુષ્ટામાશયાઃ, આમાશયદુષ્ટિશ્ચ દુષ્ટાન્નસમ્પર્કાદ્વાતાદિકોપાચ્ચ; કેચિત્ ‘અશનલોલુપાઃ’ ઇતિ પઠન્તિ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

મૂર્ચ્છાતિસારૌ વમથુઃ પિપાસા શૂલં ભ્રમોદ્વેષ્ટનજૃમ્ભદાહાઃ | વૈવર્ણ્યકમ્પૌ હૃદયે રુજશ્ચ ભવન્તિ તસ્યાં શિરસશ્ચ ભેદઃ ||૬||

વિસૂચિકાલક્ષણમાહ- મૂર્ચ્છાતિસારાવિત્યાદિ| વમથુઃ છર્દિઃ| ઉદ્વેષ્ટનં જઙ્ઘાદીનાં મોટનં, ખલ્લીતિ લોકે| તસ્યાં વિસૂચિકાયામ્| શિરસશ્ચ ભેદઃ શિરોવિદારણમિવ વેદના||૬||

Adhikarana 6 (7-8) · Śloka 8

કુક્ષિરાનહ્યતેઽત્યર્થં પ્રતામ્યતિ વિકૂજતિ | નિરુદ્ધો મારુતશ્ચાપિ કુક્ષૌ વિપરિધાવતિ ||૭|| વાતવર્ચોનિરોધશ્ચ કુક્ષૌ યસ્ય ભૃશં ભવેત્ | તસ્યાલસકમાચષ્ટે તૃષ્ણોદ્ગારાવરોધકૌ ||૮||

અલસકલક્ષણમાહ- કુક્ષિરિત્યાદિ| કુક્ષિઃ ઉદરમ્| આનહ્યતે આધ્માનયુક્તો ભવતિ| અત્યર્થમતિશયં યથા તથા| તામ્યતિ તમસિ પ્રવિશતીવ| વિકૂજતિ અવ્યક્તશબ્દં કરોતિ| વિપરિધાવતિ વિશેષેણ સમન્તાદ્ગચ્છતિ||૭-૮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

દુષ્ટં તુ ભુક્તં કફમારુતાભ્યાં પ્રવર્તતે નોર્ધ્વમધશ્ચ યસ્ય | વિલમ્બિકાં તાં ભૃશદુશ્ચિકિત્સ્યામાચક્ષતે શાસ્ત્રવિદઃ પુરાણાઃ ||૯||

વિલમ્બિકાલક્ષણમાહ- દુષ્ટમિત્યાદિ| ભુક્તં ભોજનમ્| દુષ્ટમિત્યત્ર ‘કફમારુતાભ્યામ્’ ઇતિ સમ્બન્ધનીયમ્| યદ્યપિ વિલમ્બિકા બાહુલ્યેન વિદગ્ધાજીર્ણાજ્જાયતે, વિદગ્ધાજીર્ણાચ્ચ પિત્તં દુષ્ટં ન વાયુર્દુષ્ટો ભવતિ ન વા શ્લેષ્મા, તથાઽપિ પિત્તદુષ્ટ્યા ઇતરયોરપિ દુષ્ટિઃ, તસ્માત્ કફમારુતાભ્યાં દુષ્ટમિત્યુક્તમ્; એવં બાહુલ્યેન આમાવિશિષ્ટત્વોત્થિતયોર્વિસૂચ્યલસકયોઃ કફવાતાધિકયોરપીતરદોષસદ્ભાવો જ્ઞેયઃ| ‘દુષ્ટમ્’ ઇત્યત્ર ‘લીનમ્’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| ઇયમેવ વિલમ્બિકા તન્ત્રાન્તરે ‘દણ્ડાલસક’ ઇતિ નામ્ના કથ્યતે||૯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

યત્રસ્થમામં વિરુજેત્તમેવ દેશં વિશેષેણ વિકારજાતૈઃ | દોષેણ યેનાવતતં સ્વલિઙ્ગૈસ્તં લક્ષયેદામસમુદ્ભવૈશ્ચ ||૧૦||

ઇદાનીં પૂર્વોક્તલક્ષણવિશેષમતિદેશેનાહ- યત્રસ્થમામમિત્યાદિ| યત્રસ્થં યસ્મિન્ દેશે સ્થિતં, યેન ચ દોષેણાવતતં વ્યાપ્તમામં સ્યાત્, તમેવ દેશં યસ્માદ્વિશેષેણ રુજેત્ તસ્માત્ કારણાત્તં દેશં તદ્દોષલક્ષણૈર્વિકારજાતૈસ્તોદાદિભિરામસમુદ્ભવૈશ્ચ લિઙ્ગૈઃ સ્તમ્ભાધ્માનાદિભિર્લક્ષયેદિતિ પિણ્ડાર્થઃ| નનુ, યત્રસ્થમિત્યનેન આમસ્થાનકથનેન કિં પ્રયોજનં? યસ્માદ્યત્ર સ્થિતો વિકૃતો દોષો ભવિષ્યતિ તત્રૈવ રુજં કરિષ્યતિ? સત્યં, નૈવં સર્વત્ર, યથા ગણ્ડમાલાદૌ પિણ્ડિકાસ્થિતસ્યાપિ દોષસ્ય ગ્રીવાદૌ વિકારકર્તૃત્વદર્શનાત્| આમપીડિતદેશાવબોધશ્ચાત્ર સુખચિકિત્સાકરણાર્થમુક્તઃ| અર્થાત્ યત્ર યસ્મિન્ સ્થાને સ્થિતમામમજીર્ણં વિરુજેદ્વિશિષ્ટં રુજં કુર્યાત્ તમેવ દેશં લક્ષયેદ્વૈદ્યઃ, કૈર્વિકારજાતૈઃ? આમસમુદ્ભવૈઃ સ્તમ્ભગૌરવાદિભિઃ| બ્રહ્મદેવસ્તુ યેન દોષેણ વાતાદ્યન્યતમેનાનુગતમામજં દોષં સ્વલિઙ્ગૈર્વાતાદ્યન્યતમદોષલિઙ્ગૈર્લક્ષયેદિતિ વ્યાખ્યાનયતિ| અપરેઽન્યથા પઠિત્વા વ્યાખ્યાનયન્તિ, તચ્ચ શિષ્યબુદ્ધિવ્યાકુલકર્તુત્વાદ્ગ્રન્થગૌરવભયાચ્ચ પરિહૃતમ્||૧૦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

યઃ શ્યાવદન્તૌષ્ઠનખોઽલ્પસઞ્જ્ઞશ્છર્દ્યર્દિતોઽભ્યન્તરયાતનેત્રઃ | ક્ષામસ્વરઃ સર્વવિમુક્તસન્ધિર્યાયાન્નરઃ સોઽપુનરાગમાય ||૧૧||

અસાધ્યલક્ષણમાહ- ય ઇત્યાદિ| શ્યાવશબ્દો દન્તાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| અલ્પસઞ્જ્ઞો મન્દચેતનઃ| અભ્યન્તરયાતનેત્રઃ ક્ષીણદૃષ્ટિઃ| અપુનરાગમાય અપુનરાવૃત્તયે||૧૧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

સાધ્યાસુ પાર્ષ્ણ્યોર્દહનં પ્રશસ્તમગ્નિપ્રતાપો વમનં ચ તીક્ષ્ણમ્ | પક્વે તતોઽન્ને તુ વિલઙ્ઘનં સ્યાત્ સમ્પાચનં ચાપિ વિરેચનં ચ ||૧૨||

ઇદાનીં ચિકિત્સિતમાહ- સાધ્યાસ્વિત્યાદિ| સાધ્યાસુ વિસૂચિકાસુ| પાર્ષ્ણિદહનમત્ર સઞ્જ્ઞાપ્રબોધનાર્થમધોઽતિપ્રવૃત્તિવારણાર્થં ચ| અગ્નિપ્રતાપનમ્ આમપાચનાર્થમ્| તીક્ષ્ણં ચ વમનમન્નશલ્યનિર્હરણાર્થમ્| સાધ્યાસ્વિતિ પદમસાધ્યપરિહારાર્થં, સાધ્યજ્ઞાને યત્નાતિશયપ્રતિપાદનાર્થં ચ| પાકાભિમુખેઽન્ને દોષશેષનિર્હરણાર્થમાહ - પક્વ ઇત્યાદિ| પક્વે પાકાભિમુખે| વિલઙ્ઘનં વિવિધલઙ્ઘનં, તચ્ચ યથાવસ્થં યોજ્યં; અન્યે વિશિષ્ટં લઙ્ઘનમાહુઃ, તચ્ચોપવાસઃ| સમ્પાચનમત્ર સ્વેદાદિભિઃ| વિરેચનમત્ર ફલવર્ત્યાદિભિઃ| યદ્યપિ વિરેચનમત્ર સામાન્યેનોક્તં, તથાઽપિ વિષ્ટમ્ભે સતિ જ્ઞાતવ્યમ્| અન્યે તુ પઠન્તિ ‘વાન્તે તતોઽન્ને તુ વિલઙ્ઘનં સ્યાત્ સમ્પાચનં રેચનદીપને ચ’ ઇતિ| તે ચ વિસૂચ્યાં વમને પ્રયુક્તે પશ્ચાદ્વિલઙ્ઘનાદિકં યોજ્યમિતિ મન્યન્તે| પાચનમતીસારોક્તં ‘દેવદાર્વભયા’ ઇત્યાદિકં, દીપનં પિપ્પલ્યાદિકં, શેષં પૂર્વવત્| અન્યે ‘પક્ષે તતોઽન્યે તુ’ ઇતિ પઠન્તિ, તે ચ પક્ષાદ્વિરેચનં દેયમિતિ કેચિન્મન્યન્ત ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ; તત્ર ટીકાકૃદ્ભિર્બહુ વ્યાહૃતં તચ્ચ ગ્રન્થગૌરવભયાત્ પરિત્યક્તમ્||૧૨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

વિશુદ્ધદેહસ્ય હિ સદ્ય એવ મૂર્ચ્છાતિસારાદિરુપૈતિ શાન્તિમ્ |૧૩|

કસ્માદ્વિસૂચ્યાં વમનવિરેચને પ્રયોક્તવ્યે ઇત્યાહ- વિશુદ્ધદેહસ્યેત્યાદિ| હિ યસ્માત્| ઉપૈતિ ગચ્છતિ|૧૩|-

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

આસ્થાપનં ચાપિ વદન્તિ પથ્યં સર્વાસુ યોગાનપરાન્નિબોધ ||૧૩||

ઇદાનીમાસ્થાપનસ્યાપિ હિતત્વં દર્શયિતુમાહ- આસ્થાપનમિત્યાદિ| યદ્યપિ ‘તત્રોન્માદભયશોકપિપાસારોચકાજીર્ણાર્શ-‘ ઇત્યાદિનાઽજીર્ણે આસ્થાપનનિષેધ ઉક્તઃ, તથાઽપ્યત્ર પાકાભિમુખેઽન્ને વિષ્ટમ્ભનાશનાય પાચનપૂર્વકમાસ્થાપનમપિ શસ્યતે| સર્વાસુ વિસૂચીષુ; કેચિત્ સર્વાસુ વિસૂચ્યલસકવિલમ્બિકાસ્વિતિ મન્યન્તે| ‘સર્વાસુ’ ઇત્યત્ર કેચિત્ ‘સર્વાંશ્ચ’ ઇતિ પઠન્તિ, તે વક્ષ્યમાણયોગવિશેષણં કુર્વન્તિ| યોગાનિત્યાદિ| અપરાન્ વક્ષ્યમાણાન્| નિબોધ જાનીહિ| અપક્વસ્ય પાચનાર્થં પક્વસ્ય ચાનુલોમનાર્થં' ઇતિ શેષઃ||૧૩||

Adhikarana 13 (14) · Śloka 14

પથ્યાવચાહિઙ્ગુકલિઙ્ગગૃઞ્જસૌવર્ચલૈઃ સાતિવિષૈશ્ચ ચૂર્ણમ્ | સુખામ્બુપીતં વિનિહન્ત્યજીર્ણં શૂલં વિસૂચીમરુચિં ચ સદ્યઃ ||૧૪||

તાનેવ યોગાનાહ- પથ્યેત્યાદિ| કલિઙ્ગ ઇન્દ્રયવઃ| ગૃઞ્જનો રસોનભેદઃ| અજીર્ણમ્ આમશેષઃ, ન તુ તરુણાજીર્ણં; તત્રૌષધનિષેધાત્| વિસૂચીતિ શેષા નતુ સદ્યોત્થા વિસૂચી, તત્રાપ્યૌષધનિષેધાત્||૧૪||

Adhikarana 14 (15-16) · Śloka 16

ક્ષારાગદં વા લવણં વિડં વા ગુડપ્રગાઢાનથ સર્ષપાન્ વા | અમ્લેન વા સૈન્ધવહિઙ્ગુયુક્તૌ સબીજપૂર્ણૌ સઘૃતૌ ત્રિવર્ગૌ ||૧૫|| કટુત્રિકં વા લવણૈરુપેતં પિબેત્ સ્નુહીક્ષીરવિમિશ્રિતં તુ | કલ્યાણકં વા લવણં પિબેતુ યદુક્તમાદાવનિલામયેષુ ||૧૬||

ક્ષારાગદમિત્યાદિ| ક્ષારાગદં ‘ધવાશ્વકર્ણશિરીષ-’ (ક. ૬ ) ઇત્યાદિના દુન્દુભિસ્વનીયોક્તમ્| લવણં વિડલવણમ્| અત્રાપ્યુષ્ણામ્બુના પિબેદિતિ સમ્બન્ધનીયમ્| ગુડપ્રગાઢાનિત્યાદિ| ગુડપ્રગાઢાન્ ગુડાઢ્યાન્ | અમ્લેનેત્યાદિ| અમ્લેન કાઞ્જિકેન| સબીજપૂરૌ બીજપૂરસહિતૌ| સઘૃતૌ તુલ્યપ્રમાણૌ| ત્રિવર્ગૌ ત્રિફલાત્રિકટુકૌ| 'સબીજપૂરૌ' ઇત્યત્ર કેચિત્ 'સશાકબીજૌ' ઇતિ પઠિત્વા શાકવૃક્ષબીજસહિતાવિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| યદુક્તમાદાવિતિ 'ગણ્ડીરપલાશ' (ચિ. ૪ ) ઇત્યાદિના વાતવ્યાધિચિકિત્સિતે યદુક્તમિત્યર્થઃ| 'આમેષ્વનિલામયેષુ' ઇતિ કેચિત્ પઠિત્વા આમવાતે ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| અત્રાપિ અમ્લેનેતિ સમ્બધ્યતે||૧૫-૧૬||

Adhikarana 15 (17) · Śloka 18

કૃષ્ણાજમોદક્ષવકાણિ વાઽપિ તુલ્યૌ પિબેદ્વા મગધાનિકુમ્ભૌ | દન્તીયુતં વા મગધોદ્ભવાનાં કલ્કં પિબેત્ કોષવતીરસેન ||૧૭|| ઉષ્ણાભિરદ્ભિર્મગધોદ્ભવાનાં કલ્કં પિબેન્નાગરકલ્કયુક્તમ્ |૧૮|

કૃષ્ણાજમોદેત્યાદિ| ક્ષવઃ ફણિજ્જકાકારઃ પ્રાયશઃ પારિયાત્રે ભવતિ| 'ક્ષવકાણિ વાઽપિ' ઇત્યત્ર 'ક્ષવકાગ્નિકાન્ વા' ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| અત્રાપિ અમ્લેનેતિ સમ્બધ્યતે| તુલ્યૌ પિબેદ્વેત્યાદિ| નિકુમ્ભો દન્તી| અત્રાપ્યમ્લેનેતિ સમ્બધ્યતે| મગધાનિકુમ્ભપાનં વિષ્ટમ્ભે સતિ વિરેકાર્થમ્| કેચિદુષ્ણોદકેન પાનમિચ્છન્તિ| દન્તીયુતમિત્યાદિ| કોષવતી ઘોષકઃ| કેચિત્ “ઉષ્ણાભિરદ્ભિર્મગધોદ્ભવાનાં કલ્કં પિબેન્નાગરચૂર્ણયુક્તમ્” ઈદૃશં પઠન્તિ||૧૭||-

Adhikarana 16 (18) · Śloka 19

વ્યોષં કરઞ્જસ્ય ફલં હરિદ્રે મૂલં સમં ચાપ્યથ માતુલુઙ્ગ્યાઃ ||૧૮|| છાયાવિશુષ્કા ગુટિકાઃ કૃતાસ્તા હન્યુર્વિસૂચીં નયનાઞ્જનેન |૧૯|

વિસૂચ્યાં પ્રમીલકાદિશાન્ત્યર્થમઞ્જનમાહ- વ્યોષમિત્યાદિ| કેચિન્માતુલુઙ્ગીં મધુકર્કટીમાહુઃ| વિસૂચીશબ્દેન વિસૂચીજનિતાઃ પ્રમીલકશિરોરોગાદયો ગૃહ્યન્તે, કારણે કાર્યોપચારાત્; અથવા વિસૂચીમેવાઞ્જનપ્રભાવાત્ હન્યુઃ||૧૮||-

Adhikarana 17 (19) · Śloka 20

સુવામિતં સાધુવિરેચિતં વા સુલઙ્ઘિતં મનુજં વિદિત્વા ||૧૯|| પેયાદિભિર્દીપનપાચનીયૈઃ સમ્યક્ક્ષુધાર્તં સમુપક્રમેત |૨૦|

શુદ્ધસ્ય સુલઙ્ઘિતસ્ય પથ્યદાનાર્થમાહ- સુવામિતમિત્યાદિ| કેચિદત્ર “કુષ્ઠં ચાગુરુ પત્રં ચ રાસ્નાશિગ્રુવચાત્વચમ્| પિષ્ટમમ્લેન તચ્છ્રેષ્ઠં વિસૂચ્યામઙ્ગમર્દનમ્||ચિત્રકં પૂતિપિણ્યાકં કુષ્ઠં ભલ્લાતકાનિ ચ| દ્વૌ ક્ષારૌ સૈન્ધવં ચૈવ શુક્લં તૈલં વિપાચયેત્|| એતદુદ્વર્તનં કુર્યાત્ પ્રદેહં વા વિચક્ષણઃ|” ઇતિ યોગદ્વયં પઠન્તિ; તન્ન પઠિતવ્યં, સમાનતન્ત્રાદર્શનાત્||૧૯||-

Adhikarana 18 (20) · Śloka 21

આમં શકૃદ્વા નિચિતં ક્રમેણ ભૂયો વિબદ્ધં વિગુણાનિલેન ||૨૦|| પ્રવર્તમાનં ન યથાસ્વમેનં વિકારમાનાહમુદાહરન્તિ |૨૧|

ઇદાનીં વિસૂચિકાતુલ્યચિકિત્સિતત્વાદ્વિસૂચિકોપદ્રવત્વાચ્ચાનુક્તમપ્યાનાહમાહ- આમમિત્યાદિ| આમમ્ અપક્વાન્નરસઃ, શકૃત્ પુરીષં, નિચિતં વૃદ્ધિગતં, વિબદ્ધમ્ અવરુદ્ધં, વિગુણાનિલેન ઉન્માર્ગવાયુના, ન પ્રવર્તમાનમિતિ નાધઃપ્રવર્તમાનમિત્યર્થઃ, યથાસ્વં યથામાર્ગમિત્યર્થઃ; એવમ્ આમં નિચિતં વિગુણાનિલેન વિબદ્ધં સત્ સ્વમાર્ગેઽપ્રવર્તમાનં શકૃદ્વા એવમ્ભૂતમાનાહં વિકારમુદાહરન્તીતિ પિણ્ડાર્થઃ| કેચિદામમિતિ શકૃદ્વિશેષણં મન્યન્તે; તન્ન, સમાનતન્ત્રે આમાદપ્યાનાહસ્ય દર્શિતત્વાત્| તથા ચ તદ્વચઃ- “આનાહે ત્વામસમ્ભૂતે વિડુદ્ભૂતેઽપિ વા ભિષક્”- ઇત્યાદિ||૨૦||-

Adhikarana 19 (21) · Śloka 22

તસ્મિન્ ભવન્ત્યામસમુદ્ભવે તુ તૃષ્ણાપ્રતિશ્યાયશિરોવિદાહાઃ ||૨૧|| આમાશયે શૂલમથો ગુરુત્વં હૃલ્લાસ ઉદ્ગારવિઘાતનં ચ |૨૨|

આમજાનાહલક્ષણમાહ- તસ્મિન્નિત્યાદિ| તસ્મિન્ આનાહે| ગુરુત્વમપિ આમાશયે આમજાનાહે પ્રાયશો ભવતિ| કેચિત્ ‘હૃલ્લાસ’ ઇત્યત્ર ‘હૃત્સ્તમ્ભ’ ઇતિ પઠિત્વા હૃદયસ્ય વિબન્ધત્વમિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| ઉદ્ગારવિઘાતનમ્ ઉદ્ગારસ્યાસમ્યક્પ્રવૃત્તિઃ| કેચિદામસમુદ્ભવે આમાશયસમુદ્ભવે ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ, પદેષ્વપિ પદૈકદેશપ્રયોગાત્; તે ચ આમાશયસમુદ્ભવમામાદેવેચ્છન્તિ; તત્રાપિ સ એવ તાત્પર્યાર્થઃ||૨૧||-

Adhikarana 20 (22) · Śloka 23

સ્તમ્ભઃ કટીપૃષ્ઠપુરીષમૂત્રે શૂલોઽથ મૂર્ચ્છા સ શકૃદ્વમેચ્ચ ||૨૨|| શ્વાસશ્ચ પક્વાશયજે ભવન્તિ લિઙ્ગાનિ ચાત્રાલસકોદ્ભવાનિ |૨૩|

પુરીષજાનાહલક્ષણમાહ- સ્તમ્ભ ઇત્યાદિ| સ્તમ્ભશબ્દઃ કટ્યાદિભિર્મૂત્રાન્તૈઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| શૂલોઽપ્યત્ર કટ્યાદિષ્વેવ| સ પુરુષઃ| પક્વાશયજે આનાહે ઇત્યર્થઃ| ‘મઞ્ચાઃ ક્રોશન્તિ’ ઇતિવદુપચારાત્ પક્વાશયશબ્દેનાત્ર પુરીષમભિપ્રેતં, અથ ચ બાહુલ્યેન પક્વાશયે ભવતિ| કેચિત્ પક્વાશયજે પક્વાશયસ્થે આનાહે ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| તે ચ પક્વાશયોદ્ભૂત આનાહઃ પુરીષાદ્ભવતિ ઇતીચ્છન્તિ; તથાઽપિ સ પૂર્વોક્ત એવ પરિફલિતાર્થઃ||૨૨||-

Adhikarana 21 (23) · Śloka 23

આમોદ્ભવે વાન્તમુપક્રમેત સંસર્ગભક્તક્રમદીપનીયૈઃ ||૨૩||

સમ્પ્રત્યામોત્થાનાહચિકિત્સામાહ- આમોદ્ભવ ઇત્યાદિ| આમોદ્ભવે અવિપક્વરસજે આનાહે| કેચિદામોદ્ભવે આમાશયોદ્ભવે, પદેષ્વપિ પદૈકદેશપ્રયોગાત્| એષ પક્ષશ્ચાનન્તરમેવ વિવૃતઃ| વાન્તં કૃતવમનં નરમ્| સંસર્ગભક્તક્રમઃ પેયાદિક્રમઃ| દીપનીયાનિ પિપલ્યાદિસાધિતાનિ||૨૩||

Adhikarana 22 (24) · Śloka 24

અથેતરં યો ન શકૃદ્વમેત્તમામં જયેત્ સ્વેદનપાચનૈશ્ચ |૨૪|

પુરીષજાનાહચિકિત્સામાહ- અથેતરમિત્યાદિ| યઃ પુમાન્ શકૃત્ પુરીષં ન વમેત્ , તસ્ય પુંસસ્તમાનાહમિતરં પુરીષજમ્ આમાન્વિતં સ્વેદનાદિભિર્જયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| યસ્તુ શકૃદ્વમેત્તસ્ય આમં ન જયેત્, તથા સત્યસાધ્યત્વાદિતિ ભાવઃ| કાર્તિકકુણ્ડસ્તુ ઇતરં પક્વાશયજાનાહવન્તં નરં, મત્વર્થીયપ્રત્યયાન્તત્વાત્|| અસાવપિ પક્ષોઽનન્તરં વિવૃતઃ| 'સ્વેદનપાચનીયૈઃ' ઇત્યત્ર ચ કાર્તિકકુણ્ડઃ 'સ્વેદ્ય યથાવિધાનં' ઇતિ પઠિત્વા વ્યાખ્યાનયતિ- સ્વેદ્ય સ્વેદયિત્વા, ઉપસર્ગલોપાત્ સાધુ; યથાવિધાનમિતિ વિણ્મૂત્રાનુલોમનવિધાનેન|૨૪|-

Adhikarana 23 (24-25) · Śloka 25

વિસૂચિકાયાં પરિકીર્તિતાનિ દ્રવ્યાણિ વૈરેચનિકાનિ યાનિ ||૨૪|| તાન્યેવ વર્તીર્વિરચેદ્વિચૂર્ણ્ય મહિષ્યજાવીભગવાં તુ મૂત્રૈઃ | સ્વિન્નસ્ય પાયૌ વિનિવેશ્ય તાશ્ચ ચૂર્ણાનિ ચૈષાં પ્રધમેત્તુ નાડ્યા ||૨૫||

અતિદેશેનાનાહચિકિત્સામાહ- વિસૂચિકાયામિત્યાદિ| વિસૂચિકાયાં પરિકીર્તિતાનિ કથિતાનિ યાનિ વૈરેચનિકાનિ દ્રવ્યાણિ દન્ત્યાદીનિ, તાનિ વિચૂર્ણ્ય મહિષ્યાદીનાં મૂત્રૈર્વિપાચ્ય વર્તીર્વિરચેત્ કુર્યાત્| તાશ્ચ વર્તીઃ સ્વિન્નસ્ય નરસ્ય ગુદે વિનિવેશ્ય, એષાં વૈરેચનિકાનામેવ ચૂર્ણાનિ નાડ્યા પ્રધમેદિતિ સમ્બન્ધઃ| ઇભો હસ્તી||૨૪-૨૫||

Adhikarana 24 (26) · Śloka 27

મૂત્રેષુ સંસાધ્ય યથાવિધાનં દ્રવ્યાણિ યાન્યૂર્ધ્વમધશ્ચ યાન્તિ | ક્વાથેન તેનાશુ નિરુહયેચ્ચ મૂત્રાર્ધયુક્તેન સમાક્ષિકેણ ||૨૬|| ત્રિભણ્ડિયુક્તં લવણપ્રકુઞ્ચં દત્ત્વા વિરિક્તક્રમમાચરેચ્ચ |૨૭|

આનાહે નિરૂહમાહ- મૂત્રેષુ સંસાધ્યેત્યાદિ| યાનિ દ્રવ્યાણિ ઊર્ધ્વમધશ્ચ યાન્તિ તાનિ મૂત્રેષુ યથાવિધાનં સંસાધ્ય તેન ક્વાથેનાર્ધમૂત્રાન્વિતેન સમાક્ષિકેણ ત્રિભણ્ડિયુક્તલવણં પ્રકુઞ્ચં દત્ત્વા નિરુહયેદિતિ પિણ્ડાર્થઃ| મૂત્રેષ્વિતિ અનન્તરોક્તેષુ મહિષ્યાદિજેષુ| સંસાધ્ય પક્ત્વા| યથાવિધાનં ક્વાથપાકવિધિના| દ્રવ્યાણિ યાન્યૂર્ધ્વમધશ્ચ યાન્તિ સંશોધનસંશમનીયોક્તાનિ કોશાતક્યાદીનિ| આશુ શીઘ્રમ્| મૂત્રાર્ધયુતેન અર્ધમૂત્રાન્વિતેન ક્વાથેન| કાર્તિકકુણ્ડસ્તુ માત્રાર્ધયુક્તેનેતિ પઠતિ, વ્યાખ્યાનયતિ ચ- અર્ધમાત્રિકેણેતિ| માક્ષિકં મધુ| ત્રિભણ્ડિયુક્તં લવણપ્રકુઞ્ચમિતિ ત્રિવૃત્સહિતમેવ સૈન્ધવપલમિત્યર્થઃ| વિરિક્તક્રમં સમ્યગ્વિરિક્તસ્ય યઃ ક્રમસ્તમાચરેદિત્યર્થઃ; કેચિત્ આચરેદિત્યન્તર્ભાવિતકારિતાર્થં મન્યન્તે; તેન, આચરેત્ વૈદ્યેનાચારયેદિત્યર્થઃ| ઇદમાસ્થાપનમાનાહે પાચનોત્તરકાલં દેયં, ન ત્વામાવસ્થાયામ્||૨૬||-

Adhikarana 25 (27) · Śloka 27

એષ્વેવ તૈલેન ચ સાધિતેન પ્રાપ્તં યદિ સ્યાદનુવાસયેચ્ચ ||૨૭||

આનાહેઽનુવાસનમાહ- એષ્વેવેત્યાદિ| એષ્વિતિ અનન્તરાભિહિતનિરૂહોક્તેષુ કોશાતક્યાદિષુ| પ્રાપ્તં પ્રાપ્તકાલં પ્રાપ્તાવસ્થમિત્યર્થઃ; એતેન પરિપક્વામં સુનિરૂઢં વાતકોપે સત્યનુવાસયેદિત્યર્થઃ||૨૭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 56

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે કાયચિકિત્સાતન્ત્રે વિસૂચિકાપ્રતિષેધો નામ (અષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ, આદિતઃ ) ષટ્પઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ ||૫૬||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રે વિસૂચિકાપ્રતિષેધો નામ ષટ્પઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ||૫૬||