56. visūcikāpratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો વિસૂચિકાપ્રતિષેધમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

અજીર્ણમામં વિષ્ટબ્ધં વિદગ્ધં ચ યદીરિતમ્ | વિસૂચ્યલસકૌ તસ્માદ્ભવેચ્ચાપિ વિલમ્બિકા ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

સૂચીભિરિવ ગાત્રાણિ તુદન્ સન્તિષ્ઠતેઽનિલઃ | યસ્યાજીર્ણેન સા વૈદ્યૈરુચ્યતે તિ વિસૂચિકા ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ન તાં પરિમિતાહારા લભન્તે વિદિતાગમાઃ | મૂઢાસ્તામજિતાત્માનો લભન્તે કલુષાશયાઃ ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

મૂર્ચ્છાતિસારૌ વમથુઃ પિપાસા શૂલં ભ્રમોદ્વેષ્ટનજૃમ્ભદાહાઃ | વૈવર્ણ્યકમ્પૌ હૃદયે રુજશ્ચ ભવન્તિ તસ્યાં શિરસશ્ચ ભેદઃ ||૬||

Adhikarana 6 (7-8) · Śloka 8

કુક્ષિરાનહ્યતેઽત્યર્થં પ્રતામ્યતિ વિકૂજતિ | નિરુદ્ધો મારુતશ્ચાપિ કુક્ષૌ વિપરિધાવતિ ||૭|| વાતવર્ચોનિરોધશ્ચ કુક્ષૌ યસ્ય ભૃશં ભવેત્ | તસ્યાલસકમાચષ્ટે તૃષ્ણોદ્ગારાવરોધકૌ ||૮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

દુષ્ટં તુ ભુક્તં કફમારુતાભ્યાં પ્રવર્તતે નોર્ધ્વમધશ્ચ યસ્ય | વિલમ્બિકાં તાં ભૃશદુશ્ચિકિત્સ્યામાચક્ષતે શાસ્ત્રવિદઃ પુરાણાઃ ||૯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

યત્રસ્થમામં વિરુજેત્તમેવ દેશં વિશેષેણ વિકારજાતૈઃ | દોષેણ યેનાવતતં સ્વલિઙ્ગૈસ્તં લક્ષયેદામસમુદ્ભવૈશ્ચ ||૧૦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

યઃ શ્યાવદન્તૌષ્ઠનખોઽલ્પસઞ્જ્ઞશ્છર્દ્યર્દિતોઽભ્યન્તરયાતનેત્રઃ | ક્ષામસ્વરઃ સર્વવિમુક્તસન્ધિર્યાયાન્નરઃ સોઽપુનરાગમાય ||૧૧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

સાધ્યાસુ પાર્ષ્ણ્યોર્દહનં પ્રશસ્તમગ્નિપ્રતાપો વમનં ચ તીક્ષ્ણમ્ | પક્વે તતોઽન્ને તુ વિલઙ્ઘનં સ્યાત્ સમ્પાચનં ચાપિ વિરેચનં ચ ||૧૨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

વિશુદ્ધદેહસ્ય હિ સદ્ય એવ મૂર્ચ્છાતિસારાદિરુપૈતિ શાન્તિમ્ |૧૩|

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

આસ્થાપનં ચાપિ વદન્તિ પથ્યં સર્વાસુ યોગાનપરાન્નિબોધ ||૧૩||

Adhikarana 13 (14) · Śloka 14

પથ્યાવચાહિઙ્ગુકલિઙ્ગગૃઞ્જસૌવર્ચલૈઃ સાતિવિષૈશ્ચ ચૂર્ણમ્ | સુખામ્બુપીતં વિનિહન્ત્યજીર્ણં શૂલં વિસૂચીમરુચિં ચ સદ્યઃ ||૧૪||

Adhikarana 14 (15-16) · Śloka 16

ક્ષારાગદં વા લવણં વિડં વા ગુડપ્રગાઢાનથ સર્ષપાન્ વા | અમ્લેન વા સૈન્ધવહિઙ્ગુયુક્તૌ સબીજપૂર્ણૌ સઘૃતૌ ત્રિવર્ગૌ ||૧૫|| કટુત્રિકં વા લવણૈરુપેતં પિબેત્ સ્નુહીક્ષીરવિમિશ્રિતં તુ | કલ્યાણકં વા લવણં પિબેતુ યદુક્તમાદાવનિલામયેષુ ||૧૬||

Adhikarana 15 (17) · Śloka 18

કૃષ્ણાજમોદક્ષવકાણિ વાઽપિ તુલ્યૌ પિબેદ્વા મગધાનિકુમ્ભૌ | દન્તીયુતં વા મગધોદ્ભવાનાં કલ્કં પિબેત્ કોષવતીરસેન ||૧૭|| ઉષ્ણાભિરદ્ભિર્મગધોદ્ભવાનાં કલ્કં પિબેન્નાગરકલ્કયુક્તમ્ |૧૮|

Adhikarana 16 (18) · Śloka 19

વ્યોષં કરઞ્જસ્ય ફલં હરિદ્રે મૂલં સમં ચાપ્યથ માતુલુઙ્ગ્યાઃ ||૧૮|| છાયાવિશુષ્કા ગુટિકાઃ કૃતાસ્તા હન્યુર્વિસૂચીં નયનાઞ્જનેન |૧૯|

Adhikarana 17 (19) · Śloka 20

સુવામિતં સાધુવિરેચિતં વા સુલઙ્ઘિતં મનુજં વિદિત્વા ||૧૯|| પેયાદિભિર્દીપનપાચનીયૈઃ સમ્યક્ક્ષુધાર્તં સમુપક્રમેત |૨૦|

Adhikarana 18 (20) · Śloka 21

આમં શકૃદ્વા નિચિતં ક્રમેણ ભૂયો વિબદ્ધં વિગુણાનિલેન ||૨૦|| પ્રવર્તમાનં ન યથાસ્વમેનં વિકારમાનાહમુદાહરન્તિ |૨૧|

Adhikarana 19 (21) · Śloka 22

તસ્મિન્ ભવન્ત્યામસમુદ્ભવે તુ તૃષ્ણાપ્રતિશ્યાયશિરોવિદાહાઃ ||૨૧|| આમાશયે શૂલમથો ગુરુત્વં હૃલ્લાસ ઉદ્ગારવિઘાતનં ચ |૨૨|

Adhikarana 20 (22) · Śloka 23

સ્તમ્ભઃ કટીપૃષ્ઠપુરીષમૂત્રે શૂલોઽથ મૂર્ચ્છા સ શકૃદ્વમેચ્ચ ||૨૨|| શ્વાસશ્ચ પક્વાશયજે ભવન્તિ લિઙ્ગાનિ ચાત્રાલસકોદ્ભવાનિ |૨૩|

Adhikarana 21 (23) · Śloka 23

આમોદ્ભવે વાન્તમુપક્રમેત સંસર્ગભક્તક્રમદીપનીયૈઃ ||૨૩||

Adhikarana 22 (24) · Śloka 24

અથેતરં યો ન શકૃદ્વમેત્તમામં જયેત્ સ્વેદનપાચનૈશ્ચ |૨૪|

Adhikarana 23 (24-25) · Śloka 25

વિસૂચિકાયાં પરિકીર્તિતાનિ દ્રવ્યાણિ વૈરેચનિકાનિ યાનિ ||૨૪|| તાન્યેવ વર્તીર્વિરચેદ્વિચૂર્ણ્ય મહિષ્યજાવીભગવાં તુ મૂત્રૈઃ | સ્વિન્નસ્ય પાયૌ વિનિવેશ્ય તાશ્ચ ચૂર્ણાનિ ચૈષાં પ્રધમેત્તુ નાડ્યા ||૨૫||

Adhikarana 24 (26) · Śloka 27

મૂત્રેષુ સંસાધ્ય યથાવિધાનં દ્રવ્યાણિ યાન્યૂર્ધ્વમધશ્ચ યાન્તિ | ક્વાથેન તેનાશુ નિરુહયેચ્ચ મૂત્રાર્ધયુક્તેન સમાક્ષિકેણ ||૨૬|| ત્રિભણ્ડિયુક્તં લવણપ્રકુઞ્ચં દત્ત્વા વિરિક્તક્રમમાચરેચ્ચ |૨૭|

Adhikarana 25 (27) · Śloka 27

એષ્વેવ તૈલેન ચ સાધિતેન પ્રાપ્તં યદિ સ્યાદનુવાસયેચ્ચ ||૨૭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 56

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે કાયચિકિત્સાતન્ત્રે વિસૂચિકાપ્રતિષેધો નામ (અષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ, આદિતઃ ) ષટ્પઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ ||૫૬||