56. visūcikāpratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋ ವಿಸೂಚಿಕಾಪ್ರತಿಷೇಧಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||

ಉದಾವರ್ತಪ್ರತಿಷೇಧಾನನ್ತರಮುದಾವರ್ತಾಶ್ರಿತವಾತಪ್ರತಿಲೋಮ್ಯಕೃತಮನ್ದಾಗ್ನೇರ್ವಿಸೂಚಿಕಾಹೇತುತ್ವಾದ್ವಿಸೂಚಿಕಾಪ್ರತಿಷೇಧಾರಮ್ಭೋ ಯುಕ್ತ ಇತ್ಯತ ಆಹ- ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಸೂಚಿಕೇತ್ಯತ್ರ ಆದಿಶಬ್ದೋ ಲುಪ್ತೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ, ತೇನಾಲಸಕವಿಲಮ್ಬಿಕಯೋರ್ಗ್ರಹಣಮ್||೧-೨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ಅಜೀರ್ಣಮಾಮಂ ವಿಷ್ಟಬ್ಧಂ ವಿದಗ್ಧಂ ಚ ಯದೀರಿತಮ್ | ವಿಸೂಚ್ಯಲಸಕೌ ತಸ್ಮಾದ್ಭವೇಚ್ಚಾಪಿ ವಿಲಮ್ಬಿಕಾ ||೩||

ವಿಸೂಚ್ಯಾದೀನಾಂ ಕಾರಣಮಾಹ- ಅಜೀರ್ಣಮಾಮಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯದೀರಿತಮಿತಿ ‘ಅನ್ನಪಾನವಿಧೌ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ತಸ್ಮಾತ್ ಅಜೀರ್ಣಾತ್| ಯದತ್ರ ಚತುರ್ಥಾಜೀರ್ಣಸ್ಯ ರಸಶೇಷಸ್ಯೋಪಾದಾನಂ ನ ಕೃತಂ ತದಪರಿಣಾಮಮಾತ್ರತ್ವೇನ ತಸ್ಯ ವಿಸೂಚ್ಯಾದ್ಯಾರಮ್ಭಕತ್ವಾಭಾವಾದೇಕೀಯಮತತ್ವೇನೋಕ್ತತ್ವಾಚ್ಚ| ವಿಸೂಚ್ಯಲಸಕಾಭ್ಯಾಂ ಯದ್ವಿಲಮ್ಬಿಕಾಯಾಃ ಪೃಥಗ್ವಿಭಕ್ತಿನಿರ್ದೇಶಃ ಕೃತಃ, ತತ್ತಸ್ಯಾ ಅಸಾಧ್ಯತ್ವಾವಬೋಧನಾರ್ಥಮ್, ಇತರಯೋಶ್ಚ ಪ್ರಾಯಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತ್ವಬೋಧನಾರ್ಥಮ್||೩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ಸೂಚೀಭಿರಿವ ಗಾತ್ರಾಣಿ ತುದನ್ ಸನ್ತಿಷ್ಠತೇಽನಿಲಃ | ಯಸ್ಯಾಜೀರ್ಣೇನ ಸಾ ವೈದ್ಯೈರುಚ್ಯತೇ ತಿ ವಿಸೂಚಿಕಾ ||೪||

ವಿಸೂಚ್ಯಾ ನಿರುಕ್ತಿಮಾಹ- ಸೂಚೀಭಿರಿತ್ಯಾದಿ| ವೈದ್ಯೈಃ ಆದ್ಯೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಚ್ಯತೇ ತಿ ‘ವರ್ಣಾಗಮ-’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಇಕಾರಲೋಪಾತ್ ಸಾಧುಃ| ‘ತುದನ್’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಭಿನ್ದನ್’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ| ಯದತ್ರ ವಿಸೂಚ್ಯಾದೀನಾಂ ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಂ ನ ಭಣಿತಂ ತದ್ರೂಪಾಣ್ಯೇವಾಲ್ಪಾನ್ಯಾಸಾಂ ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಂ, ನ ತು ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಾನ್ತರಮಸ್ತೀತಿ ಬೋಧಯತಿ||೪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ನ ತಾಂ ಪರಿಮಿತಾಹಾರಾ ಲಭನ್ತೇ ವಿದಿತಾಗಮಾಃ | ಮೂಢಾಸ್ತಾಮಜಿತಾತ್ಮಾನೋ ಲಭನ್ತೇ ಕಲುಷಾಶಯಾಃ ||೫||

ಇದಾನೀಮಜೀರ್ಣಪರಿವರ್ಜನೇ ಯತ್ನಾತಿಶಯಃ ಕಾರ್ಯ ಇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮಾಹ- ನ ತಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪರಿಮಿತಾಹಾರಾ ಅನಿಷಿದ್ಧಾಶನಂ ಭುಞ್ಜಾನಾಃ| ವಿದಿತಾಗಮಾ ಜ್ಞಾತಭೋಜನೋಪದೇಶಾಃ| ಮೂಢಾಃ ಪಶುತುಲ್ಯಾಃ, ಸೇವ್ಯಾಸೇವ್ಯಾಹಾರಾನಭಿಜ್ಞಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಜಿತಾತ್ಮಾನಃ ಅಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಾಃ| ಕಲುಷಾಶಯಾಃ ಪ್ರದುಷ್ಟಾಮಾಶಯಾಃ, ಆಮಾಶಯದುಷ್ಟಿಶ್ಚ ದುಷ್ಟಾನ್ನಸಮ್ಪರ್ಕಾದ್ವಾತಾದಿಕೋಪಾಚ್ಚ; ಕೇಚಿತ್ ‘ಅಶನಲೋಲುಪಾಃ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ||೫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ಮೂರ್ಚ್ಛಾತಿಸಾರೌ ವಮಥುಃ ಪಿಪಾಸಾ ಶೂಲಂ ಭ್ರಮೋದ್ವೇಷ್ಟನಜೃಮ್ಭದಾಹಾಃ | ವೈವರ್ಣ್ಯಕಮ್ಪೌ ಹೃದಯೇ ರುಜಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ ತಸ್ಯಾಂ ಶಿರಸಶ್ಚ ಭೇದಃ ||೬||

ವಿಸೂಚಿಕಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಮೂರ್ಚ್ಛಾತಿಸಾರಾವಿತ್ಯಾದಿ| ವಮಥುಃ ಛರ್ದಿಃ| ಉದ್ವೇಷ್ಟನಂ ಜಙ್ಘಾದೀನಾಂ ಮೋಟನಂ, ಖಲ್ಲೀತಿ ಲೋಕೇ| ತಸ್ಯಾಂ ವಿಸೂಚಿಕಾಯಾಮ್| ಶಿರಸಶ್ಚ ಭೇದಃ ಶಿರೋವಿದಾರಣಮಿವ ವೇದನಾ||೬||

Adhikarana 6 (7-8) · Śloka 8

ಕುಕ್ಷಿರಾನಹ್ಯತೇಽತ್ಯರ್ಥಂ ಪ್ರತಾಮ್ಯತಿ ವಿಕೂಜತಿ | ನಿರುದ್ಧೋ ಮಾರುತಶ್ಚಾಪಿ ಕುಕ್ಷೌ ವಿಪರಿಧಾವತಿ ||೭|| ವಾತವರ್ಚೋನಿರೋಧಶ್ಚ ಕುಕ್ಷೌ ಯಸ್ಯ ಭೃಶಂ ಭವೇತ್ | ತಸ್ಯಾಲಸಕಮಾಚಷ್ಟೇ ತೃಷ್ಣೋದ್ಗಾರಾವರೋಧಕೌ ||೮||

ಅಲಸಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಕುಕ್ಷಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಕುಕ್ಷಿಃ ಉದರಮ್| ಆನಹ್ಯತೇ ಆಧ್ಮಾನಯುಕ್ತೋ ಭವತಿ| ಅತ್ಯರ್ಥಮತಿಶಯಂ ಯಥಾ ತಥಾ| ತಾಮ್ಯತಿ ತಮಸಿ ಪ್ರವಿಶತೀವ| ವಿಕೂಜತಿ ಅವ್ಯಕ್ತಶಬ್ದಂ ಕರೋತಿ| ವಿಪರಿಧಾವತಿ ವಿಶೇಷೇಣ ಸಮನ್ತಾದ್ಗಚ್ಛತಿ||೭-೮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

ದುಷ್ಟಂ ತು ಭುಕ್ತಂ ಕಫಮಾರುತಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ ನೋರ್ಧ್ವಮಧಶ್ಚ ಯಸ್ಯ | ವಿಲಮ್ಬಿಕಾಂ ತಾಂ ಭೃಶದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಾಮಾಚಕ್ಷತೇ ಶಾಸ್ತ್ರವಿದಃ ಪುರಾಣಾಃ ||೯||

ವಿಲಮ್ಬಿಕಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ದುಷ್ಟಮಿತ್ಯಾದಿ| ಭುಕ್ತಂ ಭೋಜನಮ್| ದುಷ್ಟಮಿತ್ಯತ್ರ ‘ಕಫಮಾರುತಾಭ್ಯಾಮ್’ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ವಿಲಮ್ಬಿಕಾ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ವಿದಗ್ಧಾಜೀರ್ಣಾಜ್ಜಾಯತೇ, ವಿದಗ್ಧಾಜೀರ್ಣಾಚ್ಚ ಪಿತ್ತಂ ದುಷ್ಟಂ ನ ವಾಯುರ್ದುಷ್ಟೋ ಭವತಿ ನ ವಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ, ತಥಾಽಪಿ ಪಿತ್ತದುಷ್ಟ್ಯಾ ಇತರಯೋರಪಿ ದುಷ್ಟಿಃ, ತಸ್ಮಾತ್ ಕಫಮಾರುತಾಭ್ಯಾಂ ದುಷ್ಟಮಿತ್ಯುಕ್ತಮ್; ಏವಂ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಆಮಾವಿಶಿಷ್ಟತ್ವೋತ್ಥಿತಯೋರ್ವಿಸೂಚ್ಯಲಸಕಯೋಃ ಕಫವಾತಾಧಿಕಯೋರಪೀತರದೋಷಸದ್ಭಾವೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ‘ದುಷ್ಟಮ್’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಲೀನಮ್’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ| ಇಯಮೇವ ವಿಲಮ್ಬಿಕಾ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ‘ದಣ್ಡಾಲಸಕ’ ಇತಿ ನಾಮ್ನಾ ಕಥ್ಯತೇ||೯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

ಯತ್ರಸ್ಥಮಾಮಂ ವಿರುಜೇತ್ತಮೇವ ದೇಶಂ ವಿಶೇಷೇಣ ವಿಕಾರಜಾತೈಃ | ದೋಷೇಣ ಯೇನಾವತತಂ ಸ್ವಲಿಙ್ಗೈಸ್ತಂ ಲಕ್ಷಯೇದಾಮಸಮುದ್ಭವೈಶ್ಚ ||೧೦||

ಇದಾನೀಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಲಕ್ಷಣವಿಶೇಷಮತಿದೇಶೇನಾಹ- ಯತ್ರಸ್ಥಮಾಮಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯತ್ರಸ್ಥಂ ಯಸ್ಮಿನ್ ದೇಶೇ ಸ್ಥಿತಂ, ಯೇನ ಚ ದೋಷೇಣಾವತತಂ ವ್ಯಾಪ್ತಮಾಮಂ ಸ್ಯಾತ್, ತಮೇವ ದೇಶಂ ಯಸ್ಮಾದ್ವಿಶೇಷೇಣ ರುಜೇತ್ ತಸ್ಮಾತ್ ಕಾರಣಾತ್ತಂ ದೇಶಂ ತದ್ದೋಷಲಕ್ಷಣೈರ್ವಿಕಾರಜಾತೈಸ್ತೋದಾದಿಭಿರಾಮಸಮುದ್ಭವೈಶ್ಚ ಲಿಙ್ಗೈಃ ಸ್ತಮ್ಭಾಧ್ಮಾನಾದಿಭಿರ್ಲಕ್ಷಯೇದಿತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ| ನನು, ಯತ್ರಸ್ಥಮಿತ್ಯನೇನ ಆಮಸ್ಥಾನಕಥನೇನ ಕಿಂ ಪ್ರಯೋಜನಂ? ಯಸ್ಮಾದ್ಯತ್ರ ಸ್ಥಿತೋ ವಿಕೃತೋ ದೋಷೋ ಭವಿಷ್ಯತಿ ತತ್ರೈವ ರುಜಂ ಕರಿಷ್ಯತಿ? ಸತ್ಯಂ, ನೈವಂ ಸರ್ವತ್ರ, ಯಥಾ ಗಣ್ಡಮಾಲಾದೌ ಪಿಣ್ಡಿಕಾಸ್ಥಿತಸ್ಯಾಪಿ ದೋಷಸ್ಯ ಗ್ರೀವಾದೌ ವಿಕಾರಕರ್ತೃತ್ವದರ್ಶನಾತ್| ಆಮಪೀಡಿತದೇಶಾವಬೋಧಶ್ಚಾತ್ರ ಸುಖಚಿಕಿತ್ಸಾಕರಣಾರ್ಥಮುಕ್ತಃ| ಅರ್ಥಾತ್ ಯತ್ರ ಯಸ್ಮಿನ್ ಸ್ಥಾನೇ ಸ್ಥಿತಮಾಮಮಜೀರ್ಣಂ ವಿರುಜೇದ್ವಿಶಿಷ್ಟಂ ರುಜಂ ಕುರ್ಯಾತ್ ತಮೇವ ದೇಶಂ ಲಕ್ಷಯೇದ್ವೈದ್ಯಃ, ಕೈರ್ವಿಕಾರಜಾತೈಃ? ಆಮಸಮುದ್ಭವೈಃ ಸ್ತಮ್ಭಗೌರವಾದಿಭಿಃ| ಬ್ರಹ್ಮದೇವಸ್ತು ಯೇನ ದೋಷೇಣ ವಾತಾದ್ಯನ್ಯತಮೇನಾನುಗತಮಾಮಜಂ ದೋಷಂ ಸ್ವಲಿಙ್ಗೈರ್ವಾತಾದ್ಯನ್ಯತಮದೋಷಲಿಙ್ಗೈರ್ಲಕ್ಷಯೇದಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯತಿ| ಅಪರೇಽನ್ಯಥಾ ಪಠಿತ್ವಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ, ತಚ್ಚ ಶಿಷ್ಯಬುದ್ಧಿವ್ಯಾಕುಲಕರ್ತುತ್ವಾದ್ಗ್ರನ್ಥಗೌರವಭಯಾಚ್ಚ ಪರಿಹೃತಮ್||೧೦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

ಯಃ ಶ್ಯಾವದನ್ತೌಷ್ಠನಖೋಽಲ್ಪಸಞ್ಜ್ಞಶ್ಛರ್ದ್ಯರ್ದಿತೋಽಭ್ಯನ್ತರಯಾತನೇತ್ರಃ | ಕ್ಷಾಮಸ್ವರಃ ಸರ್ವವಿಮುಕ್ತಸನ್ಧಿರ್ಯಾಯಾನ್ನರಃ ಸೋಽಪುನರಾಗಮಾಯ ||೧೧||

ಅಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಯಾವಶಬ್ದೋ ದನ್ತಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಅಲ್ಪಸಞ್ಜ್ಞೋ ಮನ್ದಚೇತನಃ| ಅಭ್ಯನ್ತರಯಾತನೇತ್ರಃ ಕ್ಷೀಣದೃಷ್ಟಿಃ| ಅಪುನರಾಗಮಾಯ ಅಪುನರಾವೃತ್ತಯೇ||೧೧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

ಸಾಧ್ಯಾಸು ಪಾರ್ಷ್ಣ್ಯೋರ್ದಹನಂ ಪ್ರಶಸ್ತಮಗ್ನಿಪ್ರತಾಪೋ ವಮನಂ ಚ ತೀಕ್ಷ್ಣಮ್ | ಪಕ್ವೇ ತತೋಽನ್ನೇ ತು ವಿಲಙ್ಘನಂ ಸ್ಯಾತ್ ಸಮ್ಪಾಚನಂ ಚಾಪಿ ವಿರೇಚನಂ ಚ ||೧೨||

ಇದಾನೀಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಸಾಧ್ಯಾಸ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಸಾಧ್ಯಾಸು ವಿಸೂಚಿಕಾಸು| ಪಾರ್ಷ್ಣಿದಹನಮತ್ರ ಸಞ್ಜ್ಞಾಪ್ರಬೋಧನಾರ್ಥಮಧೋಽತಿಪ್ರವೃತ್ತಿವಾರಣಾರ್ಥಂ ಚ| ಅಗ್ನಿಪ್ರತಾಪನಮ್ ಆಮಪಾಚನಾರ್ಥಮ್| ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಚ ವಮನಮನ್ನಶಲ್ಯನಿರ್ಹರಣಾರ್ಥಮ್| ಸಾಧ್ಯಾಸ್ವಿತಿ ಪದಮಸಾಧ್ಯಪರಿಹಾರಾರ್ಥಂ, ಸಾಧ್ಯಜ್ಞಾನೇ ಯತ್ನಾತಿಶಯಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಂ ಚ| ಪಾಕಾಭಿಮುಖೇಽನ್ನೇ ದೋಷಶೇಷನಿರ್ಹರಣಾರ್ಥಮಾಹ - ಪಕ್ವ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಕ್ವೇ ಪಾಕಾಭಿಮುಖೇ| ವಿಲಙ್ಘನಂ ವಿವಿಧಲಙ್ಘನಂ, ತಚ್ಚ ಯಥಾವಸ್ಥಂ ಯೋಜ್ಯಂ; ಅನ್ಯೇ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ಲಙ್ಘನಮಾಹುಃ, ತಚ್ಚೋಪವಾಸಃ| ಸಮ್ಪಾಚನಮತ್ರ ಸ್ವೇದಾದಿಭಿಃ| ವಿರೇಚನಮತ್ರ ಫಲವರ್ತ್ಯಾದಿಭಿಃ| ಯದ್ಯಪಿ ವಿರೇಚನಮತ್ರ ಸಾಮಾನ್ಯೇನೋಕ್ತಂ, ತಥಾಽಪಿ ವಿಷ್ಟಮ್ಭೇ ಸತಿ ಜ್ಞಾತವ್ಯಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು ಪಠನ್ತಿ ‘ವಾನ್ತೇ ತತೋಽನ್ನೇ ತು ವಿಲಙ್ಘನಂ ಸ್ಯಾತ್ ಸಮ್ಪಾಚನಂ ರೇಚನದೀಪನೇ ಚ’ ಇತಿ| ತೇ ಚ ವಿಸೂಚ್ಯಾಂ ವಮನೇ ಪ್ರಯುಕ್ತೇ ಪಶ್ಚಾದ್ವಿಲಙ್ಘನಾದಿಕಂ ಯೋಜ್ಯಮಿತಿ ಮನ್ಯನ್ತೇ| ಪಾಚನಮತೀಸಾರೋಕ್ತಂ ‘ದೇವದಾರ್ವಭಯಾ’ ಇತ್ಯಾದಿಕಂ, ದೀಪನಂ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಿಕಂ, ಶೇಷಂ ಪೂರ್ವವತ್| ಅನ್ಯೇ ‘ಪಕ್ಷೇ ತತೋಽನ್ಯೇ ತು’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತೇ ಚ ಪಕ್ಷಾದ್ವಿರೇಚನಂ ದೇಯಮಿತಿ ಕೇಚಿನ್ಮನ್ಯನ್ತ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ; ತತ್ರ ಟೀಕಾಕೃದ್ಭಿರ್ಬಹು ವ್ಯಾಹೃತಂ ತಚ್ಚ ಗ್ರನ್ಥಗೌರವಭಯಾತ್ ಪರಿತ್ಯಕ್ತಮ್||೧೨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

ವಿಶುದ್ಧದೇಹಸ್ಯ ಹಿ ಸದ್ಯ ಏವ ಮೂರ್ಚ್ಛಾತಿಸಾರಾದಿರುಪೈತಿ ಶಾನ್ತಿಮ್ |೧೩|

ಕಸ್ಮಾದ್ವಿಸೂಚ್ಯಾಂ ವಮನವಿರೇಚನೇ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯೇ ಇತ್ಯಾಹ- ವಿಶುದ್ಧದೇಹಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಹಿ ಯಸ್ಮಾತ್| ಉಪೈತಿ ಗಚ್ಛತಿ|೧೩|-

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

ಆಸ್ಥಾಪನಂ ಚಾಪಿ ವದನ್ತಿ ಪಥ್ಯಂ ಸರ್ವಾಸು ಯೋಗಾನಪರಾನ್ನಿಬೋಧ ||೧೩||

ಇದಾನೀಮಾಸ್ಥಾಪನಸ್ಯಾಪಿ ಹಿತತ್ವಂ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ- ಆಸ್ಥಾಪನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯದ್ಯಪಿ ‘ತತ್ರೋನ್ಮಾದಭಯಶೋಕಪಿಪಾಸಾರೋಚಕಾಜೀರ್ಣಾರ್ಶ-‘ ಇತ್ಯಾದಿನಾಽಜೀರ್ಣೇ ಆಸ್ಥಾಪನನಿಷೇಧ ಉಕ್ತಃ, ತಥಾಽಪ್ಯತ್ರ ಪಾಕಾಭಿಮುಖೇಽನ್ನೇ ವಿಷ್ಟಮ್ಭನಾಶನಾಯ ಪಾಚನಪೂರ್ವಕಮಾಸ್ಥಾಪನಮಪಿ ಶಸ್ಯತೇ| ಸರ್ವಾಸು ವಿಸೂಚೀಷು; ಕೇಚಿತ್ ಸರ್ವಾಸು ವಿಸೂಚ್ಯಲಸಕವಿಲಮ್ಬಿಕಾಸ್ವಿತಿ ಮನ್ಯನ್ತೇ| ‘ಸರ್ವಾಸು’ ಇತ್ಯತ್ರ ಕೇಚಿತ್ ‘ಸರ್ವಾಂಶ್ಚ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಯೋಗವಿಶೇಷಣಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಯೋಗಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಅಪರಾನ್ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾನ್| ನಿಬೋಧ ಜಾನೀಹಿ| ಅಪಕ್ವಸ್ಯ ಪಾಚನಾರ್ಥಂ ಪಕ್ವಸ್ಯ ಚಾನುಲೋಮನಾರ್ಥಂ' ಇತಿ ಶೇಷಃ||೧೩||

Adhikarana 13 (14) · Śloka 14

ಪಥ್ಯಾವಚಾಹಿಙ್ಗುಕಲಿಙ್ಗಗೃಞ್ಜಸೌವರ್ಚಲೈಃ ಸಾತಿವಿಷೈಶ್ಚ ಚೂರ್ಣಮ್ | ಸುಖಾಮ್ಬುಪೀತಂ ವಿನಿಹನ್ತ್ಯಜೀರ್ಣಂ ಶೂಲಂ ವಿಸೂಚೀಮರುಚಿಂ ಚ ಸದ್ಯಃ ||೧೪||

ತಾನೇವ ಯೋಗಾನಾಹ- ಪಥ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಕಲಿಙ್ಗ ಇನ್ದ್ರಯವಃ| ಗೃಞ್ಜನೋ ರಸೋನಭೇದಃ| ಅಜೀರ್ಣಮ್ ಆಮಶೇಷಃ, ನ ತು ತರುಣಾಜೀರ್ಣಂ; ತತ್ರೌಷಧನಿಷೇಧಾತ್| ವಿಸೂಚೀತಿ ಶೇಷಾ ನತು ಸದ್ಯೋತ್ಥಾ ವಿಸೂಚೀ, ತತ್ರಾಪ್ಯೌಷಧನಿಷೇಧಾತ್||೧೪||

Adhikarana 14 (15-16) · Śloka 16

ಕ್ಷಾರಾಗದಂ ವಾ ಲವಣಂ ವಿಡಂ ವಾ ಗುಡಪ್ರಗಾಢಾನಥ ಸರ್ಷಪಾನ್ ವಾ | ಅಮ್ಲೇನ ವಾ ಸೈನ್ಧವಹಿಙ್ಗುಯುಕ್ತೌ ಸಬೀಜಪೂರ್ಣೌ ಸಘೃತೌ ತ್ರಿವರ್ಗೌ ||೧೫|| ಕಟುತ್ರಿಕಂ ವಾ ಲವಣೈರುಪೇತಂ ಪಿಬೇತ್ ಸ್ನುಹೀಕ್ಷೀರವಿಮಿಶ್ರಿತಂ ತು | ಕಲ್ಯಾಣಕಂ ವಾ ಲವಣಂ ಪಿಬೇತು ಯದುಕ್ತಮಾದಾವನಿಲಾಮಯೇಷು ||೧೬||

ಕ್ಷಾರಾಗದಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷಾರಾಗದಂ ‘ಧವಾಶ್ವಕರ್ಣಶಿರೀಷ-’ (ಕ. ೬ ) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ದುನ್ದುಭಿಸ್ವನೀಯೋಕ್ತಮ್| ಲವಣಂ ವಿಡಲವಣಮ್| ಅತ್ರಾಪ್ಯುಷ್ಣಾಮ್ಬುನಾ ಪಿಬೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಮ್| ಗುಡಪ್ರಗಾಢಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಗುಡಪ್ರಗಾಢಾನ್ ಗುಡಾಢ್ಯಾನ್ | ಅಮ್ಲೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಅಮ್ಲೇನ ಕಾಞ್ಜಿಕೇನ| ಸಬೀಜಪೂರೌ ಬೀಜಪೂರಸಹಿತೌ| ಸಘೃತೌ ತುಲ್ಯಪ್ರಮಾಣೌ| ತ್ರಿವರ್ಗೌ ತ್ರಿಫಲಾತ್ರಿಕಟುಕೌ| 'ಸಬೀಜಪೂರೌ' ಇತ್ಯತ್ರ ಕೇಚಿತ್ 'ಸಶಾಕಬೀಜೌ' ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ಶಾಕವೃಕ್ಷಬೀಜಸಹಿತಾವಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ಯದುಕ್ತಮಾದಾವಿತಿ 'ಗಣ್ಡೀರಪಲಾಶ' (ಚಿ. ೪ ) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವಾತವ್ಯಾಧಿಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಯದುಕ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| 'ಆಮೇಷ್ವನಿಲಾಮಯೇಷು' ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠಿತ್ವಾ ಆಮವಾತೇ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ಅತ್ರಾಪಿ ಅಮ್ಲೇನೇತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ||೧೫-೧೬||

Adhikarana 15 (17) · Śloka 18

ಕೃಷ್ಣಾಜಮೋದಕ್ಷವಕಾಣಿ ವಾಽಪಿ ತುಲ್ಯೌ ಪಿಬೇದ್ವಾ ಮಗಧಾನಿಕುಮ್ಭೌ | ದನ್ತೀಯುತಂ ವಾ ಮಗಧೋದ್ಭವಾನಾಂ ಕಲ್ಕಂ ಪಿಬೇತ್ ಕೋಷವತೀರಸೇನ ||೧೭|| ಉಷ್ಣಾಭಿರದ್ಭಿರ್ಮಗಧೋದ್ಭವಾನಾಂ ಕಲ್ಕಂ ಪಿಬೇನ್ನಾಗರಕಲ್ಕಯುಕ್ತಮ್ |೧೮|

ಕೃಷ್ಣಾಜಮೋದೇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷವಃ ಫಣಿಜ್ಜಕಾಕಾರಃ ಪ್ರಾಯಶಃ ಪಾರಿಯಾತ್ರೇ ಭವತಿ| 'ಕ್ಷವಕಾಣಿ ವಾಽಪಿ' ಇತ್ಯತ್ರ 'ಕ್ಷವಕಾಗ್ನಿಕಾನ್ ವಾ' ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ| ಅತ್ರಾಪಿ ಅಮ್ಲೇನೇತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ತುಲ್ಯೌ ಪಿಬೇದ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ನಿಕುಮ್ಭೋ ದನ್ತೀ| ಅತ್ರಾಪ್ಯಮ್ಲೇನೇತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಮಗಧಾನಿಕುಮ್ಭಪಾನಂ ವಿಷ್ಟಮ್ಭೇ ಸತಿ ವಿರೇಕಾರ್ಥಮ್| ಕೇಚಿದುಷ್ಣೋದಕೇನ ಪಾನಮಿಚ್ಛನ್ತಿ| ದನ್ತೀಯುತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕೋಷವತೀ ಘೋಷಕಃ| ಕೇಚಿತ್ “ಉಷ್ಣಾಭಿರದ್ಭಿರ್ಮಗಧೋದ್ಭವಾನಾಂ ಕಲ್ಕಂ ಪಿಬೇನ್ನಾಗರಚೂರ್ಣಯುಕ್ತಮ್” ಈದೃಶಂ ಪಠನ್ತಿ||೧೭||-

Adhikarana 16 (18) · Śloka 19

ವ್ಯೋಷಂ ಕರಞ್ಜಸ್ಯ ಫಲಂ ಹರಿದ್ರೇ ಮೂಲಂ ಸಮಂ ಚಾಪ್ಯಥ ಮಾತುಲುಙ್ಗ್ಯಾಃ ||೧೮|| ಛಾಯಾವಿಶುಷ್ಕಾ ಗುಟಿಕಾಃ ಕೃತಾಸ್ತಾ ಹನ್ಯುರ್ವಿಸೂಚೀಂ ನಯನಾಞ್ಜನೇನ |೧೯|

ವಿಸೂಚ್ಯಾಂ ಪ್ರಮೀಲಕಾದಿಶಾನ್ತ್ಯರ್ಥಮಞ್ಜನಮಾಹ- ವ್ಯೋಷಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕೇಚಿನ್ಮಾತುಲುಙ್ಗೀಂ ಮಧುಕರ್ಕಟೀಮಾಹುಃ| ವಿಸೂಚೀಶಬ್ದೇನ ವಿಸೂಚೀಜನಿತಾಃ ಪ್ರಮೀಲಕಶಿರೋರೋಗಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ, ಕಾರಣೇ ಕಾರ್ಯೋಪಚಾರಾತ್; ಅಥವಾ ವಿಸೂಚೀಮೇವಾಞ್ಜನಪ್ರಭಾವಾತ್ ಹನ್ಯುಃ||೧೮||-

Adhikarana 17 (19) · Śloka 20

ಸುವಾಮಿತಂ ಸಾಧುವಿರೇಚಿತಂ ವಾ ಸುಲಙ್ಘಿತಂ ಮನುಜಂ ವಿದಿತ್ವಾ ||೧೯|| ಪೇಯಾದಿಭಿರ್ದೀಪನಪಾಚನೀಯೈಃ ಸಮ್ಯಕ್ಕ್ಷುಧಾರ್ತಂ ಸಮುಪಕ್ರಮೇತ |೨೦|

ಶುದ್ಧಸ್ಯ ಸುಲಙ್ಘಿತಸ್ಯ ಪಥ್ಯದಾನಾರ್ಥಮಾಹ- ಸುವಾಮಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕೇಚಿದತ್ರ “ಕುಷ್ಠಂ ಚಾಗುರು ಪತ್ರಂ ಚ ರಾಸ್ನಾಶಿಗ್ರುವಚಾತ್ವಚಮ್| ಪಿಷ್ಟಮಮ್ಲೇನ ತಚ್ಛ್ರೇಷ್ಠಂ ವಿಸೂಚ್ಯಾಮಙ್ಗಮರ್ದನಮ್||ಚಿತ್ರಕಂ ಪೂತಿಪಿಣ್ಯಾಕಂ ಕುಷ್ಠಂ ಭಲ್ಲಾತಕಾನಿ ಚ| ದ್ವೌ ಕ್ಷಾರೌ ಸೈನ್ಧವಂ ಚೈವ ಶುಕ್ಲಂ ತೈಲಂ ವಿಪಾಚಯೇತ್|| ಏತದುದ್ವರ್ತನಂ ಕುರ್ಯಾತ್ ಪ್ರದೇಹಂ ವಾ ವಿಚಕ್ಷಣಃ|” ಇತಿ ಯೋಗದ್ವಯಂ ಪಠನ್ತಿ; ತನ್ನ ಪಠಿತವ್ಯಂ, ಸಮಾನತನ್ತ್ರಾದರ್ಶನಾತ್||೧೯||-

Adhikarana 18 (20) · Śloka 21

ಆಮಂ ಶಕೃದ್ವಾ ನಿಚಿತಂ ಕ್ರಮೇಣ ಭೂಯೋ ವಿಬದ್ಧಂ ವಿಗುಣಾನಿಲೇನ ||೨೦|| ಪ್ರವರ್ತಮಾನಂ ನ ಯಥಾಸ್ವಮೇನಂ ವಿಕಾರಮಾನಾಹಮುದಾಹರನ್ತಿ |೨೧|

ಇದಾನೀಂ ವಿಸೂಚಿಕಾತುಲ್ಯಚಿಕಿತ್ಸಿತತ್ವಾದ್ವಿಸೂಚಿಕೋಪದ್ರವತ್ವಾಚ್ಚಾನುಕ್ತಮಪ್ಯಾನಾಹಮಾಹ- ಆಮಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆಮಮ್ ಅಪಕ್ವಾನ್ನರಸಃ, ಶಕೃತ್ ಪುರೀಷಂ, ನಿಚಿತಂ ವೃದ್ಧಿಗತಂ, ವಿಬದ್ಧಮ್ ಅವರುದ್ಧಂ, ವಿಗುಣಾನಿಲೇನ ಉನ್ಮಾರ್ಗವಾಯುನಾ, ನ ಪ್ರವರ್ತಮಾನಮಿತಿ ನಾಧಃಪ್ರವರ್ತಮಾನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ, ಯಥಾಸ್ವಂ ಯಥಾಮಾರ್ಗಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಏವಮ್ ಆಮಂ ನಿಚಿತಂ ವಿಗುಣಾನಿಲೇನ ವಿಬದ್ಧಂ ಸತ್ ಸ್ವಮಾರ್ಗೇಽಪ್ರವರ್ತಮಾನಂ ಶಕೃದ್ವಾ ಏವಮ್ಭೂತಮಾನಾಹಂ ವಿಕಾರಮುದಾಹರನ್ತೀತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ| ಕೇಚಿದಾಮಮಿತಿ ಶಕೃದ್ವಿಶೇಷಣಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ; ತನ್ನ, ಸಮಾನತನ್ತ್ರೇ ಆಮಾದಪ್ಯಾನಾಹಸ್ಯ ದರ್ಶಿತತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಚ ತದ್ವಚಃ- “ಆನಾಹೇ ತ್ವಾಮಸಮ್ಭೂತೇ ವಿಡುದ್ಭೂತೇಽಪಿ ವಾ ಭಿಷಕ್”- ಇತ್ಯಾದಿ||೨೦||-

Adhikarana 19 (21) · Śloka 22

ತಸ್ಮಿನ್ ಭವನ್ತ್ಯಾಮಸಮುದ್ಭವೇ ತು ತೃಷ್ಣಾಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಶಿರೋವಿದಾಹಾಃ ||೨೧|| ಆಮಾಶಯೇ ಶೂಲಮಥೋ ಗುರುತ್ವಂ ಹೃಲ್ಲಾಸ ಉದ್ಗಾರವಿಘಾತನಂ ಚ |೨೨|

ಆಮಜಾನಾಹಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ತಸ್ಮಿನ್ನಿತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಮಿನ್ ಆನಾಹೇ| ಗುರುತ್ವಮಪಿ ಆಮಾಶಯೇ ಆಮಜಾನಾಹೇ ಪ್ರಾಯಶೋ ಭವತಿ| ಕೇಚಿತ್ ‘ಹೃಲ್ಲಾಸ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಹೃತ್ಸ್ತಮ್ಭ’ ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ಹೃದಯಸ್ಯ ವಿಬನ್ಧತ್ವಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ಉದ್ಗಾರವಿಘಾತನಮ್ ಉದ್ಗಾರಸ್ಯಾಸಮ್ಯಕ್ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ಕೇಚಿದಾಮಸಮುದ್ಭವೇ ಆಮಾಶಯಸಮುದ್ಭವೇ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ, ಪದೇಷ್ವಪಿ ಪದೈಕದೇಶಪ್ರಯೋಗಾತ್; ತೇ ಚ ಆಮಾಶಯಸಮುದ್ಭವಮಾಮಾದೇವೇಚ್ಛನ್ತಿ; ತತ್ರಾಪಿ ಸ ಏವ ತಾತ್ಪರ್ಯಾರ್ಥಃ||೨೧||-

Adhikarana 20 (22) · Śloka 23

ಸ್ತಮ್ಭಃ ಕಟೀಪೃಷ್ಠಪುರೀಷಮೂತ್ರೇ ಶೂಲೋಽಥ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಸ ಶಕೃದ್ವಮೇಚ್ಚ ||೨೨|| ಶ್ವಾಸಶ್ಚ ಪಕ್ವಾಶಯಜೇ ಭವನ್ತಿ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಚಾತ್ರಾಲಸಕೋದ್ಭವಾನಿ |೨೩|

ಪುರೀಷಜಾನಾಹಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಸ್ತಮ್ಭ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ತಮ್ಭಶಬ್ದಃ ಕಟ್ಯಾದಿಭಿರ್ಮೂತ್ರಾನ್ತೈಃ ಸಹ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಶೂಲೋಽಪ್ಯತ್ರ ಕಟ್ಯಾದಿಷ್ವೇವ| ಸ ಪುರುಷಃ| ಪಕ್ವಾಶಯಜೇ ಆನಾಹೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ‘ಮಞ್ಚಾಃ ಕ್ರೋಶನ್ತಿ’ ಇತಿವದುಪಚಾರಾತ್ ಪಕ್ವಾಶಯಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ಪುರೀಷಮಭಿಪ್ರೇತಂ, ಅಥ ಚ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಪಕ್ವಾಶಯೇ ಭವತಿ| ಕೇಚಿತ್ ಪಕ್ವಾಶಯಜೇ ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥೇ ಆನಾಹೇ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ತೇ ಚ ಪಕ್ವಾಶಯೋದ್ಭೂತ ಆನಾಹಃ ಪುರೀಷಾದ್ಭವತಿ ಇತೀಚ್ಛನ್ತಿ; ತಥಾಽಪಿ ಸ ಪೂರ್ವೋಕ್ತ ಏವ ಪರಿಫಲಿತಾರ್ಥಃ||೨೨||-

Adhikarana 21 (23) · Śloka 23

ಆಮೋದ್ಭವೇ ವಾನ್ತಮುಪಕ್ರಮೇತ ಸಂಸರ್ಗಭಕ್ತಕ್ರಮದೀಪನೀಯೈಃ ||೨೩||

ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯಾಮೋತ್ಥಾನಾಹಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಆಮೋದ್ಭವ ಇತ್ಯಾದಿ| ಆಮೋದ್ಭವೇ ಅವಿಪಕ್ವರಸಜೇ ಆನಾಹೇ| ಕೇಚಿದಾಮೋದ್ಭವೇ ಆಮಾಶಯೋದ್ಭವೇ, ಪದೇಷ್ವಪಿ ಪದೈಕದೇಶಪ್ರಯೋಗಾತ್| ಏಷ ಪಕ್ಷಶ್ಚಾನನ್ತರಮೇವ ವಿವೃತಃ| ವಾನ್ತಂ ಕೃತವಮನಂ ನರಮ್| ಸಂಸರ್ಗಭಕ್ತಕ್ರಮಃ ಪೇಯಾದಿಕ್ರಮಃ| ದೀಪನೀಯಾನಿ ಪಿಪಲ್ಯಾದಿಸಾಧಿತಾನಿ||೨೩||

Adhikarana 22 (24) · Śloka 24

ಅಥೇತರಂ ಯೋ ನ ಶಕೃದ್ವಮೇತ್ತಮಾಮಂ ಜಯೇತ್ ಸ್ವೇದನಪಾಚನೈಶ್ಚ |೨೪|

ಪುರೀಷಜಾನಾಹಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಅಥೇತರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯಃ ಪುಮಾನ್ ಶಕೃತ್ ಪುರೀಷಂ ನ ವಮೇತ್ , ತಸ್ಯ ಪುಂಸಸ್ತಮಾನಾಹಮಿತರಂ ಪುರೀಷಜಮ್ ಆಮಾನ್ವಿತಂ ಸ್ವೇದನಾದಿಭಿರ್ಜಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಯಸ್ತು ಶಕೃದ್ವಮೇತ್ತಸ್ಯ ಆಮಂ ನ ಜಯೇತ್, ತಥಾ ಸತ್ಯಸಾಧ್ಯತ್ವಾದಿತಿ ಭಾವಃ| ಕಾರ್ತಿಕಕುಣ್ಡಸ್ತು ಇತರಂ ಪಕ್ವಾಶಯಜಾನಾಹವನ್ತಂ ನರಂ, ಮತ್ವರ್ಥೀಯಪ್ರತ್ಯಯಾನ್ತತ್ವಾತ್|| ಅಸಾವಪಿ ಪಕ್ಷೋಽನನ್ತರಂ ವಿವೃತಃ| 'ಸ್ವೇದನಪಾಚನೀಯೈಃ' ಇತ್ಯತ್ರ ಚ ಕಾರ್ತಿಕಕುಣ್ಡಃ 'ಸ್ವೇದ್ಯ ಯಥಾವಿಧಾನಂ' ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯತಿ- ಸ್ವೇದ್ಯ ಸ್ವೇದಯಿತ್ವಾ, ಉಪಸರ್ಗಲೋಪಾತ್ ಸಾಧು; ಯಥಾವಿಧಾನಮಿತಿ ವಿಣ್ಮೂತ್ರಾನುಲೋಮನವಿಧಾನೇನ|೨೪|-

Adhikarana 23 (24-25) · Śloka 25

ವಿಸೂಚಿಕಾಯಾಂ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ವೈರೇಚನಿಕಾನಿ ಯಾನಿ ||೨೪|| ತಾನ್ಯೇವ ವರ್ತೀರ್ವಿರಚೇದ್ವಿಚೂರ್ಣ್ಯ ಮಹಿಷ್ಯಜಾವೀಭಗವಾಂ ತು ಮೂತ್ರೈಃ | ಸ್ವಿನ್ನಸ್ಯ ಪಾಯೌ ವಿನಿವೇಶ್ಯ ತಾಶ್ಚ ಚೂರ್ಣಾನಿ ಚೈಷಾಂ ಪ್ರಧಮೇತ್ತು ನಾಡ್ಯಾ ||೨೫||

ಅತಿದೇಶೇನಾನಾಹಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ವಿಸೂಚಿಕಾಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಸೂಚಿಕಾಯಾಂ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾನಿ ಕಥಿತಾನಿ ಯಾನಿ ವೈರೇಚನಿಕಾನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ದನ್ತ್ಯಾದೀನಿ, ತಾನಿ ವಿಚೂರ್ಣ್ಯ ಮಹಿಷ್ಯಾದೀನಾಂ ಮೂತ್ರೈರ್ವಿಪಾಚ್ಯ ವರ್ತೀರ್ವಿರಚೇತ್ ಕುರ್ಯಾತ್| ತಾಶ್ಚ ವರ್ತೀಃ ಸ್ವಿನ್ನಸ್ಯ ನರಸ್ಯ ಗುದೇ ವಿನಿವೇಶ್ಯ, ಏಷಾಂ ವೈರೇಚನಿಕಾನಾಮೇವ ಚೂರ್ಣಾನಿ ನಾಡ್ಯಾ ಪ್ರಧಮೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಇಭೋ ಹಸ್ತೀ||೨೪-೨೫||

Adhikarana 24 (26) · Śloka 27

ಮೂತ್ರೇಷು ಸಂಸಾಧ್ಯ ಯಥಾವಿಧಾನಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಯಾನ್ಯೂರ್ಧ್ವಮಧಶ್ಚ ಯಾನ್ತಿ | ಕ್ವಾಥೇನ ತೇನಾಶು ನಿರುಹಯೇಚ್ಚ ಮೂತ್ರಾರ್ಧಯುಕ್ತೇನ ಸಮಾಕ್ಷಿಕೇಣ ||೨೬|| ತ್ರಿಭಣ್ಡಿಯುಕ್ತಂ ಲವಣಪ್ರಕುಞ್ಚಂ ದತ್ತ್ವಾ ವಿರಿಕ್ತಕ್ರಮಮಾಚರೇಚ್ಚ |೨೭|

ಆನಾಹೇ ನಿರೂಹಮಾಹ- ಮೂತ್ರೇಷು ಸಂಸಾಧ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಯಾನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಊರ್ಧ್ವಮಧಶ್ಚ ಯಾನ್ತಿ ತಾನಿ ಮೂತ್ರೇಷು ಯಥಾವಿಧಾನಂ ಸಂಸಾಧ್ಯ ತೇನ ಕ್ವಾಥೇನಾರ್ಧಮೂತ್ರಾನ್ವಿತೇನ ಸಮಾಕ್ಷಿಕೇಣ ತ್ರಿಭಣ್ಡಿಯುಕ್ತಲವಣಂ ಪ್ರಕುಞ್ಚಂ ದತ್ತ್ವಾ ನಿರುಹಯೇದಿತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ| ಮೂತ್ರೇಷ್ವಿತಿ ಅನನ್ತರೋಕ್ತೇಷು ಮಹಿಷ್ಯಾದಿಜೇಷು| ಸಂಸಾಧ್ಯ ಪಕ್ತ್ವಾ| ಯಥಾವಿಧಾನಂ ಕ್ವಾಥಪಾಕವಿಧಿನಾ| ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಯಾನ್ಯೂರ್ಧ್ವಮಧಶ್ಚ ಯಾನ್ತಿ ಸಂಶೋಧನಸಂಶಮನೀಯೋಕ್ತಾನಿ ಕೋಶಾತಕ್ಯಾದೀನಿ| ಆಶು ಶೀಘ್ರಮ್| ಮೂತ್ರಾರ್ಧಯುತೇನ ಅರ್ಧಮೂತ್ರಾನ್ವಿತೇನ ಕ್ವಾಥೇನ| ಕಾರ್ತಿಕಕುಣ್ಡಸ್ತು ಮಾತ್ರಾರ್ಧಯುಕ್ತೇನೇತಿ ಪಠತಿ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯತಿ ಚ- ಅರ್ಧಮಾತ್ರಿಕೇಣೇತಿ| ಮಾಕ್ಷಿಕಂ ಮಧು| ತ್ರಿಭಣ್ಡಿಯುಕ್ತಂ ಲವಣಪ್ರಕುಞ್ಚಮಿತಿ ತ್ರಿವೃತ್ಸಹಿತಮೇವ ಸೈನ್ಧವಪಲಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿರಿಕ್ತಕ್ರಮಂ ಸಮ್ಯಗ್ವಿರಿಕ್ತಸ್ಯ ಯಃ ಕ್ರಮಸ್ತಮಾಚರೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಕೇಚಿತ್ ಆಚರೇದಿತ್ಯನ್ತರ್ಭಾವಿತಕಾರಿತಾರ್ಥಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ; ತೇನ, ಆಚರೇತ್ ವೈದ್ಯೇನಾಚಾರಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಇದಮಾಸ್ಥಾಪನಮಾನಾಹೇ ಪಾಚನೋತ್ತರಕಾಲಂ ದೇಯಂ, ನ ತ್ವಾಮಾವಸ್ಥಾಯಾಮ್||೨೬||-

Adhikarana 25 (27) · Śloka 27

ಏಷ್ವೇವ ತೈಲೇನ ಚ ಸಾಧಿತೇನ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಯದಿ ಸ್ಯಾದನುವಾಸಯೇಚ್ಚ ||೨೭||

ಆನಾಹೇಽನುವಾಸನಮಾಹ- ಏಷ್ವೇವೇತ್ಯಾದಿ| ಏಷ್ವಿತಿ ಅನನ್ತರಾಭಿಹಿತನಿರೂಹೋಕ್ತೇಷು ಕೋಶಾತಕ್ಯಾದಿಷು| ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಪ್ರಾಪ್ತಕಾಲಂ ಪ್ರಾಪ್ತಾವಸ್ಥಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಏತೇನ ಪರಿಪಕ್ವಾಮಂ ಸುನಿರೂಢಂ ವಾತಕೋಪೇ ಸತ್ಯನುವಾಸಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೨೭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 56

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರಾನ್ತರ್ಗತೇ ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಾತನ್ತ್ರೇ ವಿಸೂಚಿಕಾಪ್ರತಿಷೇಧೋ ನಾಮ (ಅಷ್ಟಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ, ಆದಿತಃ ) ಷಟ್ಪಞ್ಚಾಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೫೬||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರೇ ವಿಸೂಚಿಕಾಪ್ರತಿಷೇಧೋ ನಾಮ ಷಟ್ಪಞ್ಚಾಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೫೬||