Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో విసూచికాప్రతిషేధమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातो विसूचिकाप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
ఉదావర్తప్రతిషేధానంతరముదావర్తాశ్రితవాతప్రతిలోమ్యకృతమందాగ్నేర్విసూచికాహేతుత్వాద్విసూచికాప్రతిషేధారంభో యుక్త ఇత్యత ఆహ- అథాత ఇత్యాది| విసూచికేత్యత్ర ఆదిశబ్దో లుప్తో ద్రష్టవ్యః, తేనాలసకవిలంబికయోర్గ్రహణం||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
అజీర్ణమామం విష్టబ్ధం విదగ్ధం చ యదీరితం | విసూచ్యలసకౌ తస్మాద్భవేచ్చాపి విలంబికా ||3||
अजीर्णमामं विष्टब्धं विदग्धं च यदीरितम् | विसूच्यलसकौ तस्माद्भवेच्चापि विलम्बिका ||३||
🔊 Audio coming soon
విసూచ్యాదీనాం కారణమాహ- అజీర్ణమామమిత్యాది| యదీరితమితి ‘అన్నపానవిధౌ’ ఇతి శేషః| తస్మాత్ అజీర్ణాత్| యదత్ర చతుర్థాజీర్ణస్య రసశేషస్యోపాదానం న కృతం తదపరిణామమాత్రత్వేన తస్య విసూచ్యాద్యారంభకత్వాభావాదేకీయమతత్వేనోక్తత్వాచ్చ| విసూచ్యలసకాభ్యాం యద్విలంబికాయాః పృథగ్విభక్తినిర్దేశః కృతః, తత్తస్యా అసాధ్యత్వావబోధనార్థం, ఇతరయోశ్చ ప్రాయః కృచ్ఛ్రసాధ్యత్వబోధనార్థం||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
సూచీభిరివ గాత్రాణి తుదన్ సంతిష్ఠతేఽనిలః | యస్యాజీర్ణేన సా వైద్యైరుచ్యతే తి విసూచికా ||4||
सूचीभिरिव गात्राणि तुदन् सन्तिष्ठतेऽनिलः | यस्याजीर्णेन सा वैद्यैरुच्यते ति विसूचिका ||४||
🔊 Audio coming soon
విసూచ్యా నిరుక్తిమాహ- సూచీభిరిత్యాది| వైద్యైః ఆద్యైరిత్యర్థః| ఉచ్యతే తి ‘వర్ణాగమ-’ ఇత్యాదినా ఇకారలోపాత్ సాధుః| ‘తుదన్’ ఇత్యత్ర ‘భిందన్’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి| యదత్ర విసూచ్యాదీనాం ప్రాగ్రూపం న భణితం తద్రూపాణ్యేవాల్పాన్యాసాం ప్రాగ్రూపం, న తు ప్రాగ్రూపాంతరమస్తీతి బోధయతి||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
న తాం పరిమితాహారా లభంతే విదితాగమాః | మూఢాస్తామజితాత్మానో లభంతే కలుషాశయాః ||5||
न तां परिमिताहारा लभन्ते विदितागमाः | मूढास्तामजितात्मानो लभन्ते कलुषाशयाः ||५||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీమజీర్ణపరివర్జనే యత్నాతిశయః కార్య ఇతి ప్రతిపాదనార్థమాహ- న తామిత్యాది| పరిమితాహారా అనిషిద్ధాశనం భుంజానాః| విదితాగమా జ్ఞాతభోజనోపదేశాః| మూఢాః పశుతుల్యాః, సేవ్యాసేవ్యాహారానభిజ్ఞా ఇత్యర్థః| అజితాత్మానః అజితేంద్రియాః| కలుషాశయాః ప్రదుష్టామాశయాః, ఆమాశయదుష్టిశ్చ దుష్టాన్నసంపర్కాద్వాతాదికోపాచ్చ; కేచిత్ ‘అశనలోలుపాః’ ఇతి పఠంతి||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
మూర్చ్ఛాతిసారౌ వమథుః పిపాసా శూలం భ్రమోద్వేష్టనజృంభదాహాః | వైవర్ణ్యకంపౌ హృదయే రుజశ్చ భవంతి తస్యాం శిరసశ్చ భేదః ||6||
मूर्च्छातिसारौ वमथुः पिपासा शूलं भ्रमोद्वेष्टनजृम्भदाहाः | वैवर्ण्यकम्पौ हृदये रुजश्च भवन्ति तस्यां शिरसश्च भेदः ||६||
🔊 Audio coming soon
విసూచికాలక్షణమాహ- మూర్చ్ఛాతిసారావిత్యాది| వమథుః ఛర్దిః| ఉద్వేష్టనం జంఘాదీనాం మోటనం, ఖల్లీతి లోకే| తస్యాం విసూచికాయాం| శిరసశ్చ భేదః శిరోవిదారణమివ వేదనా||6||
Adhikarana 6 (7-8) · Śloka 8
కుక్షిరానహ్యతేఽత్యర్థం ప్రతామ్యతి వికూజతి | నిరుద్ధో మారుతశ్చాపి కుక్షౌ విపరిధావతి ||7|| వాతవర్చోనిరోధశ్చ కుక్షౌ యస్య భృశం భవేత్ | తస్యాలసకమాచష్టే తృష్ణోద్గారావరోధకౌ ||8||
कुक्षिरानह्यतेऽत्यर्थं प्रताम्यति विकूजति | निरुद्धो मारुतश्चापि कुक्षौ विपरिधावति ||७|| वातवर्चोनिरोधश्च कुक्षौ यस्य भृशं भवेत् | तस्यालसकमाचष्टे तृष्णोद्गारावरोधकौ ||८||
🔊 Audio coming soon
అలసకలక్షణమాహ- కుక్షిరిత్యాది| కుక్షిః ఉదరం| ఆనహ్యతే ఆధ్మానయుక్తో భవతి| అత్యర్థమతిశయం యథా తథా| తామ్యతి తమసి ప్రవిశతీవ| వికూజతి అవ్యక్తశబ్దం కరోతి| విపరిధావతి విశేషేణ సమంతాద్గచ్ఛతి||7-8||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
దుష్టం తు భుక్తం కఫమారుతాభ్యాం ప్రవర్తతే నోర్ధ్వమధశ్చ యస్య | విలంబికాం తాం భృశదుశ్చికిత్స్యామాచక్షతే శాస్త్రవిదః పురాణాః ||9||
दुष्टं तु भुक्तं कफमारुताभ्यां प्रवर्तते नोर्ध्वमधश्च यस्य | विलम्बिकां तां भृशदुश्चिकित्स्यामाचक्षते शास्त्रविदः पुराणाः ||९||
🔊 Audio coming soon
విలంబికాలక్షణమాహ- దుష్టమిత్యాది| భుక్తం భోజనం| దుష్టమిత్యత్ర ‘కఫమారుతాభ్యాం’ ఇతి సంబంధనీయం| యద్యపి విలంబికా బాహుల్యేన విదగ్ధాజీర్ణాజ్జాయతే, విదగ్ధాజీర్ణాచ్చ పిత్తం దుష్టం న వాయుర్దుష్టో భవతి న వా శ్లేష్మా, తథాఽపి పిత్తదుష్ట్యా ఇతరయోరపి దుష్టిః, తస్మాత్ కఫమారుతాభ్యాం దుష్టమిత్యుక్తం; ఏవం బాహుల్యేన ఆమావిశిష్టత్వోత్థితయోర్విసూచ్యలసకయోః కఫవాతాధికయోరపీతరదోషసద్భావో జ్ఞేయః| ‘దుష్టం’ ఇత్యత్ర ‘లీనం’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి| ఇయమేవ విలంబికా తంత్రాంతరే ‘దండాలసక’ ఇతి నామ్నా కథ్యతే||9||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
యత్రస్థమామం విరుజేత్తమేవ దేశం విశేషేణ వికారజాతైః | దోషేణ యేనావతతం స్వలింగైస్తం లక్షయేదామసముద్భవైశ్చ ||10||
यत्रस्थमामं विरुजेत्तमेव देशं विशेषेण विकारजातैः | दोषेण येनावततं स्वलिङ्गैस्तं लक्षयेदामसमुद्भवैश्च ||१०||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం పూర్వోక్తలక్షణవిశేషమతిదేశేనాహ- యత్రస్థమామమిత్యాది| యత్రస్థం యస్మిన్ దేశే స్థితం, యేన చ దోషేణావతతం వ్యాప్తమామం స్యాత్, తమేవ దేశం యస్మాద్విశేషేణ రుజేత్ తస్మాత్ కారణాత్తం దేశం తద్దోషలక్షణైర్వికారజాతైస్తోదాదిభిరామసముద్భవైశ్చ లింగైః స్తంభాధ్మానాదిభిర్లక్షయేదితి పిండార్థః| నను, యత్రస్థమిత్యనేన ఆమస్థానకథనేన కిం ప్రయోజనం? యస్మాద్యత్ర స్థితో వికృతో దోషో భవిష్యతి తత్రైవ రుజం కరిష్యతి? సత్యం, నైవం సర్వత్ర, యథా గండమాలాదౌ పిండికాస్థితస్యాపి దోషస్య గ్రీవాదౌ వికారకర్తృత్వదర్శనాత్| ఆమపీడితదేశావబోధశ్చాత్ర సుఖచికిత్సాకరణార్థముక్తః| అర్థాత్ యత్ర యస్మిన్ స్థానే స్థితమామమజీర్ణం విరుజేద్విశిష్టం రుజం కుర్యాత్ తమేవ దేశం లక్షయేద్వైద్యః, కైర్వికారజాతైః? ఆమసముద్భవైః స్తంభగౌరవాదిభిః| బ్రహ్మదేవస్తు యేన దోషేణ వాతాద్యన్యతమేనానుగతమామజం దోషం స్వలింగైర్వాతాద్యన్యతమదోషలింగైర్లక్షయేదితి వ్యాఖ్యానయతి| అపరేఽన్యథా పఠిత్వా వ్యాఖ్యానయంతి, తచ్చ శిష్యబుద్ధివ్యాకులకర్తుత్వాద్గ్రంథగౌరవభయాచ్చ పరిహృతం||10||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
యః శ్యావదంతౌష్ఠనఖోఽల్పసంజ్ఞశ్ఛర్ద్యర్దితోఽభ్యంతరయాతనేత్రః | క్షామస్వరః సర్వవిముక్తసంధిర్యాయాన్నరః సోఽపునరాగమాయ ||11||
यः श्यावदन्तौष्ठनखोऽल्पसञ्ज्ञश्छर्द्यर्दितोऽभ्यन्तरयातनेत्रः | क्षामस्वरः सर्वविमुक्तसन्धिर्यायान्नरः सोऽपुनरागमाय ||११||
🔊 Audio coming soon
అసాధ్యలక్షణమాహ- య ఇత్యాది| శ్యావశబ్దో దంతాదిభిః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| అల్పసంజ్ఞో మందచేతనః| అభ్యంతరయాతనేత్రః క్షీణదృష్టిః| అపునరాగమాయ అపునరావృత్తయే||11||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
సాధ్యాసు పార్ష్ణ్యోర్దహనం ప్రశస్తమగ్నిప్రతాపో వమనం చ తీక్ష్ణం | పక్వే తతోఽన్నే తు విలంఘనం స్యాత్ సంపాచనం చాపి విరేచనం చ ||12||
साध्यासु पार्ष्ण्योर्दहनं प्रशस्तमग्निप्रतापो वमनं च तीक्ष्णम् | पक्वे ततोऽन्ने तु विलङ्घनं स्यात् सम्पाचनं चापि विरेचनं च ||१२||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం చికిత్సితమాహ- సాధ్యాస్విత్యాది| సాధ్యాసు విసూచికాసు| పార్ష్ణిదహనమత్ర సంజ్ఞాప్రబోధనార్థమధోఽతిప్రవృత్తివారణార్థం చ| అగ్నిప్రతాపనం ఆమపాచనార్థం| తీక్ష్ణం చ వమనమన్నశల్యనిర్హరణార్థం| సాధ్యాస్వితి పదమసాధ్యపరిహారార్థం, సాధ్యజ్ఞానే యత్నాతిశయప్రతిపాదనార్థం చ| పాకాభిముఖేఽన్నే దోషశేషనిర్హరణార్థమాహ - పక్వ ఇత్యాది| పక్వే పాకాభిముఖే| విలంఘనం వివిధలంఘనం, తచ్చ యథావస్థం యోజ్యం; అన్యే విశిష్టం లంఘనమాహుః, తచ్చోపవాసః| సంపాచనమత్ర స్వేదాదిభిః| విరేచనమత్ర ఫలవర్త్యాదిభిః| యద్యపి విరేచనమత్ర సామాన్యేనోక్తం, తథాఽపి విష్టంభే సతి జ్ఞాతవ్యం| అన్యే తు పఠంతి ‘వాంతే తతోఽన్నే తు విలంఘనం స్యాత్ సంపాచనం రేచనదీపనే చ’ ఇతి| తే చ విసూచ్యాం వమనే ప్రయుక్తే పశ్చాద్విలంఘనాదికం యోజ్యమితి మన్యంతే| పాచనమతీసారోక్తం ‘దేవదార్వభయా’ ఇత్యాదికం, దీపనం పిప్పల్యాదికం, శేషం పూర్వవత్| అన్యే ‘పక్షే తతోఽన్యే తు’ ఇతి పఠంతి, తే చ పక్షాద్విరేచనం దేయమితి కేచిన్మన్యంత ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి; తత్ర టీకాకృద్భిర్బహు వ్యాహృతం తచ్చ గ్రంథగౌరవభయాత్ పరిత్యక్తం||12||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
విశుద్ధదేహస్య హి సద్య ఏవ మూర్చ్ఛాతిసారాదిరుపైతి శాంతిం |13|
विशुद्धदेहस्य हि सद्य एव मूर्च्छातिसारादिरुपैति शान्तिम् |१३|
🔊 Audio coming soon
కస్మాద్విసూచ్యాం వమనవిరేచనే ప్రయోక్తవ్యే ఇత్యాహ- విశుద్ధదేహస్యేత్యాది| హి యస్మాత్| ఉపైతి గచ్ఛతి|13|-
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
ఆస్థాపనం చాపి వదంతి పథ్యం సర్వాసు యోగానపరాన్నిబోధ ||13||
आस्थापनं चापि वदन्ति पथ्यं सर्वासु योगानपरान्निबोध ||१३||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీమాస్థాపనస్యాపి హితత్వం దర్శయితుమాహ- ఆస్థాపనమిత్యాది| యద్యపి ‘తత్రోన్మాదభయశోకపిపాసారోచకాజీర్ణార్శ-‘ ఇత్యాదినాఽజీర్ణే ఆస్థాపననిషేధ ఉక్తః, తథాఽప్యత్ర పాకాభిముఖేఽన్నే విష్టంభనాశనాయ పాచనపూర్వకమాస్థాపనమపి శస్యతే| సర్వాసు విసూచీషు; కేచిత్ సర్వాసు విసూచ్యలసకవిలంబికాస్వితి మన్యంతే| ‘సర్వాసు’ ఇత్యత్ర కేచిత్ ‘సర్వాంశ్చ’ ఇతి పఠంతి, తే వక్ష్యమాణయోగవిశేషణం కుర్వంతి| యోగానిత్యాది| అపరాన్ వక్ష్యమాణాన్| నిబోధ జానీహి| అపక్వస్య పాచనార్థం పక్వస్య చానులోమనార్థం' ఇతి శేషః||13||
Adhikarana 13 (14) · Śloka 14
పథ్యావచాహింగుకలింగగృంజసౌవర్చలైః సాతివిషైశ్చ చూర్ణం | సుఖాంబుపీతం వినిహంత్యజీర్ణం శూలం విసూచీమరుచిం చ సద్యః ||14||
पथ्यावचाहिङ्गुकलिङ्गगृञ्जसौवर्चलैः सातिविषैश्च चूर्णम् | सुखाम्बुपीतं विनिहन्त्यजीर्णं शूलं विसूचीमरुचिं च सद्यः ||१४||
🔊 Audio coming soon
తానేవ యోగానాహ- పథ్యేత్యాది| కలింగ ఇంద్రయవః| గృంజనో రసోనభేదః| అజీర్ణం ఆమశేషః, న తు తరుణాజీర్ణం; తత్రౌషధనిషేధాత్| విసూచీతి శేషా నతు సద్యోత్థా విసూచీ, తత్రాప్యౌషధనిషేధాత్||14||
Adhikarana 14 (15-16) · Śloka 16
క్షారాగదం వా లవణం విడం వా గుడప్రగాఢానథ సర్షపాన్ వా | అమ్లేన వా సైంధవహింగుయుక్తౌ సబీజపూర్ణౌ సఘృతౌ త్రివర్గౌ ||15|| కటుత్రికం వా లవణైరుపేతం పిబేత్ స్నుహీక్షీరవిమిశ్రితం తు | కల్యాణకం వా లవణం పిబేతు యదుక్తమాదావనిలామయేషు ||16||
क्षारागदं वा लवणं विडं वा गुडप्रगाढानथ सर्षपान् वा | अम्लेन वा सैन्धवहिङ्गुयुक्तौ सबीजपूर्णौ सघृतौ त्रिवर्गौ ||१५|| कटुत्रिकं वा लवणैरुपेतं पिबेत् स्नुहीक्षीरविमिश्रितं तु | कल्याणकं वा लवणं पिबेतु यदुक्तमादावनिलामयेषु ||१६||
🔊 Audio coming soon
క్షారాగదమిత్యాది| క్షారాగదం ‘ధవాశ్వకర్ణశిరీష-’ (క. 6 ) ఇత్యాదినా దుందుభిస్వనీయోక్తం| లవణం విడలవణం| అత్రాప్యుష్ణాంబునా పిబేదితి సంబంధనీయం| గుడప్రగాఢానిత్యాది| గుడప్రగాఢాన్ గుడాఢ్యాన్ | అమ్లేనేత్యాది| అమ్లేన కాంజికేన| సబీజపూరౌ బీజపూరసహితౌ| సఘృతౌ తుల్యప్రమాణౌ| త్రివర్గౌ త్రిఫలాత్రికటుకౌ| 'సబీజపూరౌ' ఇత్యత్ర కేచిత్ 'సశాకబీజౌ' ఇతి పఠిత్వా శాకవృక్షబీజసహితావితి వ్యాఖ్యానయంతి| యదుక్తమాదావితి 'గండీరపలాశా (చి. 4 ) ఇత్యాదినా వాతవ్యాధిచికిత్సితే యదుక్తమిత్యర్థః| 'ఆమేష్వనిలామయేషూ ఇతి కేచిత్ పఠిత్వా ఆమవాతే ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి| అత్రాపి అమ్లేనేతి సంబధ్యతే||15-16||
Adhikarana 15 (17) · Śloka 18
కృష్ణాజమోదక్షవకాణి వాఽపి తుల్యౌ పిబేద్వా మగధానికుంభౌ | దంతీయుతం వా మగధోద్భవానాం కల్కం పిబేత్ కోషవతీరసేన ||17|| ఉష్ణాభిరద్భిర్మగధోద్భవానాం కల్కం పిబేన్నాగరకల్కయుక్తం |18|
कृष्णाजमोदक्षवकाणि वाऽपि तुल्यौ पिबेद्वा मगधानिकुम्भौ | दन्तीयुतं वा मगधोद्भवानां कल्कं पिबेत् कोषवतीरसेन ||१७|| उष्णाभिरद्भिर्मगधोद्भवानां कल्कं पिबेन्नागरकल्कयुक्तम् |१८|
🔊 Audio coming soon
కృష్ణాజమోదేత్యాది| క్షవః ఫణిజ్జకాకారః ప్రాయశః పారియాత్రే భవతి| 'క్షవకాణి వాఽపీ ఇత్యత్ర 'క్షవకాగ్నికాన్ వా' ఇతి కేచిత్ పఠంతి| అత్రాపి అమ్లేనేతి సంబధ్యతే| తుల్యౌ పిబేద్వేత్యాది| నికుంభో దంతీ| అత్రాప్యమ్లేనేతి సంబధ్యతే| మగధానికుంభపానం విష్టంభే సతి విరేకార్థం| కేచిదుష్ణోదకేన పానమిచ్ఛంతి| దంతీయుతమిత్యాది| కోషవతీ ఘోషకః| కేచిత్ “ఉష్ణాభిరద్భిర్మగధోద్భవానాం కల్కం పిబేన్నాగరచూర్ణయుక్తం” ఈదృశం పఠంతి||17||-
Adhikarana 16 (18) · Śloka 19
వ్యోషం కరంజస్య ఫలం హరిద్రే మూలం సమం చాప్యథ మాతులుంగ్యాః ||18|| ఛాయావిశుష్కా గుటికాః కృతాస్తా హన్యుర్విసూచీం నయనాంజనేన |19|
व्योषं करञ्जस्य फलं हरिद्रे मूलं समं चाप्यथ मातुलुङ्ग्याः ||१८|| छायाविशुष्का गुटिकाः कृतास्ता हन्युर्विसूचीं नयनाञ्जनेन |१९|
🔊 Audio coming soon
విసూచ్యాం ప్రమీలకాదిశాంత్యర్థమంజనమాహ- వ్యోషమిత్యాది| కేచిన్మాతులుంగీం మధుకర్కటీమాహుః| విసూచీశబ్దేన విసూచీజనితాః ప్రమీలకశిరోరోగాదయో గృహ్యంతే, కారణే కార్యోపచారాత్; అథవా విసూచీమేవాంజనప్రభావాత్ హన్యుః||18||-
Adhikarana 17 (19) · Śloka 20
సువామితం సాధువిరేచితం వా సులంఘితం మనుజం విదిత్వా ||19|| పేయాదిభిర్దీపనపాచనీయైః సమ్యక్క్షుధార్తం సముపక్రమేత |20|
सुवामितं साधुविरेचितं वा सुलङ्घितं मनुजं विदित्वा ||१९|| पेयादिभिर्दीपनपाचनीयैः सम्यक्क्षुधार्तं समुपक्रमेत |२०|
🔊 Audio coming soon
శుద్ధస్య సులంఘితస్య పథ్యదానార్థమాహ- సువామితమిత్యాది| కేచిదత్ర “కుష్ఠం చాగురు పత్రం చ రాస్నాశిగ్రువచాత్వచం| పిష్టమమ్లేన తచ్ఛ్రేష్ఠం విసూచ్యామంగమర్దనం||చిత్రకం పూతిపిణ్యాకం కుష్ఠం భల్లాతకాని చ| ద్వౌ క్షారౌ సైంధవం చైవ శుక్లం తైలం విపాచయేత్|| ఏతదుద్వర్తనం కుర్యాత్ ప్రదేహం వా విచక్షణః|” ఇతి యోగద్వయం పఠంతి; తన్న పఠితవ్యం, సమానతంత్రాదర్శనాత్||19||-
Adhikarana 18 (20) · Śloka 21
ఆమం శకృద్వా నిచితం క్రమేణ భూయో విబద్ధం విగుణానిలేన ||20|| ప్రవర్తమానం న యథాస్వమేనం వికారమానాహముదాహరంతి |21|
आमं शकृद्वा निचितं क्रमेण भूयो विबद्धं विगुणानिलेन ||२०|| प्रवर्तमानं न यथास्वमेनं विकारमानाहमुदाहरन्ति |२१|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం విసూచికాతుల్యచికిత్సితత్వాద్విసూచికోపద్రవత్వాచ్చానుక్తమప్యానాహమాహ- ఆమమిత్యాది| ఆమం అపక్వాన్నరసః, శకృత్ పురీషం, నిచితం వృద్ధిగతం, విబద్ధం అవరుద్ధం, విగుణానిలేన ఉన్మార్గవాయునా, న ప్రవర్తమానమితి నాధఃప్రవర్తమానమిత్యర్థః, యథాస్వం యథామార్గమిత్యర్థః; ఏవం ఆమం నిచితం విగుణానిలేన విబద్ధం సత్ స్వమార్గేఽప్రవర్తమానం శకృద్వా ఏవంభూతమానాహం వికారముదాహరంతీతి పిండార్థః| కేచిదామమితి శకృద్విశేషణం మన్యంతే; తన్న, సమానతంత్రే ఆమాదప్యానాహస్య దర్శితత్వాత్| తథా చ తద్వచః- “ఆనాహే త్వామసంభూతే విడుద్భూతేఽపి వా భిషక్”- ఇత్యాది||20||-
Adhikarana 19 (21) · Śloka 22
తస్మిన్ భవంత్యామసముద్భవే తు తృష్ణాప్రతిశ్యాయశిరోవిదాహాః ||21|| ఆమాశయే శూలమథో గురుత్వం హృల్లాస ఉద్గారవిఘాతనం చ |22|
तस्मिन् भवन्त्यामसमुद्भवे तु तृष्णाप्रतिश्यायशिरोविदाहाः ||२१|| आमाशये शूलमथो गुरुत्वं हृल्लास उद्गारविघातनं च |२२|
🔊 Audio coming soon
ఆమజానాహలక్షణమాహ- తస్మిన్నిత్యాది| తస్మిన్ ఆనాహే| గురుత్వమపి ఆమాశయే ఆమజానాహే ప్రాయశో భవతి| కేచిత్ ‘హృల్లాస’ ఇత్యత్ర ‘హృత్స్తంభ’ ఇతి పఠిత్వా హృదయస్య విబంధత్వమితి వ్యాఖ్యానయంతి| ఉద్గారవిఘాతనం ఉద్గారస్యాసమ్యక్ప్రవృత్తిః| కేచిదామసముద్భవే ఆమాశయసముద్భవే ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి, పదేష్వపి పదైకదేశప్రయోగాత్; తే చ ఆమాశయసముద్భవమామాదేవేచ్ఛంతి; తత్రాపి స ఏవ తాత్పర్యార్థః||21||-
Adhikarana 20 (22) · Śloka 23
స్తంభః కటీపృష్ఠపురీషమూత్రే శూలోఽథ మూర్చ్ఛా స శకృద్వమేచ్చ ||22|| శ్వాసశ్చ పక్వాశయజే భవంతి లింగాని చాత్రాలసకోద్భవాని |23|
स्तम्भः कटीपृष्ठपुरीषमूत्रे शूलोऽथ मूर्च्छा स शकृद्वमेच्च ||२२|| श्वासश्च पक्वाशयजे भवन्ति लिङ्गानि चात्रालसकोद्भवानि |२३|
🔊 Audio coming soon
పురీషజానాహలక్షణమాహ- స్తంభ ఇత్యాది| స్తంభశబ్దః కట్యాదిభిర్మూత్రాంతైః సహ ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| శూలోఽప్యత్ర కట్యాదిష్వేవ| స పురుషః| పక్వాశయజే ఆనాహే ఇత్యర్థః| ‘మంచాః క్రోశంతి’ ఇతివదుపచారాత్ పక్వాశయశబ్దేనాత్ర పురీషమభిప్రేతం, అథ చ బాహుల్యేన పక్వాశయే భవతి| కేచిత్ పక్వాశయజే పక్వాశయస్థే ఆనాహే ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి| తే చ పక్వాశయోద్భూత ఆనాహః పురీషాద్భవతి ఇతీచ్ఛంతి; తథాఽపి స పూర్వోక్త ఏవ పరిఫలితార్థః||22||-
Adhikarana 21 (23) · Śloka 23
ఆమోద్భవే వాంతముపక్రమేత సంసర్గభక్తక్రమదీపనీయైః ||23||
आमोद्भवे वान्तमुपक्रमेत संसर्गभक्तक्रमदीपनीयैः ||२३||
🔊 Audio coming soon
సంప్రత్యామోత్థానాహచికిత్సామాహ- ఆమోద్భవ ఇత్యాది| ఆమోద్భవే అవిపక్వరసజే ఆనాహే| కేచిదామోద్భవే ఆమాశయోద్భవే, పదేష్వపి పదైకదేశప్రయోగాత్| ఏష పక్షశ్చానంతరమేవ వివృతః| వాంతం కృతవమనం నరం| సంసర్గభక్తక్రమః పేయాదిక్రమః| దీపనీయాని పిపల్యాదిసాధితాని||23||
Adhikarana 22 (24) · Śloka 24
అథేతరం యో న శకృద్వమేత్తమామం జయేత్ స్వేదనపాచనైశ్చ |24|
अथेतरं यो न शकृद्वमेत्तमामं जयेत् स्वेदनपाचनैश्च |२४|
🔊 Audio coming soon
పురీషజానాహచికిత్సామాహ- అథేతరమిత్యాది| యః పుమాన్ శకృత్ పురీషం న వమేత్ , తస్య పుంసస్తమానాహమితరం పురీషజం ఆమాన్వితం స్వేదనాదిభిర్జయేదితి సంబంధః| యస్తు శకృద్వమేత్తస్య ఆమం న జయేత్, తథా సత్యసాధ్యత్వాదితి భావః| కార్తికకుండస్తు ఇతరం పక్వాశయజానాహవంతం నరం, మత్వర్థీయప్రత్యయాంతత్వాత్|| అసావపి పక్షోఽనంతరం వివృతః| 'స్వేదనపాచనీయైః' ఇత్యత్ర చ కార్తికకుండః 'స్వేద్య యథావిధానం' ఇతి పఠిత్వా వ్యాఖ్యానయతి- స్వేద్య స్వేదయిత్వా, ఉపసర్గలోపాత్ సాధు; యథావిధానమితి విణ్మూత్రానులోమనవిధానేన|24|-
Adhikarana 23 (24-25) · Śloka 25
విసూచికాయాం పరికీర్తితాని ద్రవ్యాణి వైరేచనికాని యాని ||24|| తాన్యేవ వర్తీర్విరచేద్విచూర్ణ్య మహిష్యజావీభగవాం తు మూత్రైః | స్విన్నస్య పాయౌ వినివేశ్య తాశ్చ చూర్ణాని చైషాం ప్రధమేత్తు నాడ్యా ||25||
विसूचिकायां परिकीर्तितानि द्रव्याणि वैरेचनिकानि यानि ||२४|| तान्येव वर्तीर्विरचेद्विचूर्ण्य महिष्यजावीभगवां तु मूत्रैः | स्विन्नस्य पायौ विनिवेश्य ताश्च चूर्णानि चैषां प्रधमेत्तु नाड्या ||२५||
🔊 Audio coming soon
అతిదేశేనానాహచికిత్సామాహ- విసూచికాయామిత్యాది| విసూచికాయాం పరికీర్తితాని కథితాని యాని వైరేచనికాని ద్రవ్యాణి దంత్యాదీని, తాని విచూర్ణ్య మహిష్యాదీనాం మూత్రైర్విపాచ్య వర్తీర్విరచేత్ కుర్యాత్| తాశ్చ వర్తీః స్విన్నస్య నరస్య గుదే వినివేశ్య, ఏషాం వైరేచనికానామేవ చూర్ణాని నాడ్యా ప్రధమేదితి సంబంధః| ఇభో హస్తీ||24-25||
Adhikarana 24 (26) · Śloka 27
మూత్రేషు సంసాధ్య యథావిధానం ద్రవ్యాణి యాన్యూర్ధ్వమధశ్చ యాంతి | క్వాథేన తేనాశు నిరుహయేచ్చ మూత్రార్ధయుక్తేన సమాక్షికేణ ||26|| త్రిభండియుక్తం లవణప్రకుంచం దత్త్వా విరిక్తక్రమమాచరేచ్చ |27|
मूत्रेषु संसाध्य यथाविधानं द्रव्याणि यान्यूर्ध्वमधश्च यान्ति | क्वाथेन तेनाशु निरुहयेच्च मूत्रार्धयुक्तेन समाक्षिकेण ||२६|| त्रिभण्डियुक्तं लवणप्रकुञ्चं दत्त्वा विरिक्तक्रममाचरेच्च |२७|
🔊 Audio coming soon
ఆనాహే నిరూహమాహ- మూత్రేషు సంసాధ్యేత్యాది| యాని ద్రవ్యాణి ఊర్ధ్వమధశ్చ యాంతి తాని మూత్రేషు యథావిధానం సంసాధ్య తేన క్వాథేనార్ధమూత్రాన్వితేన సమాక్షికేణ త్రిభండియుక్తలవణం ప్రకుంచం దత్త్వా నిరుహయేదితి పిండార్థః| మూత్రేష్వితి అనంతరోక్తేషు మహిష్యాదిజేషు| సంసాధ్య పక్త్వా| యథావిధానం క్వాథపాకవిధినా| ద్రవ్యాణి యాన్యూర్ధ్వమధశ్చ యాంతి సంశోధనసంశమనీయోక్తాని కోశాతక్యాదీని| ఆశు శీఘ్రం| మూత్రార్ధయుతేన అర్ధమూత్రాన్వితేన క్వాథేన| కార్తికకుండస్తు మాత్రార్ధయుక్తేనేతి పఠతి, వ్యాఖ్యానయతి చ- అర్ధమాత్రికేణేతి| మాక్షికం మధు| త్రిభండియుక్తం లవణప్రకుంచమితి త్రివృత్సహితమేవ సైంధవపలమిత్యర్థః| విరిక్తక్రమం సమ్యగ్విరిక్తస్య యః క్రమస్తమాచరేదిత్యర్థః; కేచిత్ ఆచరేదిత్యంతర్భావితకారితార్థం మన్యంతే; తేన, ఆచరేత్ వైద్యేనాచారయేదిత్యర్థః| ఇదమాస్థాపనమానాహే పాచనోత్తరకాలం దేయం, న త్వామావస్థాయాం||26||-
Adhikarana 25 (27) · Śloka 27
ఏష్వేవ తైలేన చ సాధితేన ప్రాప్తం యది స్యాదనువాసయేచ్చ ||27||
एष्वेव तैलेन च साधितेन प्राप्तं यदि स्यादनुवासयेच्च ||२७||
🔊 Audio coming soon
ఆనాహేఽనువాసనమాహ- ఏష్వేవేత్యాది| ఏష్వితి అనంతరాభిహితనిరూహోక్తేషు కోశాతక్యాదిషు| ప్రాప్తం ప్రాప్తకాలం ప్రాప్తావస్థమిత్యర్థః; ఏతేన పరిపక్వామం సునిరూఢం వాతకోపే సత్యనువాసయేదిత్యర్థః||27||
Adhikarana puShpikA · Śloka 56
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే కాయచికిత్సాతంత్రే విసూచికాప్రతిషేధో నామ (అష్టాదశోఽధ్యాయః, ఆదితః ) షట్పంచాశత్తమోఽధ్యాయః ||56||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे विसूचिकाप्रतिषेधो नाम (अष्टादशोऽध्यायः, आदितः ) षट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ||५६||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాముత్తరతంత్రే విసూచికాప్రతిషేధో నామ షట్పంచాశత్తమోఽధ్యాయః||56||