22. gaṇḍūṣādividhiradhyāyaḥ

Adhikarana gaNDUShAdividhiradhyAyaH (2-3) · Śloka 3

अथातो गण्डूषादिविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२|| )||३||

Adhikarana gaNDUShabhedAH (1) · Śloka 1

चतुष्प्रकरो गण्डूषः स्निग्धः शमनशोधनौ| रोपणश्च|१|

Adhikarana gaNDUShANAM doShabhedena viShayaH (1-2) · Śloka 2

| त्रयस्तत्र त्रिषु योज्याश्चलादिषु||१|| अन्त्यो व्रणघ्नः| |२|

Adhikarana snigdhasya dravyANi (2) · Śloka 2

इदानीमेषां लक्षणानि वक्तुमाह स्निग्धोऽत्र स्वाद्वम्लपटुसाधितैः| स्नेहैः|२|

Adhikarana shamanasya dravyANi (2) · Śloka 2

| संशमनस्तिक्तकषायमधुरौषधैः||२||

Adhikarana shodhanasya dravyANi (3) · Śloka 3

शोधनस्तिक्तकट्वम्लपटूष्णैः| |३|

Adhikarana ropaNasya dravyANi (3) · Śloka 3

रोपणः पुनः| कषायतिक्तकैः|३|

Adhikarana gaNDUShArthaM dravyANi (3-4) · Śloka 4

ननु, द्रव्याणां शुष्कत्वाद्गण्डूषानुपपत्तिरिति चेत्तत्राह | तत्र स्नेहः क्षीरं मधूदकम्||३|| शुक्तं मध्यं रसो मूत्रं धान्याम्लं च यथायथम्| कल्कैर्युक्तं विपक्वं वा यथास्पर्शं प्रयोजयेत्||४||

Adhikarana dantaharShAdau gaNDUShaH (5-6) · Śloka 6

दन्तहर्षे दन्तचाले मुखरोगे च वातिके| सुखोष्णमथवा शीतं तिलकल्कोदकं हितम्||५|| गण्डूषधारणे| |६|

Adhikarana svasthe gaNDUShaH (6) · Śloka 6

नित्यं तैलं मांसरसोऽथवा| |६|

Adhikarana UShAdAhamukhapAkAdau gaNDUShaH (6-7) · Śloka 7

| ऊषादाहान्विते पाके क्षते चागन्तुसम्भवे||६|| विषे क्षाराग्निदग्धे च सर्पिर्धार्यं पयोऽथवा| |७|

Adhikarana mukhapaicchilyAdau gaNDUShaH (7-8) · Śloka 8

| वैशद्यं जनयत्याशु सन्दधाति मुखे व्रणान्||७|| दाहतृष्णाप्रशमनं मधुगण्डूषधारणम्| |८|

Adhikarana mukhavairasyAdau gaNDUShaH (8) · Śloka 8

| धान्याम्लमास्यवैरस्यमलदौर्गन्ध्यनाशनम्||८||

Adhikarana mukhashoShe gaNDUShaH (9) · Śloka 9

तदेवालवणं शीतं मुखशोषहरं परम्| |९|

Adhikarana shleShmasa~jcaye gaNDUShaH (9) · Śloka 9

| आशु क्षाराम्बुगण्डूषो भिनत्ति श्लेष्मणश्चयम्||९||

Adhikarana mukhagaurave gaNDUShaH (10) · Śloka 10

सुखोष्णोदकगण्डूषैर्जायते वक्त्रलाघवम्| |१०|

Adhikarana gaNDUShavidhiH (10-11) · Śloka 11

| निवाते सातपे स्विन्नमृदितस्कन्धकन्धरः||१०|| गण्डूषमपिबन् किञ्चिदुन्नतास्यो विधारयेत्| |११|

Adhikarana gaNDUShadhAraNAvadhiH (11) · Śloka 11

कियन्तं कालं ? इत्याह | कफपूर्णास्यता यावत्स्रवद्घ्राणाक्षताऽथवा||११||

Adhikarana gaNDUShakavalayorbhaidaH (12) · Śloka 12

असञ्चार्यो मुखे पूर्णे गण्डूषः, कवलोऽन्यथा| |१२|

Adhikarana kavalasya viShayaH (12) · Śloka 12

मन्याशिरःकर्णमुखाक्षिरोगाः प्रसेककण्ठामयवक्त्रशोषाः| हृल्लासतन्द्रारुचिपीनसाश्च साध्या विशेषात्कवलग्रहेण||१२||

Adhikarana pratisAraNam (13) · Śloka 13

| कल्को रसक्रिया चूर्णस्त्रिविधं प्रतिसारणम्||१३||

Adhikarana pratisAraNasya viShayo dravyANi ca (1) · Śloka 1

युञ्ज्यात्तत् कफरोगेषु गण्डूषविहितौषधैः| ||१||

Adhikarana mukhAlepabhedAH (14) · Śloka 14

| मुखालेपस्त्रिधा दोषविषहा वर्णकृच्च|१४|

Adhikarana vAtaghnakaphaghnAvuShNau kAryau, pitttaghnaviShanghavarNyAH shItAH kAryAH (14-15) · Śloka 15

| सः||१४|| उष्णो वातकफे शस्तः, शेषेष्वन्यर्थशीतलः| |१५|

Adhikarana mukhAlepapramaNam (15) · Śloka 15

| त्रिप्रमाणश्चतुर्भागत्रिभागार्द्धाङ्गुलोन्नतिः||१५||

Adhikarana mukhAlepAvadhiH,mukhAlepApanayanam (16) · Śloka 16

अशुष्कस्य स्थितिस्तस्य, शुष्को दूषयति च्छविम्| तमार्द्रयित्वाऽपनयेत्तदन्तेऽभ्यङ्गमाचरेत्||१६||

Adhikarana mukhAlepavarjyAni (17) · Śloka 17

विवर्जयेद्दिवास्वप्नभाष्याग्न्यातपशुक्क्रुधः| |१७|

Adhikarana pInasAdau mukhAlepaniShedhaH (17-18) · Śloka 18

| न योज्यः पीनसेऽजीर्णे दत्तनस्ये हनुग्रहे||१७|| अरोचके जागरिते| |१८|

Adhikarana mukhAlepasya phalam (18) · Śloka 18

स तु हन्ति सुयोजितः| अकालपलितव्यङ्गवलीतिमिरनीलिकाः||१८||

Adhikarana kolamajjAdayaH ShaNmukhAlepA,hemantAdiShu ShaDRutuShu yojyAH (19-22) · Śloka 22

कोलमज्जा वृषान्मूलं शाबरं गौरसर्षपाः| सिंहीमूलं तिलाः कृष्णा दार्वीत्वङ्निस्तुषा यवाः||१९|| दर्भमूलहिमोशीरशिरीषमिशितण्डुलाः| कुमुदोत्पलकह्लारदूर्वामधुकचन्दनम्||२०|| कालीयकतिलोशीरमांसीतगरपद्मकम्| तालीसगुन्द्रापुण्ड्राह्वयष्टीकाशनतागुरु||२१|| इत्यार्द्धार्द्धोदिता लेपा हेमन्तादिषु षट् स्मृताः| |२२|

Adhikarana varNyamukhAlepashIlanasya phalam (22-23) · Śloka 23

| मुखालेपनशीलानां दृढं भवति दर्शनम्||२२|| वदनं चापरिम्लानं श्लक्ष्णं तामरसोपमम्| |२३|

Adhikarana mUrddhatailabhedAH (23-24) · Śloka 24

| अभ्यङ्गसेकपिचवो बस्तिश्चेति चतुर्विधम्||२३|| मूर्द्धतैलम्| |२४|

Adhikarana abhya~ggAdInAM tAratamyam (24) · Śloka 24

बहुगुणं तद्विद्यादुत्तरोत्तरम्| |२४|

Adhikarana abhya~ggasya viShayaH (24) · Śloka 24

| तत्राभ्यङ्गः प्रयोक्तव्यो रौक्ष्यकण्डूमलादिषु||२४||

Adhikarana sekasya viShayaH (25) · Śloka 25

अरूंषिकाशिरस्तोददाहपाकव्रणेषु तु| परिषेकः|२५|

Adhikarana picorviShayaH (25-26) · Śloka 26

| पिचुः केशशातस्फुटनधूपने||२५|| नेत्रस्तम्भे च| |२६|

Adhikarana basterviShayaH (26) · Śloka 26

बस्तिस्तु प्रसुप्त्यर्दितजागजे| नासास्यशोषे तिमिरे शिरोरोगे च दारुणे||२६||

Adhikarana shirobastividhiH (27-30) · Śloka 30

विधिस्तस्य निषण्णस्य पीठे जानुसमे मृदौ| शुद्धाक्तस्विन्नदेहस्य दिनान्ते गव्यमाहिषम्||२७|| द्वादशाङ्गुलविस्तीर्णं चर्मपट्टं शिरःसमम्| आकर्णबन्धनस्थानं ललाटे वस्त्रवेष्टिते||२८|| चैलवेणिकया बद्ध्वा माषकल्केन लेपयेत्| ततो यथाव्याधि श्रुतं स्नेहं कोष्णं निषेचयेत्||२९|| ऊर्ध्वं केशभुवो यावदङ्गुलम्| |३०|

Adhikarana bastidhAraNAvadhiH (30-31) · Śloka 31

स च स्नेहः कियत्कालं धार्यः ? इत्याह धारयेच्च तम्| आवक्त्रनासिकोत्क्लेदाद्दशाष्टौ षट् चलादिषु||३०|| मात्रासहस्राण्यरुजे त्वेकं| |३१|

Adhikarana bastyante kRutyam (31) · Śloka 31

स्कन्धादि मर्दयेत्| मुक्तस्नेहस्य|३१|

Adhikarana bastyAvRuttyavadhiH (31) · Śloka 31

| परमं सप्ताहं तस्य सेवनम्||३१||

Adhikarana karNapUraNevidhirmAnaM ca mAtrAlakShaNam (32) · Śloka 32

धारयेत्पूरणं कर्णे कर्णमूलं विमर्दयन्| रुजः स्यान्मार्दवं यावन्मात्राशतमवेदने||३२||

Adhikarana mAtrAlakShaNam (33) · Śloka 33

अथ मात्रायाः किं प्रमाणं ? इत्याह यावत्पर्येति हस्ताग्रं दक्षिणं जानुमण्डलम्| निमेषोन्मेषकालेन समं मात्रा तु सा स्मृता||३३||

Adhikarana mUrddhatailashIlanasya phalam (22) · Śloka 22

कचसदनसितत्वपिञ्जरत्वं परिफुटनं शिरसः समीररोगान्| जयति, जनयतीन्द्रियप्रसादं स्वरहनुमूर्द्धबलं च मूर्द्धतैलम्||३४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने गण्डूषादिविधिर्नाम द्वाविंशोऽध्यायः||२२||