20. nasyavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana nasyavidhiradhyAyaH, nasyasya viShayaH (2-1) · Śloka 1

पञ्ह्चकर्मोक्तिप्रस्तावे वमनविरेकान्वासननिरूहानुक्त्वा नस्यविधिमाह - - - - अथातो नस्यविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| ऊर्ध्वजत्रुविकारेषु विशेषान्नस्यमिष्यते| नासा हि शिरसो द्वारं तेन तद्व्याप्य हन्ति तान्||१||

Adhikarana nasyabhedAH (2) · Śloka 2

विरेचनं बृंहणं च शमनं च त्रिधाऽपि तत्| |२|

Adhikarana virecananasyasya viShayaH (2-3) · Śloka 3

तत्र पूर्वं विरेचनाख्यस्योपयोगमाह - - - - | विरेचनं शिरःशूलजाड्यस्यन्दगलामये||२|| शोफगण्डकृमिग्रन्थिकुष्ठापस्मारपीनसे| |३|

Adhikarana bRuMhaNanasyasya viShayaH (3-4) · Śloka 4

| बृंहणं वातजे शूले सूर्यावर्ते स्वरक्षये||३|| नासास्यशोषे वाक्सङ्गे कृच्छ्रबोधेऽवबाहुके| |४|

Adhikarana shamananasyasya viShayaH (4) · Śloka 4

| शमनं नीलिकाव्यङ्गकेशदोषाक्षिराजिषु||४||

Adhikarana virecananasyasya dravyANi (5) · Śloka 5

यथास्वं यौगिकैः स्नेहैर्यथास्वं च प्रसाधितैः| कल्कक्वाथादिभिश्चाद्यं मधुपट्वासवैरपि||५||

Adhikarana bRuMhaNanasyasya dravyANi, shamananasyasya dravyANi (6) · Śloka 6

बृंहणं धन्वमांसोत्थरसासृक्ऽऽकपुरैरपि| शमनं योजयेत्पूर्वैः क्षीरेण सलिलेन वा||६||

Adhikarana marshAdaya pa~jca nasyabhedAH (7-8) · Śloka 8

अधुनाऽन्यानपि नस्यविशेषानाह - - - - मर्शश्च प्रतिमर्शश्च द्विधा स्नेहोऽत्र मात्रया| कल्काद्यैरवपीडस्तु स तीक्ष्णैर्मूर्द्धरेचनः||७|| ध्मानं विरेचनश्चूर्णो| |८|

Adhikarana pradhamanasya vidhiH, pradhamanaya bahudoShaharatve yuktiH (8-9) · Śloka 9

कथं पुनरसौ नासायां ध्मापयितव्यः ? इत्याह - - - - युञ्ज्यात्तं मुखवायुना| षडङ्गुलद्विमुखया नाड्या भेषजगर्भया||८|| स हि भूरितरं दोषं चूर्णत्वादपकर्षति| |९|

Adhikarana bindumAnam, marshasya mAtrAtrayam, avapIDashirovirecanayormAtrAtrayam (9-11) · Śloka 11

अधुना मर्शस्नेहस्य परिमाणमधिकृत्याह - - - - | प्रदेशिन्यङ्गुलीपर्वद्वयान्मग्नसमुद्धृतात्||९|| यावत्पत्यसौ बिन्दुर्दशाष्टौ षट् क्रमेण ते| मर्शस्योत्कृष्टमध्योना मात्रास्ता एव च क्रमात्||१०|| बिन्दुद्वयोनाः कल्कादेः| |११|

Adhikarana pItatoyAdInAM nasyaniShedhaH (11-13) · Śloka 13

अधुना येषां नस्यमयुक्तं तानाह - - - - योजयेन्न तु नावनम्| तोयमद्यगरस्नेहपीतानां पातुमिच्छताम्||११|| भुक्तभक्तशिरःस्नातस्नातुकामस्रुतासृजाम्| नवपीनसवेगार्तसूतिकाश्वासकासिनाम्||१२|| शुद्धानां दत्तबस्तीनां तथाऽनार्तवदुर्दिने| अन्यत्रात्ययिकाद्व्याधेः|१३|

Adhikarana nasyakAlaH (13-16) · Śloka 16

साम्प्रतं यत्र काले यत्र च दोषे नस्यं प्रयोज्यं तद्दर्शनार्थमाह - - - - | अथ नस्यं प्रयोजयेत्||१३|| प्रातः श्लेष्मणि, मध्याह्ने पित्ते, सायंनिशोश्चले| स्वस्थवृत्ते तु पूर्वाह्णे शरत्कालवसन्तयोः||१४|| शीते मध्यंदिने, ग्रीष्मे सायं वर्षासु सातपे| वाताभिभूते शिरसि हिध्मायामपतानके||१५|| मन्यास्तम्भे स्वरभ्रंशे सायंप्रातर्दिनेदिने| एकाहान्तरमन्यत्र|१६|

Adhikarana nasyAvRutteravadhiH (16) · Śloka 16

| सप्ताहं च तदाचरेत्||१६||

Adhikarana nasyavidhiH, nasye puThasa~gkhyA (17-21) · Śloka 21

इदानीं यादृशस्य पुरुषस्य यथास्थितस्य नस्यं देयं तथाऽऽह - - - - स्निग्धस्विन्नोत्तमाङ्गस्य प्राक्कृतावश्यकस्य च| निवातशयनस्थस्य जत्रूर्ध्वं स्वेदयेत् पुनः||१७|| अथोत्तानुर्जुदेहस्य पाणिपादे प्रसारिते| किञ्चिदुन्नतपादस्य किञ्चिन्मूर्द्धनि नामिते||१८|| नासापुटं पिधायैकं पर्यायेण निषेचयेत्| उष्णाम्बुतप्तं भैष्ज्यं प्रणाड्या पिचुनाऽथवा||१९|| दत्ते पादतलस्कन्धहस्तकर्णादि मर्दयेत्| शनैरुच्छिद्य निष्ठीवेत्पार्श्वयोरुभयोस्ततः||२०|| आभेषजक्षयादेवं द्विस्त्रिर्वा नस्यमाचरेत्| |२१|

Adhikarana nasyamUrcchAyAM pratIkAraH (21) · Śloka 21

यदि च नस्ये दीयमाने भेषजवेगादसात्म्येन वा मूर्च्छा स्यात् तदा किं कार्यम् ? इत्याह - - - - | मूर्च्छायां शीततोयेन सिञ्चेत्परिहरन् शिरः||२१||

Adhikarana virecananasyAnte snehanaM nasyam (22) · Śloka 22

स्नेहं विरेचनस्यान्ते दद्याद्दोषाद्यपेक्षया| |२२|

Adhikarana nasyAnte uttAnashayanam (22) · Śloka 22

| नस्यान्ते वाक्शतं तिष्ठेदुत्तानः|२२|

Adhikarana tato dhUmagaNDUShau (22-23) · Śloka 23

| धारयेत्ततः||२२|| धूमं पीत्वा कवोष्णाम्बुकवलान् कण्ठशुद्धये| |२३|

Adhikarana snehananasyasya samyagyogahInayogAtiyogaH (23-24) · Śloka 24

| सम्यक्स्निग्धे सुखोच्छ्वासस्वप्नबोधाक्षपाटवम्||२३|| रूक्षेऽक्षिस्तब्धता शोषो नासास्ये मूर्द्धशून्यता| स्निग्धेऽति कण्डूगुरुताप्रसेकारुचिपीनसाः||२४||

Adhikarana virecananasyasya samyagyogahInayogAtiyogAH (25) · Śloka 25

सुविरिक्तेऽक्षिलघुतावक्क्रस्वरविशुद्धयः| दुर्विरिक्ते गदोद्रेकः, क्षामताऽतिविरेचिते||२५||

Adhikarana pratimarshasya viShayaH (26) · Śloka 26

अधुना प्रतिमर्शस्य विषयं सूचयितुमाह - - - - प्रतिमर्शः क्षतक्षामबालवृद्धसुखात्मसु| प्रयोज्योऽकालवर्षेऽपि|२६|

Adhikarana duShTapInasAdau pratimarshaniShedhaH (26-27) · Śloka 27

| न त्विष्टो दुष्टपीनसे||२६|| मद्यपीतेऽबलश्रोत्रे कृमिदूषितमूर्द्धनि| उत्कृष्टोत्क्लिष्टदोषे च, हीनमात्रतया हि सः||२७||

Adhikarana pratimarshasya pa~jcadasha kAlAH (28-29) · Śloka 29

निशाहर्भुक्तवान्ताहः स्वप्नाध्वश्रमरेतसाम्| शिरोभ्यञ्जनगण्डूषप्रस्रावाञ्जनवर्चसाम्||२८|| दन्तकाष्ठस्य हासस्य योज्योऽन्तेऽसौ द्विबिन्दुकः| |२९|

Adhikarana uktakAlAnAM phalam (29-30) · Śloka 30

| पञ्चसु स्रोतसां शुद्धिः, क्लमनाशस्त्रिषु क्रमात्||२९|| दृग्बलं पञ्चसु, ततो दन्तदार्ढ्यं मरुच्छमः| |३०|

Adhikarana vayovisheSheNa nasyadhUmakavalashodhanAnAM niShedhaH (30-31) · Śloka 31

अधुना नस्यस्य धूमादीनां च पुरुषविशेषे नियमं कुर्वन्नाह - - - - | न नस्यमूनसप्ताब्दे नातीताशीतिवत्सरे||३०|| न चोनाष्टादशे धूमः, कवलो नोनपञ्चमे| न शुद्धिरूनदशमे न चातिक्रान्तसप्ततौ||३१||

Adhikarana pratimarshasya sukhasevyatvam (32-33) · Śloka 33

आजन्ममरणं शस्तः प्रतिमर्शस्तु बस्तिवत्| मर्शवच्च गुणान् कुर्यात्स हि नित्योपसेवनात्||३२|| न चात्र यन्त्रणा नापि व्यापद्भ्यो मर्शवद्भयम्| |३३|

Adhikarana nityanasye tailamevocitam (33-34) · Śloka 34

| तैलमेव च नस्यार्थे नित्याभ्यासेन शस्यते||३३|| शिरसः श्लेष्मधामत्वात्स्नेहाः स्वस्थस्य नेतरे| |३४|

Adhikarana marshapratimarshAdiShu visheShaguNotkarShApakRuShTatvam (34-36) · Śloka 36

| आशुकृच्चिरकारित्वं गुणोत्कर्षापकृष्टता||३४|| मर्शे च प्रतिमर्शे च विशेषो न भवेद्यदि| को मर्शं सपरीहारं सापदं च भजेत्ततः||३५|| अच्छपानविचाराख्यौ कुटीवातातपस्थिती| अन्वासमात्राबस्ती च तद्वदेव विनिर्दिशेत्||३६||

Adhikarana aNutailam (37-38) · Śloka 38

इदानीं नस्यमणुतैलं निर्दिदिक्षुराह - - - - जीवन्तीजलदेवदारुजलदत्वक्ऽऽसेव्यगोपीहिमं दार्वीत्वङ्मधुकप्लवागुरुवरीपुण्ड्राह्विबिल्वोत्पलम्| धावन्यौ सुरभिं स्थिरे कृमिहरं पत्रं त्रुटिं रेणुकां किञ्जल्कं कमलाद्बलां शतगुणे दिव्येऽम्भसिक्वाथयेत्||३७|| तैलाद्रसं दशगुणं परिशेष्य तेन तैलं पचेत सलिलेन दशैव वारान्| पाके क्षिपेच्च दशमे सममाजदुग्धं नस्यं महागुणमुशन्त्यणुतैलमेतत्||३८||

Adhikarana nasyashIlanasya phalam (20) · Śloka 20

घनोन्नतप्रसन्नत्वक्ऽऽस्कन्धग्रीवास्यवक्षसः| दृढेन्द्रियास्तपलिता भवेयुर्नस्यशीलिनः||३९|| इति श्री वैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने नस्यविधार्नाम विंशोऽध्यायः||२०||