28. bhagandarapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana bhagandarapratiShedhAdhyAyaH bhagandarasya nidAnaM lakShaNaM ca (2-5) · Śloka 5

अथातो भगन्दरप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यशुत्रे||२|| ) हस्त्यश्वपृष्ठगमनकठिनोत्कटकासनैः| अर्शोनिदानाभिहितैरपरैश्च निषेवितैः||१|| अनिष्टादृष्टपाकेन सद्यो वा साधुगर्हणैः| प्रायेण पिटिकापूर्वो योऽङ्गुले ह्यङ्गुलेऽपि वा||२|| पायोर्व्रणोऽन्तर्बाह्यो वा दुष्टासृङ्मांसगो भवेत्| बस्तिमूत्राशयाभ्यासगतत्वात्स्यन्दनात्मकः||३|| भगन्दरः स सर्वाश्च दारयत्यक्रियावतः| भगबस्तिगुदांस्तेषु दीर्यमाणेषु भूरिभिः||४|| वातमूत्रशकृच्छुक्रं खैः सूक्ष्मैर्वमति क्रमात्| |५|

Adhikarana bhaga aShTavidhatvam (5) · Śloka 5

| दोषैः पृथग्युतैः सर्वैरागन्तुः सोऽष्टमः स्मृतः||५||

Adhikarana apavkashophasya piTikAtvam pavkoshophasya bhagandaratvam (6) · Śloka 6

अपक्वं पिटिकामाहुः पाकप्राप्तं भगन्दरम्| |६|

Adhikarana bhagandarakRut piTikAyA lakShaNam (6-7) · Śloka 7

| गूढमूलां ससंरम्भां रुगाढ्यां रूढकोपिनीम्||६|| भगन्दरकरीं विद्यात् पिटिकां न त्वतोऽन्यथा| |७|

Adhikarana vAtajAyAH piTikAyA lakShaNam (7-8) · Śloka 8

| तत्र श्यावाऽरुणा तोदभेदस्फुरणरुक्करी||७|| पिटिका मारुतात्| |८|

Adhikarana pittajAyAH piTikAyA lakShaNam (8) · Śloka 8

पित्तादुष्ट्रग्रीवावदुच्छ्रिता| रागिणि तनुरूष्माढ्या ज्वरधूमायनान्विता||८||

Adhikarana kaphajAyAH piTikAyA lakShaNam (9) · Śloka 9

स्थिरा स्निग्धा महामूला पाण्डुः कण्डुमती कफात्| |९|

Adhikarana vAtapittajAyAH piTikAyA lakShaNam (9) · Śloka 9

| श्यावा ताम्रा सदाहोषा घोररुग् वातपित्तजा||९||

Adhikarana vAtakaphajAyAH piTikAyA lakShaNam (10) · Śloka 10

पाण्डुरा किञ्चिदाश्यावा कृच्छ्रपाका कफानिलात्| |१०|

Adhikarana sarvajAyAH piTikAyA lakShaNam (10-11) · Śloka 11

| पादाङ्गुष्ठसमा सर्वैर्दोषैर्नानाविधव्यथा||१०|| शूलारोचकतृड्दाहज्वरच्छर्दिरुपद्रुता| |११|

Adhikarana etAH pakvA vraNA bhavanti (11) · Śloka 11

व्रणतां यान्ति ताः पक्वाः प्रमादात्| |११|

Adhikarana 1 shataponakasya bhagandarasya lakShaNam (11-13) · Śloka 13

| तत्र वातजा||११|| चीयतेऽणुमुखैश्छिद्रैः शतपोनकवत् क्रमात्| अच्छं स्रवद्भिरास्रावमजस्रं फेनसंयुतम्||१२|| शतपोनकसंज्ञोऽयम्| |१३|

Adhikarana 2 uShTragrIvasya bhagandarasya lakShaNam (13) · Śloka 13

उष्ट्रग्रीवस्तु पित्तजः| |१३|

Adhikarana 3 paristrAviNo bhagandarasya lakShaNam (13) · Śloka 13

| बहुपिच्छापरिस्रावी परिस्रावी कफोद्भवः||१३||

Adhikarana 4 parikShepiNo bhagandarasya lakShaNam (14) · Śloka 14

वातपित्तात्परिक्षेपी परिक्षिप्य गुदं गतिः| जायते परितस्तत्र प्राकारं परिखेव च||१४||

Adhikarana 5 RujoH bhagandarasya lakShaNam (15) · Śloka 15

ऋजुर्वातकफादृज्व्या गुदो गत्याऽत्र दीर्यते| |१५|

Adhikarana 6 arshostrAviNo bhagandarasya lakShaNam (15-17) · Śloka 17

| कफपित्ते तु पूर्वोत्थं दुर्नामाश्रित्य कुप्यतः||१५|| अर्शोमूले ततः शोफः कण्डूदाहादिमान् भवेत्| स शीघ्रं पक्वभिन्नोऽस्य क्लेदयन्मूलमर्शसः||१६|| स्रवत्यजस्रं गतिभिरयमर्शोभगन्दरः| |१७|

Adhikarana 7 shambukAvartasya bhagandarasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18

| सर्वजः शम्बुकावर्तः शम्बुकावर्तसन्निभः||१७|| गतयो दारयन्त्यस्मिन् रुग्वेगैर्दारुणैर्गुदम्| |१८|

Adhikarana 8 kShatajasya bhagandarasya lakShaNam (18-20) · Śloka 20

| अस्थिलेशोऽभ्यवहृतो मांसगृद्ध्या यदा गुदम्||१८|| क्षिणोति तिर्यङ्निर्गच्छन्नुन्मार्गं क्षततो गतिः| स्यात्ततः पूयदीर्णायां मांसकोथेन तत्र च||१९|| जायन्ते कृमयस्तस्य खादन्तः परितो गुदम्| विदारयन्ति नचिरादुन्मार्गी क्षतजश्च सः||२०||

Adhikarana eteShujasya rugAdayo vranavat (21) · Śloka 21

तेषु रुग्दाहकण्ड्वादीन् विद्याद् व्रणनिषेधतः| |२१|

Adhikarana eteShAM sAdhyAsAdhyatvam (21-22) · Śloka 22

| षट् कृच्छ्रसाधनास्तेषां, निचयक्षतजौ त्यजेत्||२१|| प्रवाहिणीं वलीं प्राप्तं सेवनीं वा समाश्रितम्| |२२|

Adhikarana asya piTikA yathApAkaM na yAti tathA yantraH (22-23) · Śloka 23

| अथास्य पिटिकामेव तथा यत्नादुपाचरेत्||२२|| शुध्द्यसृक्स्रुतिसेकाद्यैर्यथा पाकं न गच्छति| |२३|

Adhikarana pAke tu tasyA avA~gukhatvAdyavalokanam (23-24) · Śloka 24

| पाके पुनरुपस्निग्धं स्वेदितं चावगाहतः||२३|| यन्त्रयित्वाऽर्शसमिव पश्येत्सम्यग्भगन्दरम्| अर्वाचीनं पराचीनमन्तर्मुखबहिर्मुखम्||२४||

Adhikarana antarmukhe bahirmukhe ca shastreNa pATanaM kRutvA kShArAgninA sAdhayet,uShTrakandhare kShANaiva sAdhayet (25-26) · Śloka 26

अथान्तर्मुखमेषित्वा सम्यक् शस्त्रेण पाटयेत्| बहिर्मुखं च निःशेषं ततः क्षारेण साधयेत्||२५|| अग्निना वा भिषक् साधु क्षारेणैवोष्ट्रकन्धरम्| |२६|

Adhikarana shataponake pATanaprakAraH (26-27) · Śloka 27

| नाडीरेकान्तराः कृत्वा पाटयेच्छतपोनकम्||२६|| तासु रूढासु शोषाश्च, मृत्युर्दीर्णे गुदेऽन्यथा| |२७|

Adhikarana parikSheNi kShArasUtraiH sAdhanam (27) · Śloka 27

| परिक्षेपिणी चाप्येवं नाड्युक्तैः क्षारसूत्रकैः||२७||

Adhikarana arshobhagandare~arshaH pratisAdhanAdi (28) · Śloka 28

अर्शोभगन्दरे पूर्वमर्शांसि प्रतिसाधयेत्| |२८|

Adhikarana kShataje pratyAkhyAyopacAraH (28-29) · Śloka 29

| त्यक्त्वोपचर्यः क्षतजः शल्यं शल्यवतस्ततः||२८|| आहारेच्च तथा दद्यात् कृमिघ्नं लेपभोजनम्| पिण्डनाड्यादयः स्वेदाः सुस्निग्धा रुजि पूजिताः||२९||

Adhikarana bahucchidre gotIrthAdayashchchedAH (30) · Śloka 30

सर्वत्र च बहुच्छिद्रे छेदानालोच्य योजयेत्| गीतीर्थसर्वतोभद्रदललाङ्गल्ललाङ्गलान्||३०||

Adhikarana gotIrthasya chedasya lakShaNam sarvatAbhadrasya chedasya lakShaNam ardhalA~ggalasya chedasya lakShaNam lA~ggalasya chedasya lakShaNam (31-32) · Śloka 32

पार्श्वं गतेन शस्त्रेण छेदो गोतीर्थको मतः| सर्वतः सर्वतोभद्रः, पार्श्वच्छेदोऽर्धलाङ्गलः||३१|| पार्श्वद्वये लाङ्गलकः| |३२|

Adhikarana sarvavraNAnAmagninA dAhaH (32) · Śloka 32

समस्तांश्चाग्निना दहेत्| आस्रावमार्गान्निःशेषं नैवं विकुरुते पुनः||३२||

Adhikarana bhagandariNaH koShThashuddhou~antarA~antarA yatnaH (33) · Śloka 33

यतेत कोष्ठशुद्धौ च भिषक् तस्यान्तराऽन्तरा| |३३|

Adhikarana bhagandariNaH vraNe biDAlAsthilepaH (33) · Śloka 33

| लेपो व्रणे बिडालास्थि त्रिफलारसकल्कितम्||३३||

Adhikarana bhagandariNaH jyotiShmatyAditailenAbhya~ggaH (34) · Śloka 34

ज्योतिष्मतीमलयुलाङ्गलिशेलुपाठा- कुम्भाग्निसर्ज(र्जि)करवीरवचासुधार्कैः| अभ्यञ्जनाय विपचेत भगन्दराणां तैलं वदन्ति परमं हितमेतदेषाम्||३४||

Adhikarana bhagandariNaH madhukAditailam (35-36) · Śloka 36

मधुकरोध्रकणात्रुरेणुका- द्विरजनीफलिनीपटुसारिवाः| कमलकेसरपद्मकधातकी- मदनसर्जरसामयरोदिकाः||३५|| सबीजपूरच्छदनैरेभिस्तैलं विपाचितम्| भगन्दरापचीकुष्ठमधुमेहव्रणापहम्||३६||

Adhikarana bhagandariNaH ropaNo viDa~ggasArAdilehaH (37) · Śloka 37

मधुतैलयुता विडङ्गसार- त्रिफलामागधिकाकणाश्च लीढाः| कृमिकुष्ठभगन्दरप्रमेह- क्षतनाडीव्रणरोपणा भवन्ति||३७||

Adhikarana bhagandariNaH amRutAdgugguluH (38) · Śloka 38

अमृतात्रुटिवेल्लवत्सकं कलिपथ्यामलकानि गुग्गुलुः| क्रमवृद्धमिदं मधुद्रुतं पिटिकास्थौल्यभगन्दरान् जयेत्||३८||

Adhikarana bhagandariNaH mAgadhikAdigugguluH (39) · Śloka 39

मागधिकाग्निकलिङ्गविडङ्गै- र्बिल्वधृतैः सवरापलषट्कैः| गुग्गुलुना सदृशेन समेतैः क्षौद्रयुतैः सकलामयनाशः||३९||

Adhikarana bhagandariNaH svAyaM bhUvo gugguluH (40) · Śloka 40

गुग्गुलुपञ्चपलं पलिकांशा मागधिका त्रिफला च पृथक्स्यात्| त्वक्त्रुटिकर्षयुतं मधुलीढं कुष्ठभगन्दरगुल्मगतिघ्नम्||४०||

Adhikarana bhagandariNaH vAtarogajidouShadham (41) · Śloka 41

शृङ्गबेररजोयुक्तं तदेव च सुभावितम्| क्वाथेन दशमूलस्य विशेषाद्वातरोगजित्||४१||

Adhikarana bhagandariNaH uttamAdigugguluH (42) · Śloka 42

उत्तमाखदिरसारजं रजः शीलयन्नसनवारिभावितम्| हन्ति तुल्यमहिषाक्षमाक्षिकं कुष्ठमेहपिटिकाभगन्दरान्||४२||

Adhikarana sheSheShu yathAyogamupakramaH (43) · Śloka 43

भगन्दरेष्वेष विशेष उक्तः शेषाणि तु व्यञ्जनसाधनानि| व्रणाधिकारात् परिशीलनाच्च सम्यग्विदित्वौपयिकं विदध्यात्||४३||

Adhikarana rUDhe~api bhagandare~ashvapRuShThagamanAdi varShAdhikaM varjayet (28) · Śloka 28

अश्वपृष्ठगमनं चलरोधं मद्यमैथुनमजीर्णमसात्म्यम्| साहसानि विविधानि च रूढे वत्सरं परिहरेदधिकं वा||४४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविर- चितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तर- स्थाने भगन्दरप्रतिषेधो नामा- ष्टाविंशोऽध्यायः||२८||