Adhikarana nAsArogapratiShedhAdhyAyaH||20|| sarveShu pratishyAyeShu snehasvedAdisevanam (2-5) · Śloka 5
adhunā nāsācikitsābhaṇanāvasara ityāha athātō nāsārōgapratiṣēdhaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ|
(gadyasūtrē||2||
) sarvēṣu pīnasēṣvādau nivātāgāragō bhajēt|
snēhanasvēdavamanadhūmagaṇḍūṣadhāraṇam||1||
vāsō gurūṣṇaṁ śirasaḥ sughanaṁ parivēṣṭanam|
laghvamlalavaṇaṁ snigdhamuṣṇaṁ bhōjanamadravam||2||
dhanvamāṁsaguḍakṣīracaṇakatrikaṭūtkaṭam|
yavagōdhūmabhūyiṣṭhaṁ dadhidāḍimasārikam||3||
bālamūlakajō yūṣaḥ kulatthōtthaśca pūjitaḥ|
kavōṣṇaṁ daśamūlāmbu jīrṇāṁ vā vāruṇīṁ pibēt||4||
jighrēccōrakatarkārīvacājājyupakuñcikāḥ|
|5|
View original
अधुना नासाचिकित्साभणनावसर इत्याह अथातो नासारोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे||२||
) सर्वेषु पीनसेष्वादौ निवातागारगो भजेत्|
स्नेहनस्वेदवमनधूमगण्डूषधारणम्||१||
वासो गुरूष्णं शिरसः सुघनं परिवेष्टनम्|
लघ्वम्ललवणं स्निग्धमुष्णं भोजनमद्रवम्||२||
धन्वमांसगुडक्षीरचणकत्रिकटूत्कटम्|
यवगोधूमभूयिष्ठं दधिदाडिमसारिकम्||३||
बालमूलकजो यूषः कुलत्थोत्थश्च पूजितः|
कवोष्णं दशमूलाम्बु जीर्णां वा वारुणीं पिबेत्||४||
जिघ्रेच्चोरकतर्कारीवचाजाज्युपकुञ्चिकाः|
|५|
Adhikarana sarveShu pratishyAyeShu vyoShAdivaTakaH (5-7) · Śloka 7
|
vyōṣatālīsacavikātintiḍīkāmlavētasam||5||
sāgnyajāji dvipalikaṁ tvagēlāpatrapādikam|
jīrṇādguḍāttulārdhēna pakvēna vaṭakīkr̥tam||6||
pīnasaśvāsakāsaghnaṁ rucisvarakaraṁ param|
|7|
View original
|
व्योषतालीसचविकातिन्तिडीकाम्लवेतसम्||५||
साग्न्यजाजि द्विपलिकं त्वगेलापत्रपादिकम्|
जीर्णाद्गुडात्तुलार्धेन पक्वेन वटकीकृतम्||६||
पीनसश्वासकासघ्नं रुचिस्वरकरं परम्|
|७|
Adhikarana sarveShu pratishyAyeShu shatAhvAdidhUmaH sarveShu pratishyAyeShu saghRutasaktudhUmaH (7-8) · Śloka 8
|
śatāhvātvag''balā mūlaṁ syōnākairaṇḍabilvajam||7||
sāragvadhaṁ pibēddhūmaṁ vasājyamadanānvitam|
athavā saghr̥tān saktūn kr̥tvā mallakasampuṭē||8||
View original
|
शताह्वात्वग्ऽऽबला मूलं स्योनाकैरण्डबिल्वजम्||७||
सारग्वधं पिबेद्धूमं वसाज्यमदनान्वितम्|
अथवा सघृतान् सक्तून् कृत्वा मल्लकसम्पुटे||८||
Adhikarana sarveShu pratishyAyeShu snAnAdivarjanam (9) · Śloka 9
tyajētsnānaṁ śucaṁ krōdhaṁ bhr̥śaṁ śayyāṁ himaṁ jalam|
|9|
View original
त्यजेत्स्नानं शुचं क्रोधं भृशं शय्यां हिमं जलम्|
|९|
Adhikarana vAtaje pratishyAye vAtaghnAdisAdhitaghRutAni vAtaje pratishyAye arditoktaM svedanasyAdikam (9-10) · Śloka 10
iti sāmānyēna cikitsāmabhidhāya viśēṣēṇāha |
pibēdvātapratiśyāyē sarpirvātaghnasādhitam||9||
paṭupañcakasiddhaṁ vā vidāryādigaṇēna vā|
svēdanasyādikāṁ kuryāt cikitsāmarditōditām||10||
View original
इति सामान्येन चिकित्सामभिधाय विशेषेणाह |
पिबेद्वातप्रतिश्याये सर्पिर्वातघ्नसाधितम्||९||
पटुपञ्चकसिद्धं वा विदार्यादिगणेन वा|
स्वेदनस्यादिकां कुर्यात् चिकित्सामर्दितोदिताम्||१०||
Adhikarana pittaje raktaje ca svedanasyAdikam madhurasAdhitaM ghRutaM shItapariShekAdi ca pittaje raktaje ca dhavatvAditailena nAvanam (11-12) · Śloka 12
pittaraktōtthayōḥ pēyaṁ sarpirmadhurakaiḥ śr̥tam|
pariṣēkān pradēhāṁśca śītaiḥ kurvīta śītalān||11||
dhavatvak''triphalāśyāmāśrīparṇīyaṣṭitilvakaiḥ|
kṣīrē daśaguṇē tailaṁ nāvanaṁ saniśaiḥ pacēt||12||
View original
पित्तरक्तोत्थयोः पेयं सर्पिर्मधुरकैः शृतम्|
परिषेकान् प्रदेहांश्च शीतैः कुर्वीत शीतलान्||११||
धवत्वक्ऽऽत्रिफलाश्यामाश्रीपर्णीयष्टितिल्वकैः|
क्षीरे दशगुणे तैलं नावनं सनिशैः पचेत्||१२||
Adhikarana kaphaje dhavatvAditailena la~gghanalepanAdi kaphaje dhavatvAditailena paTuvyoShAdinA nAvanam sarvaje dhavatvAditailena kaTutIkShNairghRutairnasyAdIni (13-14) · Śloka 14
kaphajē laṅghanaṁ lēpaḥ śirasō gaurasarṣapaiḥ|
sakṣāraṁ vā ghr̥taṁ pītvā vamēt, piṣṭaistu nāvanam||13||
bastāmbunā paṭuvyōṣavēllavatsakajīrakaiḥ|
kaṭutīkṣṇairghr̥tairnasyaiḥ kavalaiḥ sarvajaṁ jayēt||14||
View original
कफजे लङ्घनं लेपः शिरसो गौरसर्षपैः|
सक्षारं वा घृतं पीत्वा वमेत्, पिष्टैस्तु नावनम्||१३||
बस्ताम्बुना पटुव्योषवेल्लवत्सकजीरकैः|
कटुतीक्ष्णैर्घृतैर्नस्यैः कवलैः सर्वजं जयेत्||१४||
Adhikarana duShTaprtishyAye yakShmakRumikramaH duShTaprtishyAye vyoShAdivartidhUmaH (15-17) · Śloka 17
yakṣmakr̥mikramaṁ kurvan yāpayēdduṣṭapīnasam|
vyōṣōrubūkakr̥mijiddārumādrīgadēṅgudam||15||
vārtākabījaṁ trivr̥tā siddhārthaḥ pūtimatsyakaḥ|
agnimanthasya puṣpāṇi pīluśigruphalāni ca||16||
aśvaviḍ''rasamūtrābhyāṁ hastimūtrēṇa caikataḥ|
kṣaumagarbhāṁ kr̥tāṁ vartiṁ dhūmaṁ ghrāṇāsyataḥ pibēt||17||
View original
यक्ष्मकृमिक्रमं कुर्वन् यापयेद्दुष्टपीनसम्|
व्योषोरुबूककृमिजिद्दारुमाद्रीगदेङ्गुदम्||१५||
वार्ताकबीजं त्रिवृता सिद्धार्थः पूतिमत्स्यकः|
अग्निमन्थस्य पुष्पाणि पीलुशिग्रुफलानि च||१६||
अश्वविड्ऽऽरसमूत्राभ्यां हस्तिमूत्रेण चैकतः|
क्षौमगर्भां कृतां वर्तिं धूमं घ्राणास्यतः पिबेत्||१७||
Adhikarana bhRushakShavathau puTake ca tIkShNaiH pradhamanam bhRushakShavathau puTake ca shuNThyAdisAdhitatailena nasyam (18-19) · Śloka 19
kṣavathau puṭakākhyē ca tīkṣṇaiḥ pradhamanaṁ hitam|
śuṇṭhīkuṣṭhakaṇāvēlladrākṣākalkakaṣāyavat||18||
sādhitaṁ tailamājyaṁ vā nasyaṁ kṣavapuṭapraṇut|
|19|
View original
क्षवथौ पुटकाख्ये च तीक्ष्णैः प्रधमनं हितम्|
शुण्ठीकुष्ठकणावेल्लद्राक्षाकल्ककषायवत्||१८||
साधितं तैलमाज्यं वा नस्यं क्षवपुटप्रणुत्|
|१९|
Adhikarana nAsAshoShe balAtailAdi nAsAnAhe~apyayaM vidhiH ghrANapAke dIptau ca pittaghnam nAsAsrAve tIkShNaM nasyAdi (19-20) · Śloka 20
|
nāsāśōṣē balātailaṁ pānādau bhōjanaṁ rasaiḥ||19||
snigdhō dhūmastathā svēdō nāsānāhē'pyayaṁ vidhiḥ|
pākē dīptau ca pittaghnaṁ tīkṣṇaṁ nasyādi saṁsrutau||20||
View original
|
नासाशोषे बलातैलं पानादौ भोजनं रसैः||१९||
स्निग्धो धूमस्तथा स्वेदो नासानाहेऽप्ययं विधिः|
पाके दीप्तौ च पित्तघ्नं तीक्ष्णं नस्यादि संस्रुतौ||२०||
Adhikarana pUtinAse~apInase ca kaphapInasavat pUtinAse~apInase ca lAkShAdibhirnasyam pUtinAse~apInase ca kRutavamane shigrvAditailena nasyam (21-23) · Śloka 23
kaphapīnasavatpūtināsāpīnasayōḥ kriyā|
lākṣākarañjamaricavēllahiṅgukaṇāguḍaiḥ||21||
avimūtradrutairnasyaṁ kārayēdvamanē kr̥tē|
śigrusiṁhīnikumbhānāṁ bījaiḥ savyōṣasaindhavaiḥ||22||
savēllasurasaistailaṁ nāvanaṁ paramaṁ hitam|
|23|
View original
कफपीनसवत्पूतिनासापीनसयोः क्रिया|
लाक्षाकरञ्जमरिचवेल्लहिङ्गुकणागुडैः||२१||
अविमूत्रद्रुतैर्नस्यं कारयेद्वमने कृते|
शिग्रुसिंहीनिकुम्भानां बीजैः सव्योषसैन्धवैः||२२||
सवेल्लसुरसैस्तैलं नावनं परमं हितम्|
|२३|
Adhikarana pUyarakte nave raktapInasavat pUyarakte atipravRuddhe nADIvat (23-24) · Śloka 24
|
pūyaraktē navē kuryād raktapīnasavat kramam||23||
atipravr̥ddhē nāḍīvat|
|24|
View original
|
पूयरक्ते नवे कुर्याद् रक्तपीनसवत् क्रमम्||२३||
अतिप्रवृद्धे नाडीवत्|
|२४|
Adhikarana arshorbudeShu dagdheShu nikumbhAdivartiH arshorbudeShu shigrvAdinasyam (20) · Śloka 20
dagdhēṣvarśōrbudēṣu ca|
nikumbhakumbhasindhūtthamanōhvālakaṇāgnikaiḥ||24||
kalkitairghr̥tamadhvaktāṁ ghrāṇē vartiṁ pravēśayēt|
śigrvādi nāvanaṁ cātra pūtināsōditaṁ bhajēt||25||
iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ ṣaṣṭhē uttarasthānē nāsārōgapratiṣēdhō nāma viṁśō'dhyāyaḥ||20||
View original
दग्धेष्वर्शोर्बुदेषु च|
निकुम्भकुम्भसिन्धूत्थमनोह्वालकणाग्निकैः||२४||
कल्कितैर्घृतमध्वक्तां घ्राणे वर्तिं प्रवेशयेत्|
शिग्र्वादि नावनं चात्र पूतिनासोदितं भजेत्||२५||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तरस्थाने नासारोगप्रतिषेधो नाम विंशोऽध्यायः||२०||