Adhikarana nAsArogapratiShedhAdhyAyaH||20|| sarveShu pratishyAyeShu snehasvedAdisevanam (2-5) · Śloka 5
అధునా నాసాచికిత్సాభణనావసర ఇత్యాహ అథాతో నాసారోగప్రతిషేధం వ్యాఖ్యాస్యామః|
ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః|
(గద్యసూత్రే||2||
) సర్వేషు పీనసేష్వాదౌ నివాతాగారగో భజేత్|
స్నేహనస్వేదవమనధూమగండూషధారణం||1||
వాసో గురూష్ణం శిరసః సుఘనం పరివేష్టనం|
లఘ్వమ్లలవణం స్నిగ్ధముష్ణం భోజనమద్రవం||2||
ధన్వమాంసగుడక్షీరచణకత్రికటూత్కటం|
యవగోధూమభూయిష్ఠం దధిదాడిమసారికం||3||
బాలమూలకజో యూషః కులత్థోత్థశ్చ పూజితః|
కవోష్ణం దశమూలాంబు జీర్ణాం వా వారుణీం పిబేత్||4||
జిఘ్రేచ్చోరకతర్కారీవచాజాజ్యుపకుంచికాః|
|5|
View original
अधुना नासाचिकित्साभणनावसर इत्याह अथातो नासारोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे||२||
) सर्वेषु पीनसेष्वादौ निवातागारगो भजेत्|
स्नेहनस्वेदवमनधूमगण्डूषधारणम्||१||
वासो गुरूष्णं शिरसः सुघनं परिवेष्टनम्|
लघ्वम्ललवणं स्निग्धमुष्णं भोजनमद्रवम्||२||
धन्वमांसगुडक्षीरचणकत्रिकटूत्कटम्|
यवगोधूमभूयिष्ठं दधिदाडिमसारिकम्||३||
बालमूलकजो यूषः कुलत्थोत्थश्च पूजितः|
कवोष्णं दशमूलाम्बु जीर्णां वा वारुणीं पिबेत्||४||
जिघ्रेच्चोरकतर्कारीवचाजाज्युपकुञ्चिकाः|
|५|
Adhikarana sarveShu pratishyAyeShu vyoShAdivaTakaH (5-7) · Śloka 7
|
వ్యోషతాలీసచవికాతింతిడీకామ్లవేతసం||5||
సాగ్న్యజాజి ద్విపలికం త్వగేలాపత్రపాదికం|
జీర్ణాద్గుడాత్తులార్ధేన పక్వేన వటకీకృతం||6||
పీనసశ్వాసకాసఘ్నం రుచిస్వరకరం పరం|
|7|
View original
|
व्योषतालीसचविकातिन्तिडीकाम्लवेतसम्||५||
साग्न्यजाजि द्विपलिकं त्वगेलापत्रपादिकम्|
जीर्णाद्गुडात्तुलार्धेन पक्वेन वटकीकृतम्||६||
पीनसश्वासकासघ्नं रुचिस्वरकरं परम्|
|७|
Adhikarana sarveShu pratishyAyeShu shatAhvAdidhUmaH sarveShu pratishyAyeShu saghRutasaktudhUmaH (7-8) · Śloka 8
|
శతాహ్వాత్వగ్ఽఽబలా మూలం స్యోనాకైరండబిల్వజం||7||
సారగ్వధం పిబేద్ధూమం వసాజ్యమదనాన్వితం|
అథవా సఘృతాన్ సక్తూన్ కృత్వా మల్లకసంపుటే||8||
View original
|
शताह्वात्वग्ऽऽबला मूलं स्योनाकैरण्डबिल्वजम्||७||
सारग्वधं पिबेद्धूमं वसाज्यमदनान्वितम्|
अथवा सघृतान् सक्तून् कृत्वा मल्लकसम्पुटे||८||
Adhikarana sarveShu pratishyAyeShu snAnAdivarjanam (9) · Śloka 9
త్యజేత్స్నానం శుచం క్రోధం భృశం శయ్యాం హిమం జలం|
|9|
View original
त्यजेत्स्नानं शुचं क्रोधं भृशं शय्यां हिमं जलम्|
|९|
Adhikarana vAtaje pratishyAye vAtaghnAdisAdhitaghRutAni vAtaje pratishyAye arditoktaM svedanasyAdikam (9-10) · Śloka 10
ఇతి సామాన్యేన చికిత్సామభిధాయ విశేషేణాహ |
పిబేద్వాతప్రతిశ్యాయే సర్పిర్వాతఘ్నసాధితం||9||
పటుపంచకసిద్ధం వా విదార్యాదిగణేన వా|
స్వేదనస్యాదికాం కుర్యాత్ చికిత్సామర్దితోదితాం||10||
View original
इति सामान्येन चिकित्सामभिधाय विशेषेणाह |
पिबेद्वातप्रतिश्याये सर्पिर्वातघ्नसाधितम्||९||
पटुपञ्चकसिद्धं वा विदार्यादिगणेन वा|
स्वेदनस्यादिकां कुर्यात् चिकित्सामर्दितोदिताम्||१०||
Adhikarana pittaje raktaje ca svedanasyAdikam madhurasAdhitaM ghRutaM shItapariShekAdi ca pittaje raktaje ca dhavatvAditailena nAvanam (11-12) · Śloka 12
పిత్తరక్తోత్థయోః పేయం సర్పిర్మధురకైః శృతం|
పరిషేకాన్ ప్రదేహాంశ్చ శీతైః కుర్వీత శీతలాన్||11||
ధవత్వక్ఽఽత్రిఫలాశ్యామాశ్రీపర్ణీయష్టితిల్వకైః|
క్షీరే దశగుణే తైలం నావనం సనిశైః పచేత్||12||
View original
पित्तरक्तोत्थयोः पेयं सर्पिर्मधुरकैः शृतम्|
परिषेकान् प्रदेहांश्च शीतैः कुर्वीत शीतलान्||११||
धवत्वक्ऽऽत्रिफलाश्यामाश्रीपर्णीयष्टितिल्वकैः|
क्षीरे दशगुणे तैलं नावनं सनिशैः पचेत्||१२||
Adhikarana kaphaje dhavatvAditailena la~gghanalepanAdi kaphaje dhavatvAditailena paTuvyoShAdinA nAvanam sarvaje dhavatvAditailena kaTutIkShNairghRutairnasyAdIni (13-14) · Śloka 14
కఫజే లంఘనం లేపః శిరసో గౌరసర్షపైః|
సక్షారం వా ఘృతం పీత్వా వమేత్, పిష్టైస్తు నావనం||13||
బస్తాంబునా పటువ్యోషవేల్లవత్సకజీరకైః|
కటుతీక్ష్ణైర్ఘృతైర్నస్యైః కవలైః సర్వజం జయేత్||14||
View original
कफजे लङ्घनं लेपः शिरसो गौरसर्षपैः|
सक्षारं वा घृतं पीत्वा वमेत्, पिष्टैस्तु नावनम्||१३||
बस्ताम्बुना पटुव्योषवेल्लवत्सकजीरकैः|
कटुतीक्ष्णैर्घृतैर्नस्यैः कवलैः सर्वजं जयेत्||१४||
Adhikarana duShTaprtishyAye yakShmakRumikramaH duShTaprtishyAye vyoShAdivartidhUmaH (15-17) · Śloka 17
యక్ష్మకృమిక్రమం కుర్వన్ యాపయేద్దుష్టపీనసం|
వ్యోషోరుబూకకృమిజిద్దారుమాద్రీగదేంగుదం||15||
వార్తాకబీజం త్రివృతా సిద్ధార్థః పూతిమత్స్యకః|
అగ్నిమంథస్య పుష్పాణి పీలుశిగ్రుఫలాని చ||16||
అశ్వవిడ్ఽఽరసమూత్రాభ్యాం హస్తిమూత్రేణ చైకతః|
క్షౌమగర్భాం కృతాం వర్తిం ధూమం ఘ్రాణాస్యతః పిబేత్||17||
View original
यक्ष्मकृमिक्रमं कुर्वन् यापयेद्दुष्टपीनसम्|
व्योषोरुबूककृमिजिद्दारुमाद्रीगदेङ्गुदम्||१५||
वार्ताकबीजं त्रिवृता सिद्धार्थः पूतिमत्स्यकः|
अग्निमन्थस्य पुष्पाणि पीलुशिग्रुफलानि च||१६||
अश्वविड्ऽऽरसमूत्राभ्यां हस्तिमूत्रेण चैकतः|
क्षौमगर्भां कृतां वर्तिं धूमं घ्राणास्यतः पिबेत्||१७||
Adhikarana bhRushakShavathau puTake ca tIkShNaiH pradhamanam bhRushakShavathau puTake ca shuNThyAdisAdhitatailena nasyam (18-19) · Śloka 19
క్షవథౌ పుటకాఖ్యే చ తీక్ష్ణైః ప్రధమనం హితం|
శుంఠీకుష్ఠకణావేల్లద్రాక్షాకల్కకషాయవత్||18||
సాధితం తైలమాజ్యం వా నస్యం క్షవపుటప్రణుత్|
|19|
View original
क्षवथौ पुटकाख्ये च तीक्ष्णैः प्रधमनं हितम्|
शुण्ठीकुष्ठकणावेल्लद्राक्षाकल्ककषायवत्||१८||
साधितं तैलमाज्यं वा नस्यं क्षवपुटप्रणुत्|
|१९|
Adhikarana nAsAshoShe balAtailAdi nAsAnAhe~apyayaM vidhiH ghrANapAke dIptau ca pittaghnam nAsAsrAve tIkShNaM nasyAdi (19-20) · Śloka 20
|
నాసాశోషే బలాతైలం పానాదౌ భోజనం రసైః||19||
స్నిగ్ధో ధూమస్తథా స్వేదో నాసానాహేఽప్యయం విధిః|
పాకే దీప్తౌ చ పిత్తఘ్నం తీక్ష్ణం నస్యాది సంస్రుతౌ||20||
View original
|
नासाशोषे बलातैलं पानादौ भोजनं रसैः||१९||
स्निग्धो धूमस्तथा स्वेदो नासानाहेऽप्ययं विधिः|
पाके दीप्तौ च पित्तघ्नं तीक्ष्णं नस्यादि संस्रुतौ||२०||
Adhikarana pUtinAse~apInase ca kaphapInasavat pUtinAse~apInase ca lAkShAdibhirnasyam pUtinAse~apInase ca kRutavamane shigrvAditailena nasyam (21-23) · Śloka 23
కఫపీనసవత్పూతినాసాపీనసయోః క్రియా|
లాక్షాకరంజమరిచవేల్లహింగుకణాగుడైః||21||
అవిమూత్రద్రుతైర్నస్యం కారయేద్వమనే కృతే|
శిగ్రుసింహీనికుంభానాం బీజైః సవ్యోషసైంధవైః||22||
సవేల్లసురసైస్తైలం నావనం పరమం హితం|
|23|
View original
कफपीनसवत्पूतिनासापीनसयोः क्रिया|
लाक्षाकरञ्जमरिचवेल्लहिङ्गुकणागुडैः||२१||
अविमूत्रद्रुतैर्नस्यं कारयेद्वमने कृते|
शिग्रुसिंहीनिकुम्भानां बीजैः सव्योषसैन्धवैः||२२||
सवेल्लसुरसैस्तैलं नावनं परमं हितम्|
|२३|
Adhikarana pUyarakte nave raktapInasavat pUyarakte atipravRuddhe nADIvat (23-24) · Śloka 24
|
పూయరక్తే నవే కుర్యాద్ రక్తపీనసవత్ క్రమం||23||
అతిప్రవృద్ధే నాడీవత్|
|24|
View original
|
पूयरक्ते नवे कुर्याद् रक्तपीनसवत् क्रमम्||२३||
अतिप्रवृद्धे नाडीवत्|
|२४|
Adhikarana arshorbudeShu dagdheShu nikumbhAdivartiH arshorbudeShu shigrvAdinasyam (20) · Śloka 20
దగ్ధేష్వర్శోర్బుదేషు చ|
నికుంభకుంభసింధూత్థమనోహ్వాలకణాగ్నికైః||24||
కల్కితైర్ఘృతమధ్వక్తాం ఘ్రాణే వర్తిం ప్రవేశయేత్|
శిగ్ర్వాది నావనం చాత్ర పూతినాసోదితం భజేత్||25||
ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం షష్ఠే ఉత్తరస్థానే నాసారోగప్రతిషేధో నామ వింశోఽధ్యాయః||20||
View original
दग्धेष्वर्शोर्बुदेषु च|
निकुम्भकुम्भसिन्धूत्थमनोह्वालकणाग्निकैः||२४||
कल्कितैर्घृतमध्वक्तां घ्राणे वर्तिं प्रवेशयेत्|
शिग्र्वादि नावनं चात्र पूतिनासोदितं भजेत्||२५||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तरस्थाने नासारोगप्रतिषेधो नाम विंशोऽध्यायः||२०||