23. śirōrōgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana shirorogavij~jAnIyAdhyAyaH||23|| shirogatA dasha rogAH| shirorogANAM nidAnaM samprAptishca (2-3) · Śloka 3

अथ क्रमप्राप्तं शिरोरोगविज्ञानमाह अथातः शिरोरोगविज्ञानीयं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२|| ) धूमातपतुषाराम्बुक्रीडातिस्वप्नजागरैः| उत्स्वेदाधिपुरोवातबाष्पनिग्रहरोदनैः||१|| अत्यम्बुमद्यपानेन कृमिभिर्वेगधारणैः| उपधानमृजाभ्यङ्गद्वेषाधःप्रततेक्षणैः||२|| असात्म्यगन्धदुष्टामभाष्याद्यैश्च शिरोगताः| जनयन्त्यामयान् दोषाः|३|

Adhikarana 1 vAtajasya shirobhitApasya lakShaNam (3-7) · Śloka 7

| तत्र मारुतकोपतः||३|| निस्तुद्येते भृशं शङ्खौ घाटा सम्भिद्यते तथा| भ्रुवोर्मध्यं ललाटं च पततीवातिवेदनम्||४|| बाध्येते स्वनतः श्रोत्रे निष्कृष्येत इवाक्षिणी| घूर्णतीव शिरः सर्वं सन्धिभ्य इव मुच्यते||५|| स्फुरत्यति सिराजालं कन्धराहनुसङ्ग्रहः| प्रकाशासहता घ्राणस्रावोऽकस्माद्यथाशमौ||६|| मार्दवं मर्दनस्नेहस्वेदबन्धैश्च जायते| शिरस्तापोऽयम्|७|

Adhikarana 2 vAtajasya ardhAvabhedakasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8

| अर्धे तु मूर्ध्नः सोऽर्धावभेदकः||७|| पक्षात्कुप्यति मासाद्वा स्वयमेव च शाम्यति| अतिवृद्धस्तु नयनं श्रवणं वा विनाशयेत्||८||

Adhikarana 3 pittajasya shirobhitApasya lakShaNam 4 kaphajasya shirobhitApasya lakShaNam 5raktajasya shirobhitApasya lakShaNam 6 sannipAtajasya shirobhitApasya lakShaNam (9-11) · Śloka 11

शोरोभितापे पित्तोत्थे शोरोधूमायनं ज्वरः| स्वेदोऽक्षिदहनं मूर्च्छा निशि शीतैश्च मार्दवम्||९|| अरुचिः कफजे मूर्ध्नो गुरुस्तिमितशीतता| शिरानिस्पन्दताऽऽलस्यं रूङ्मन्दाऽह्न्यधिकानिशि||१०|| तन्द्रा शूनाक्षिकूटत्वं कर्णकण्डूयनं वमिः| रक्तात् पित्ताधिकरुजः सर्वैः स्यात्सर्वलक्षणः||११||

Adhikarana 7 kRumijasya shirobhitApasya lakShaNam (12-15) · Śloka 15

सङ्कीर्णैर्भोजनैर्मूर्ध्नि क्लेदित्ते रुधिरामिषे| कोपिते सन्निपाते च जायन्ते मूर्ध्नि जन्तवः||१२|| शिरसस्ते पिबन्तोऽस्रं घोराः कुर्वन्ति वेदनाः| चित्तविभ्रंशजननीर्ज्वरः कासो बलक्षयः||१३|| रौक्ष्यशोफव्यधन्च्छेददाहस्फुरणपूतिताः| कपाले तालुशिरसोः कण्डूः शोषः प्रमीलकः||१४|| ताम्राच्छसिङ्घाणकता कर्णनादश्च जन्तुजे| |१५|

Adhikarana 8 shiraHkampasya shirobhitApasya lakShaNam 9 sha~gkhakasya shirobhitApasya lakShaNam (15-17) · Śloka 17

| वातोल्बणाः शिरःकम्पं तत्संज्ञं कुर्वते मलाः||१५|| पित्तप्रधानैर्वाताद्यैः शङ्खे शोफः सशोणितैः| तीव्रदाहरुजारागप्रलापज्वरतृड्भ्रमाः||१६|| तिक्तास्यः पीतवदनः क्षिप्रकारी स शङ्खकः| त्रिरात्राज्जीवितं हन्ति सिध्यत्यप्याशु साधितः||१७||

Adhikarana 10 sUryAvartasya lakShaNam (18-20) · Śloka 20

पित्तानुबद्धः शङ्खाक्षिभ्रूललाटेषु मारुतः| रुजं सस्पन्दनां कुर्यादनुसूर्योदयोदयाम्||१८|| आमध्याह्नं विवर्धिष्णुः क्षुद्वतः सा विशेषतः| अव्यवस्थितशीतोष्णसुखा शाम्यत्यतः परम्||१९|| सूर्यावर्तः स इत्युक्ता दश रोगाः शिरोगताः| |२०|

Adhikarana shiraHkapAle nava rogAH| 1 upashIrShakasya lakShaNam (20-21) · Śloka 21

| शिरस्येव च वक्ष्यन्ते कपाले व्याधयो नव||२०|| कपाले पवने दुष्टे गर्भस्थस्यापि जायते| सवर्णो नीरुजः शोफस्तं विद्यादुपशीर्षकम्||२१||

Adhikarana 2 piTikAyAH lakShaNam 3 arbudasya lakShaNam 4 vidradheH lakShaNam 5 arUMShikAnAM lakShaNam (22-23) · Śloka 23

यथादोषोदयं ब्रूयात् पिटिकार्बुदविद्रधीन्| कपाले क्लेदबहुलाः पित्तासृक्श्लेष्मजन्तुभिः||२२|| कङ्गुसिद्धार्थकनिभाः पिटिकाः स्युररुंषिकाः| |२३|

Adhikarana 6 dAruNakasya lakShaNam 7 idraluptasya lakShaNam (23-26) · Śloka 26

| कण्डूकेशच्युतिस्वापरौक्ष्यकृत् स्फुटनं त्वचः||२३|| सुसूक्ष्मं कफवाताभ्यां विद्याद्दारुणकं तु तत्| रोमकूपानुगं पित्तं वातेन सह मूर्च्छितम्||२४|| प्रच्यावयति रोमाणि ततः श्लेष्मा सशोणितः| रोमकूपान् रुणद्ध्यस्य तेनान्येषामसम्भवः||२५|| तदिन्द्रलुप्तं रुज्यां च प्राहुश्चाचेति चापरे| |२६|

Adhikarana 8 khalateH sAmAnyaM lakShaNam vAtajAyAH khalateH lakShaNam pittajAyAH khalateH lakShaNam kaphajAyAH khalateH lakShaNam (26-27) · Śloka 27

| खलतेरपि जन्मैवं शातनं तत्र तु क्रमात्||२६|| सा वातादग्निदग्धाभा, पित्तात्स्विन्नसिरावृता| कफाद्धनत्वग्वर्णाश्च यथास्वं निर्दिशेत् त्वचि||२७||

Adhikarana sannipAtajAyAH khalateH lakShaNam 9 palitasya nidAnasamprAptI (28) · Śloka 28

दोषैः सर्वाकृतिः सर्वैरसाध्या सा नखप्रभा| दग्धाग्निनेव निर्लोमा सदाहा या च जायते||२८||

Adhikarana vAtajasya palitasya lakShaNam pittajasya palitasya lakShaNam kaphajasya palitasya lakShaNam sannipAtajasya palitasya lakShaNam (29-31) · Śloka 31

शोकश्रमक्रोधकृतः शरीरोष्मा शिरोगतः| केशान् सदोषः पचति पलितं सम्भवत्यतः||२९|| तद्वातात्स्फुटितं श्यावं खरं रूक्षं जलप्रभम्| पित्तात्सदाहं पीताभं, कफात् स्निग्धं विवृद्धिमत्||३०|| स्थूलं सुशुक्लं, सर्वैस्तु विद्याद्व्यामिश्रलक्षणम्| |३१|

Adhikarana shirorujodbhavasya palitasya lakShaNam sannipAtajakhalatipalitAnAmasAdhyatvam (31-32) · Śloka 32

| शिरोरुजोद्भवं चान्यद्विवर्णं स्पर्शनासहम्||३१|| असाध्या सन्निपातेन खलतिः पलितानि च| |३२|

Adhikarana sharIrapariNAmotthAnAM rasAyanApekShatvam (23) · Śloka 23

| शरीरपरिणामोत्थान्यपेक्षन्ते रसायनम्||३२|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविर- चितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तर- स्थाने शिरोरोगविज्ञानीयो नाम त्रयोविंशोऽध्यायः||२३||