22. mukharōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana mukharogapratiShedhAdhyAyaH||22|| oShThagatarogANAM cikitsA| khaNDauShThe vilikhya syUtvA vraNavat (2-1) · Śloka 1

अथातो मुखरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| ) खण्डौष्ठस्य विलिख्यान्तौ स्यूत्वा व्रणवदाचरेत्| |१|

Adhikarana khaNDauShThe yaShTyAditailenAbhya~jjanam khaNDauShThe vAtaghnAditailena nasyam (1-2) · Śloka 2

| यष्टिज्योतिष्मतीरोध्रश्रावणीसारिवोत्पलैः||१|| पटोल्या काकमाच्या च तैलमभ्यञ्जनं पचेत्| नस्यं च तैलं वातघ्नमधुरस्कन्धसाधितम्||२||

Adhikarana vAtaje oShThakope devadhUpAdi mahAsnehena picuryojyaH vAtaje oShThakope yaShTIcUrNayuktamahAsnehena pratisAraNam (3-4) · Śloka 4

महास्नेहेन वातौष्ठे सिद्धेनाक्तः पिचुर्हितः| देवधूपमधूच्छिष्टगुग्गुल्वमरदारुभिः||३|| यष्ट्याह्वचूर्णयुक्तेन तेनैव प्रतिसारणम्| |४|

Adhikarana vAtaje oShThakope eraNDapallavairnADyA svedanam vAtaje oShThakope khaNDauShThavihitaM nasyaM shirobhya~ggashca (4-5) · Śloka 5

| नाड्योष्ठं स्वेदयेद्दुग्धसिद्धैरेरण्डपल्लवैः||४|| खण्डौष्ठविहितं नस्यं तस्य मूर्ध्नि च तर्पणम्| |५|

Adhikarana pittaje kShataje ca jalaukAbhIraktamokShaNaM pittaje kShataje ca rodhrAdibhiHpratisAraNam (5-6) · Śloka 6

| पित्ताभिघातजावोष्ठौ जलौकोभिरुपाचरेत्||५|| रोध्रसर्जरसक्षौद्रमधुकैः प्रतिसारणम्| |६|

Adhikarana pittaje kShataje ca guDUcyAdighRutenAbhya~jjanam pittaje kShataje ca pittavidradhivat kriyA raktaje oShThakope nave idameva karma (6-7) · Śloka 7

| गुडूचीयष्टिपत्तङ्गसिद्धमभ्यञ्जने घृतम्||६|| पित्तविद्रधिवच्चात्र क्रिया शोणितजेऽपि च| इदमेव नवे कार्यं कर्म|७|

Adhikarana kaphaje oShThakope hratAsre pAThAdipratisAraNam kaphaje kaphaghnA dhUmanAvanagaNDUShAH (7-8) · Śloka 8

| ओष्ठे तु कफातुरे||७|| पाठाक्षारमधुव्योषैर्हृतास्रे प्रतिसारणम्| धूमनावनगण्डूषाः प्रयोज्याश्च कफच्छिदः||८||

Adhikarana medoje kaphaghnA svinnAdikRutvA~agninA dahet medoje kaphaghnA priya~ggvAdinA pratisAraNam jalArbude bhinnashuddhe tIkShNA gharShaNam jalArbude avagADhe~ativRuddhe vA kShAro~agnirvA (9-11) · Śloka 11

स्विन्नं भिन्नं विमेदस्कं दहेन्मेदोजमग्निना| प्रियङ्गुरोध्रत्रिफलामाक्षिकैः प्रतिसारयेत्||९|| सक्षौद्रा घर्षणं तीक्ष्णा भिन्नशुद्धे जलार्बुदे| अवगाढेऽतिवृद्धे वा क्षारोऽग्निर्वा प्रतिक्रिया||१०|| आमाद्यवस्थास्वलजीं गण्डे शोफवदाचरेत्| |११|

Adhikarana (sannipAtaraktamAMsajauShThakopArbudAnAmasAdhyatvAccikitsA noktA) gaNDagatarogasya cikitsA| gaNDAlajyAM shophavat dantagatarogANAM cikitsA| shItadante tailena pAlIdahanam shItadante dADimatvagAdibhiH pratisAraNam shItadante kShIrikvAthaiH kavalaH shItadante aNutailena nasyam (11-14) · Śloka 14

आमाद्यवस्थास्वलजीं गण्डे शोफवदाचरेत्| स्विन्नस्य शीतदन्तस्य पालीं विलिखितां दहेत्||११|| तैलेन, प्रतिसार्या च सक्षौद्रघनसैन्धवैः| दाडिमत्वग्वरातार्क्ष्यकान्ताजम्ब्वस्थिनागरैः||१२|| कवलः क्षीरिणां क्वाथैरणुतैलं च नावनम्| दन्तहर्षे तथा भेदे सर्वा वातहरा क्रिया||१३|| तिलयष्टीमधुशृतं क्षीरं गण्डूषधारणम्| |१४|

Adhikarana pracaladvije dashamUlAmbu gaNDUShaH pracaladvije tutthAdibhirgharShaNam pracaladvije snigdhA nasyAdayaH (14-15) · Śloka 15

| सस्नेहं दशमूलाम्बु गण्डूषः प्रचलद्विजे||१४|| तुत्थरोध्रकणाश्रेष्ठापत्तङ्गपटुघर्षणम्| स्निग्धाः शील्या यथावस्थं नस्यान्नकवलादयः||१५||

Adhikarana adhidante kRumidantavaccikitsA adhidante anavasthitarakte dagdhavraNavat (16-17) · Śloka 17

अधिदन्तकमालिप्तं यदा क्षारेण जर्जरम्| कृमिदन्तमिवोत्पाट्य तद्वच्चोपचरेत्तदा||१६|| अनवस्थितरक्ते च दग्धे व्रण इव क्रिया| |१७|

Adhikarana sharkarAyAM vilekhanam sharkarAyAM tataH kShAracUrNaiH pratisAraNam kapAlikAyAM dantaharShoktA kriyA (17-18) · Śloka 18

| अहिंसन् दन्तमूलानि दन्तेभ्यः शर्करां हरेत्||१७|| क्षारचूर्णैर्मधुयुतैस्ततश्च प्रतिसारयेत्| कपालिकायामप्येवं हर्षोक्तं च समाचरेत्||१८||

Adhikarana kRumidante svedo raktavisrAvaNaM ca kRumidante vAtaghnAH snigdhA lepAdayaH kRumidante guDena madenana vA dAhaH kRumidante saptacchadArkakShIrAbhyAM pUraNam (19-20) · Śloka 20

जयेद्विस्रावणैः स्विन्नमचलं कृमिदन्तकम्| स्निग्धैश्चालेपगण्डूषनस्याहारैश्चलापहैः||१९|| गुडेन पूर्णं सुषिरं मधूच्छिष्टेन वा दहेत्| सप्तच्छदार्कक्षीराभ्यां पूरणं कृमिशूलजित्||२०||

Adhikarana kRumidante hi~ggvAdicUrNapoTalI dashane dhRutA rujAhRut kRumidante hiMgvAdisiddhatailena gaNDUShaH kRumidante eraNDAdikvAthayuktena tailena gaNDUShaH (21-22) · Śloka 22

हिङ्गुकट्फलकासीसस्वर्जिकाकुष्ठवेल्लजम्| रजो रुजं जयत्याशु वस्त्रस्थं दशने धृतम्||२१|| गण्डूषं ग्राहयेत्तैलमेभिरेव च साधितम्| क्वाऱ्थैर्वा युक्तमेरण्डद्विव्याघ्रीभूकदम्बजैः||२२||

Adhikarana kRumidante evamapyashAntarujasya dantasyoddaraNam kRumidante tataH sayaShTitailena madhunA vA gaNDUShaH (23-24) · Śloka 24

क्रियायोगैर्बहुविधैरित्यशान्तरुजं भृशम्| दृढमप्युद्धरेद्दन्तं पूर्वं मूलाद्विमोक्षितम्||२३|| सन्दंशकेन लघुना दन्तनिर्घातनेन वा| तैलं सयष्ट्याह्वरजो गण्डूषो मधु वा ततः||२४||

Adhikarana kRumidante tato vidAryAditailena nasyam kRumidante kRushAdInAM dantaM noddharet kRumidante eShAmapyuddhRutau snigdhAdikramaH (karAlashyAvayorasAdhyatvAccikitsA noktA) (25-27) · Śloka 27

ततो विदारियष्ट्याह्वशृङ्गाटककसेरुभिः| तैलं दशगुणक्षीरं सिद्धं युञ्जीत नावनम्||२५|| कृशदुर्बलवृद्धानां वातार्तानां च नोद्धरेत्| नोद्धरेच्चोत्तरं दन्तं बहूपद्रवकृद्धि सः||२६|| एषामप्युद्धृतौ स्निग्धस्वादुशीतक्रमो हितः| |२७|

Adhikarana dantamUlagatarogANAM cikitsA| shItAde raktasrAvo mustAdibhiH pratisAraNaM ca shItAde mustAdikvAthena kavalaH shItAde madhurasAdhitatailena nasyam (27-28) · Śloka 28

| विस्रावितास्रे शीतादे सक्षौद्रैः प्रतिसारणम्||२७|| मुस्तार्जुनत्वक्त्रिफलाफलिनीताऱ्र्क्ष्यनागरैः| तत्क्वाथः कवलो, नस्यं तैलं मधुरसाधितम्||२८||

Adhikarana upakushe uShNAmbusvinnadantamAMsAnAM maNDalAgrAdinA lekhanam upakushe tato lAkShAdibhiH pratisAraNam upakushe tato ghRutamaNDAdinA kavalagrahaH upakushe madhurasiddhaghRutena kavalo nasyaM ca (29-32) · Śloka 32

दन्तमांसान्युपकुशे स्विन्नान्युष्णाम्बुधारणैः| मण्डलाग्रेण शाकादिपत्रैर्वा बहुशो लिखेत्||२९|| ततश्च प्रतिसार्याणि घृतमण्डमधुद्रुतैः| लाक्षाप्रियङ्गुपत्तङ्गलवणोत्तमगैरिकैः||३०|| सकुष्ठशुण्ठीमरिचयष्टीमधुरसाञ्जनैः| सुखोष्णो घृतमण्डो तैलं वा कवलग्रहः||३१|| घृतं च मधुरैः सिद्धं हितं कवलनस्ययोः| |३२|

Adhikarana dantapuppuTake svinnacchinnAdikRute yaShTyAdibhiH pratisAraNam (32-33) · Śloka 33

| दन्तपुप्पुटके स्विन्नछिन्नभिन्नविलेखिते||३२|| यष्ट्याह्वस्वर्जिकाशुण्ठीसैन्धवैः प्रतिसारणम्| |३३|

Adhikarana dantavidradhau kaTvAdibhiH kavalalepanam dantavidradhau kaTukAdibhirgharShaNam dantavidradhau himaiH pAkaM rakShet dantavidradhau pakvaH pATyaH, avagADhako dAhyaH (33-34) · Śloka 34

| विद्रधौ कटुतीक्ष्णोष्णरूक्षैः कवललेपनम्||३३|| घर्षणं कटुकाकुष्ठवृश्चिकालीयवोद्भवैः| रक्षेत्पाकं हिमैः पक्वः पाट्यो दाह्योऽवगाढकः||३४||

Adhikarana suShire chinnalikhite rodhrAdibhiH pratisAraNam suShire chinnalikhite rodhrAdikvAthairgaNDUShaH suShire chinnalikhite yaShTyAditailena nAvanam (35-37) · Śloka 37

सुषिरे छिन्नलिखिते सक्षौद्रैः प्रतिसारणम्| रोध्रमुस्तमिशिश्रेष्ठातार्क्ष्यपत्तङ्गकिंशुकैः||३५|| सकट्फलैः, कषायैश्च तेषां गण्डूष इष्यते| यष्टीरोध्रोत्पलानन्तासारिवागुरुचन्दनैः||३६|| सगैरिकसितापुण्ड्रैः सिद्धं तैलं च नावनम्| |३७|

Adhikarana adhimAMsake chedanaM vacAdicUrNaiH pratisAraNaM ca adhimAMsake paTolAdikvAthena kavalaH (37-38) · Śloka 38

| छित्त्वाऽधिमांसकं चूर्णैः सक्षौद्रैः प्रतिसारयेत्||३७|| वचातेजोवतीपाठास्वर्जिकायवशूकजैः| पटोलनिम्बत्रिफलाकषायः कवलो हितः||३८||

Adhikarana vidarbhe dantamUlAnAM chedanam vidarbhe tataH kShAranasyAdi (39) · Śloka 39

विदर्भे दन्तमूलानि मण्डलाग्रेण शोधयेत्| क्षारं युञ्ज्यात्ततो नस्यं गण्डूषादि च शीतलम्||३९||

Adhikarana dantanADyAM kAyashirovirekaH dantanADyAM tato dantoddharaNamagnyAdinA dAhaH dantanADyAM jAtyAdikvAthena dhAvanam dantanADyAM kShIrivRukShAmbunnA gaNDUShaH dantanADyAM kShIrivRukShasiddhatailena nasyam (mahAsuShirasyAsAdhyatvAccikitsA noktA) (40-42) · Śloka 42

संशोध्योभयतः कायं शिरश्चोपचरेत्ततः| नाडीं दन्तानुगां दन्तं समुद्धृत्याग्निना दहेत्||४०|| कुब्जां नैकगतिं पूर्णां गुडेन मदनेन वा| धावनं जातिमदनखदिरस्वादुकण्टकैः||४१|| क्षीरिवृक्षाम्बुगण्डूषो, नस्यं तैलं च तत्कृतम्| |४२|

Adhikarana jihvAgatarogANAM cikitsA| vAtajihvAyaaM vAtauShThakopokto vidhiH pittajihvAyAM gharShaNena srute rudhire madhuraiH pratisAraNAdi jihvAlase nave eShaH evopakramaH jihvAlase kintu shastreNainaM na spRushet (42-44) · Śloka 44

| कुर्याद्वातौष्ठकोपोक्तं कण्टकेष्वनिलात्मसु||४२|| जिह्वायां पित्तजातेषु घृष्टेषु रुधिरे स्रुते| प्रतिसारणगण्डूषनावनं मधुरैर्हितम्||४३|| तीक्ष्णैः कफोत्थेष्वेवं च सर्षपत्र्यूषणादिभिः| नवे जिह्वालसेऽप्येवं, तं तु शस्त्रेण न स्पृशेत्||४४||

Adhikarana adhijihvikAyAM AkRuShTajihvAcchedanam adhijihvikAyAM tIkShNoShNairghaShaNAdi (45) · Śloka 45

उन्नम्य जिह्वामाकृष्टां बडिशेनाधिजिह्विकाम्| छेदयेन्मण्डलाग्रेण तीक्ष्णोष्णैर्घर्षणादि च||४५||

Adhikarana upajihvAyAM raktasrAvo yavakShAreNa gharShaNaM ca tAlurogANAM cikitsA| shuNDikAyAM kaphaghnA nasyAdayaH (46) · Śloka 46

उपजिह्वां परिस्राव्य यवक्षारेण घर्षयेत्| कफघ्नैः शुण्डिका साध्या नस्यगण्डूषघर्षणैः||४६||

Adhikarana shuNDikAyAM vRuddhAyAM jihvAgracchedanam shuNDikAyAM aticchede mRutyuH shuNDikAyAM hInacchede vyAdhivRuddhiH (47-48) · Śloka 48

एर्वारुबीजप्रतिमं वृद्धायामसिराततम्| अग्रं निविष्टं जिह्वाया बडिशाद्यवलम्बितम्||४७|| छेदयेन्मण्डलाग्रेण नात्यग्रे न च मूलतः| छेदेऽत्यसृक्क्षयान्मृत्युर्हीने व्याधिर्विवर्द्धते||४८||

Adhikarana shuNDikAyAM chinnAyAM maricAdibhirgharShaNam shuNDikAyAM chinnAyAM kaTukAdikvAthena kavalaH (49-50) · Śloka 50

मरिचातिविषापाठावचाकुष्ठकुटन्नटैः| छिन्नायां सपटुक्षौद्रैर्घर्षणं, कवलः पुनः||४९|| कटुकातिविषापाठानिम्बरास्नावचाम्बुभिः| |५०|

Adhikarana tAlusaMhatau vilikhya evaM samAcaret puppuTake vilikhya evaM samAcaret kacchape ca vilikhya evaM samAcaret (50) · Śloka 50

| सङ्घाते पुप्पुटे कूर्मे विलिख्यैवं समाचरेत्||५०||

Adhikarana tAlupAke apakve kAsIsAdibhirgharShaNam tAlupAke apakve shItAdyauShadhaiH kavalaH (51) · Śloka 51

अपक्वे तालुपाके तु कासीसक्षौद्रतार्क्ष्यजैः| घर्षणं, कवलः शीतकषायमधुरौषधैः||५१||

Adhikarana tAlupAke pakve tIkShNoShNaiH pratisAraNam tAlupAke pakve vRuShAdibhistiktaiH kavalaH (52) · Śloka 52

पक्वेऽष्टापदवद्भिन्ने तीक्ष्णोष्णैः प्रतिसारणम्| वृषनिम्बपटोलाद्यैस्तिक्तैः कवलधारणम्||५२||

Adhikarana tAlushoShe~atRuShNasyottarabhaktikaM sarpiH tAlushoShe kaNAshuNThIshRutaM jalapAnam tAlushoShe amlairgaNDUShadhAraNam tAlushoShe snigdhA dhanvamAMsarasAH tAlushoShe kShIrasarpiShA nAvanam (tAlupiTikArbudayorasAdhyatvAccikitsA noktA) (53-54) · Śloka 54

तालुशोषे त्वतृष्णस्य सर्पिरुत्तरभक्तिकम्| कणाशुण्ठीशृतं पानमम्लैर्गण्डूषधारणम्||५३|| धन्वमांसरसाः स्निग्धाः, क्षीरसर्पिश्च नावनम्| |५४|

Adhikarana galarogANAM cikitsA| kaNTharogeShu sarveShu raktamokShaH kaNTharogeShu tIkShNairnasyAdikarma kaNTharogeShu dArvItvagAdikvAthasya pAnam kaNTharogeShu harItakIkvAthasya pAnam (54-55) · Śloka 55

कण्ठरोगेष्वसृङ्मोक्षस्तीक्ष्णैर्नस्यादि कर्म च||५४|| क्वाथः पानं च दार्वीत्वङ्निम्बतार्क्ष्यकलिङ्गजः| हरीतकीकषायो वा पेयो माक्षिकसंयुतः| ||५५||

Adhikarana kaNTharogeShu shreShThAdibhiH kavalaH kaNTharogeShu shreShThAdiguTikayA pratisAraNam (56-57) · Śloka 57

श्रेष्ठाव्योषयवक्षारदार्वीद्वीपिरसाञ्जनैः| सपाठातेजिनीनिम्बैः सुक्तगोमूत्रसाधितैः|५६| कवलो, गुटिका वाऽत्र कल्पिता प्रतिसारणम्| |५७|

Adhikarana kaNTharogeShu shreShThAdibhiH kavalaH kaNTharogeShu shreShThAdiguTikayA pratisAraNam (56-57) · Śloka 57

श्रेष्ठाव्योषयवक्षारदार्वीद्वीपिरसाञ्जनैः| सपाठातेजिनीनिम्बैः सुक्तगोमूत्रसाधितैः||५६|| कवलो, गुटिका वाऽत्र कल्पिता प्रतिसारणम्| ||५७||

Adhikarana vAtarohiNikAyAM lekhanam vAtarohiNikAyAM pa~jcamUlakvAthena kavalastailaM gaNDUSho nasyaM ca (58-59) · Śloka 59

अथान्तर्बाह्यतः स्विन्नां वातरोहिणिकां लिखेत्||५८|| अङ्गुलीशस्त्रकेणाशु पटुयुक्तनखेन वा| पञ्चमूलाम्बु कवलस्तैलं गण्डूषनावनम्||५९||

Adhikarana pittarohiNyAM visrAvya sitAdibhirgharShayet pittarohiNyAM sitAdikvAthena kavalaH pittarohiNyAM drAkShAdikvAthena kavalaH (60-61) · Śloka 61

विस्राव्य पित्तसम्भूतां सिताक्षौद्रप्रियङ्गुभिः| घर्षेत्सरोध्रपत्तङ्गैः कवलः क्वथितैश्च तैः||६०|| द्राक्षापरूषकक्वाथो हितश्च कवलग्रहे| |६१|

Adhikarana raktarohiNyAM pratyAkhyAya pittajAyAmivopakramaH kapharohiNyAM kaTukaiH pratisAraNam kapharohiNyAM apAmArgaphalAditailena nasyagaNDUShau (61-63) · Śloka 63

| उपाचरेदेवमेव प्रत्याख्यायास्रसम्भवाम्||६१|| सागारधूमैः कटुकैः कफजां प्रतिसारयेत्| नस्यगण्डूषयोस्तैलं साधितं च प्रशस्यते||६२|| अपामार्गफलश्वेतादन्तीजन्तुघ्नसैन्धवैः| |६३|

Adhikarana vRunde kapharohiNIvaccikitsA shAlUke kapharohiNIvaccikitsA tuNDikeryAM kapharohiNIvaccikitsA gilAyau ca kapharohiNIvaccikitsA galavidradhau srAvitau shreShThAdibhirgaNDUShagharShaNe (63-64) · Śloka 64

| तद्वच्च वृन्दशालूकतुण्डिकेरीगिलायुषु||६३|| विद्रधौ स्राविते श्रेष्ठारोचनातार्क्ष्यगैरिकैः| सरोध्रपटुपत्तङ्गकणैर्गण्डूषघर्षणे||६४||

Adhikarana vAtaje galagaNDe svedo raktasrAvo tilAdibhirupanAhashca vAtaje galagaNDe rUDhe vraNe shigrvAdibhiH pralepaH vAtaje galagaNDe guDUcyAditailasya pAnam kaphaje galagaNDe~apyetaccikitsA (65-68) · Śloka 68

गलगण्डः पवनजः स्विन्नो निःस्रुतशोणितः| तिलैर्बीजैश्च लट्वोमाप्रियालशणसम्भवैः||६५|| उपनाह्यो, व्रणे रूढे प्रलेप्यश्च पुनःपुनः| शिग्रुतिल्वकतर्कारीगजकृष्णापुनर्नवैः||६६|| कालामृतार्कमूलैश्च पुष्पैश्च करहाटजैः| एकैषिकान्वितैः पिष्टैः सुरया काञ्जिकेन वा||६७|| गुडूचीनिम्बकुटजहंसपादीबलाद्वयैः| साधितं पाययेत्तैलं सकृष्णादेवदारुभिः||६८||

Adhikarana kaphaje galagaNDe atishayena svedavimlApane kaphaje galagaNDe ajagandhAdibhirlepaH (69-70) · Śloka 70

कर्तव्यं कफजेऽप्येतत्स्वेदविम्लापने त्वति| लेपोऽजगन्धातिविषाविशल्याः सविषाणिकाः||६९|| गुञ्जालाबुशुकाह्वाश्च पलाशक्षारकल्किताः| |७०|

Adhikarana kaphaje galagaNDe haThakShArasya pAnam vatsakAditailasya pAnam kaphaje galagaNDe kaphaghnA dhUmAdayaH (70-71) · Śloka 71

| मूत्रस्रुतं हठक्षारं पक्त्वा कोद्रवभुक् पिबेत्||७०|| साधितं वत्सकाद्यैर्वा तैलं सपटुपञ्चकैः| कफघ्नान् धूमवमननावनादींश्च शीलयेत्||७१||

Adhikarana medoje galagaNDe sirAvyadhaH medoje kaphaghno vidhiH medoje asanAdicUrNasya pAnam medoje ashAntau pAcayitvA vraNavadAcaraH (raktarohiNIsannipAtarohiNIgalaughavalayashataghnIgalArbudasvaraghnAnAmasAdhyatvAccikitsA noktA) (72-73) · Śloka 73

मेदोभवे सिरां विध्येत्कफघ्नं च विधिं भजेत्| असनादिरजश्चैनं प्रातर्मूत्रेण पाययेत्||७२|| अशान्तौ पाचयित्वा च सर्वान् व्रणवदाचरेत्| |७३|

Adhikarana sarvavaktragarogANAM cikitsA| mukhapAkeShu triphalAdikvAthena mukhadhAvanam mukhapAkeShu triphalAdIn kuTherAdiM vA bhakShayitvA niShThIvanam (73-74) · Śloka 74

| मुखपाकेषु सक्षौद्रा प्रयोज्या मुखधावनाः||७३|| क्वथितास्त्रिफलापाठामृद्वीकाजातिपल्लवाः| निष्ठेव्या भक्षयित्वा वा कुठेरादिर्गणोऽथवा||७४||

Adhikarana vAtaje mukhapAke kRuShNAdibhiH pratisAraNam vAtaje vAtaharasiddhatailena kavalanasye (75) · Śloka 75

मुखपाकेऽनिलात् कृष्णापट्वेलाः प्रतिसारणम्| तैलं वातहरैः सिद्धं हितं कवलनस्ययोः||७५||

Adhikarana pittaje mukhapAke pittaraktaghno vidhiH raktaje ca mukhapAke pittaraktaghno vidhiH kaphaje mukhapAke kaphaghno vidhiH kaphaje piTikAnAM shAkAdipatrairlekhanam (76) · Śloka 76

पित्तास्रे पित्तरक्तघ्नः कफघ्नश्च कफे विधिः| लिखेच्छाकादिपत्रैश्च पिटिकाः कठिनाः स्थिराः||७६||

Adhikarana sannipAtaje yathAdoShodayaM cikitsA arbude nave asaMvRuddhe chedanaM svarjikAdibhiH pratisAraNam (77-78) · Śloka 78

यथादोषोदयं कुर्यात्सन्निपाते चिकित्सितम्| नवेऽर्बुदे त्वसंवृद्धे छेदिते प्रतिसारणम्||७७|| स्वर्जिकानागरक्षौद्रैः, क्वाथो गण्डूष इष्यते| |७८|

Adhikarana arbude guDUcyAdikvAthena gaNDUShaH kaphaje yavAnnabhuk tIkShNatailanasyAdayaH (78-79) · Śloka 79

| गुडूचीनिम्बकल्कोत्थो मधुतैलसमन्वितः||७८|| यवान्नभुक् तीक्ष्णतैलनस्याभ्यङ्गांस्तथाऽऽचरेत्| |७९|

Adhikarana pUtivadane vamite tIkShNadhUmAdayaH pUtivadane sama~ggAdibhirantardhAvanam pUtivadane shItAdopakushoktaM nasyAdi (UrdhvagudatyAsAdhyatvAccikitsA noktA|) (79-81) · Śloka 81

| वमिते पूतिवदने धूमस्तीक्ष्णः सनावनः||७९|| समङ्गाधातकीरोध्रफलिनीपद्मकैर्जलम्| धावनं वदनस्यान्तश्चूर्णितैरवचूर्णितम्||८०|| शीतादोपकुशोक्तं च नावनादि च शीलयेत्| |८१|

Adhikarana kaNThAdirogaghnAH phalatrayAdiguTikA videhapraNItAH (81-83) · Śloka 83

फलत्रयद्वीपिकिराततिक्त- यष्ट्याह्वसिद्धार्थकटुत्रिकाणि| मुस्ताहरिद्राद्वययावशूक- वृक्षाम्लकाम्लाग्रिमवेतसाश्च||८१|| अश्वत्थजम्ब्वाम्रधनञ्जयत्वक् त्वक् चाहिमारात्खदिरस्य सारः| क्वाथेन तेषां घनतां गतेन तच्चूर्णयुक्ता गुटिका विधेयाः||८२|| ता धारिता घ्नन्ति मुखेन नित्यं कण्ठौष्ठताल्वादिगदान् सुकृच्छ्रान्| विशेषतो रोहिणिकास्यशोष- गन्धान् विदेहाधिपतिप्रणीताः||८३||

Adhikarana sarvamukharogaharaM khadirAditailam (84-86) · Śloka 86

खदिरतुलामम्बुघटे पक्त्वा तोयेन तेन पिष्टैश्च| चन्दनजोङ्गककुङ्कुमपरिपेलववालकोशीरैः||८४|| सुरतरुरोध्रद्राक्षामञ्जिष्ठाचोचपद्मकविडङ्गैः| स्पृक्कानतनखकट्फलसूक्ष्मैलाध्यामकैः सपत्तङ्गैः||८५|| तैलप्रस्थं विपचेत् कर्षांशैः पाननस्यगण्डूषैस्तत्| हत्वाऽऽस्ये सर्वगदान् जनयति गार्धीं दृशं श्रुतिं च वाराहीम्||८६||

Adhikarana vya~ggAdiharaM prapunATAdibhirudvartanaM anena tailenAbhya~ggashca (87) · Śloka 87

उद्वर्तितं च प्रपुनाटरोध्र- दार्वीभिरभ्यक्तमनेन वक्त्रम्| निर्व्यङ्गनीलीमुखदूषिकादि सञ्जायते चन्द्रसमानकान्ति||८७||

Adhikarana sarvamukharogaharaM bANAditailam (88-89) · Śloka 89

पलशतं बाणात्तोयघटे पक्त्वा रसेऽस्मिंश्च पलार्धिकैः खदिरजम्बूयष्ट्यानन्ताम्रैरहिमारनीलोत्पलान्वितैः||८८|| तैलप्रस्थं पाचयेच्छ्लक्ष्णपिष्टै- रेभिर्द्रव्यैर्धारितं तन्मुखेन| रोगान् सर्वान् हन्ति वक्त्रे विशेषा- त्स्थैर्यं धत्ते दन्तपङ्क्तेश्चलायाः||८९||

Adhikarana sarvamukharogaharAH khadirasArAdiguTikAH (90-94) · Śloka 94

खदिरसाराद् द्वे तुले पचेद्वल्कात्तुलां चारिमेदसः| घटचतुष्के पादशेषेऽस्मिन् पूते पुनः क्वथनाद्घने||९०|| आक्षिकं क्षिपेत्सुसूक्ष्मं रजः सेव्याम्बुपत्तङ्गगैरिकम्| चन्दनद्वय(श्यामा) रोध्रपुण्ड्रा- ह्वयष्ट्याह्वलाक्षाञ्जनद्वयम्||९१|| धातकीकटुफलद्विनिशात्रिफलाचतुर्जातजोङ्गकम्| मुस्तमञ्जिष्ठान्यग्रोधप्ररोह|वचा]मांसीयवासकम्||९२|| पद्मकैलासमङ्गाश्च शीते तस्मिंस्तथा पालिकां पृथक्| जातिपत्रिकां सजातीफलां सह- (नख)लवङ्गकङ्कोल्लकाम्||९३|| स्फटिकशुभ्रसुरभिकर्पूरकुडवं च तत्रावपेत्ततः| कारयेद्गुटिकाः सदा चैता धार्या मुखे तद्वदापहाः||९४||

Adhikarana sarvamukharogaharaM arimedAdi tailam (95) · Śloka 95

क्वाथ्यौषधव्यत्यययोजनेन तैलं पचेत्कल्पनयाऽनयैव| सर्वास्यरोगोद्धृतये तदाहु- र्दन्तस्थिरत्वे त्विदमेव मुख्यम्||९५||

Adhikarana dRuDhadvijakarametadvayam (96) · Śloka 96

खदिरेणैता गुटिका- स्तैलमिदं चारिमेदसा प्रथितम्| अनुशीलयन् प्रतिदिनं स्वस्थोऽपि दृढद्विजो भवति||९६||

Adhikarana sarvamukharogaharo kShudrAdikavalagrahaH dantamAMsarogaharaH pAThAdicUrNaH (97-98) · Śloka 98

क्षुद्रागुडूचीसुमनःप्रवाल- दार्वीयवासत्रिफलाकषायः| क्षौद्रेण युक्तः कवलग्रहोऽयं सर्वामयान् वक्त्रगतान्निहन्ति||९७|| पाठादार्वीत्वक्कुष्ठमुस्तासमङ्गा- तिक्तापीताङ्गीरोध्रतेजोवतीनाम्| चूर्णः सक्षौद्रो दन्तमांसार्तिकण्डू- पाकस्रावाणं नाशनो घर्षणेन||९८||

Adhikarana mukhAdirogaharaH kAlakacUrNaH dantAdirogaharaH pItakacUrNaH (99-100) · Śloka 100

गृहधूमतार्क्ष्यपाठाव्योषक्षाराग्न्ययोवरातेजोह्वैः| मुखदन्तगलविकारे सक्षौद्रः कालको विधार्यश्चूर्णः||९९|| दार्वीत्वक्सिन्धूद्भवमनः शिलायावशूकहरितालैः| धार्यः पीतकचूर्णो दन्तास्यगलामये समध्वाज्यः||१००||

Adhikarana galAmayaghnI dvikShArAdirasakriyA mukharogaharaH pathyAcUrNaH (101-102) · Śloka 102

द्विक्षारधूमकवरापञ्चपटुव्योषवेल्लगिरितार्क्ष्यैः| गोमूत्रेण विपक्वा गलामयघ्नी रसक्रिया एषा||१०१|| गोमूत्रक्वथनविलीनविग्रहाणां पथ्यानां जलमिशिकुष्ठभावितानाम्| अत्तारं नरमणवोऽपि वक्त्ररोगाः श्रोतारं नृपमिव न स्पृशन्त्यनर्थाः||१०२||

Adhikarana mukhapAkaharaH saptacchadAdikvAthaH sarvamukharogaharaH paTolAdikvAthaH (103-104) · Śloka 104

सप्तच्छदोशीरपटोलमुस्त- हरीतकीतिक्तकरोहिणीभिः| यष्ट्याह्वराजद्रुमचन्दनैश्च क्वाथं पिबेत्पाकहरं मुखस्य||१०३|| पटोलशुण्ठीत्रिफलाविशाला- त्रायन्तितिक्ताद्विनिशामृतानाम्| पीतः कषायो मधुना निहन्ति मुखे स्थितश्चास्यगदानशेषान्||१०४||

Adhikarana mukhapAkAdiharA dArvIrasakriyA mukhapAkAdiharA paTolAdirasakriyA (105-106) · Śloka 106

स्वरसः क्वथितो दार्व्या घनीभूतः सगैरिकः| आस्यस्थः समधुर्वक्त्रपाकनाडीव्रणापहः||१०५|| पटोलनिम्बयष्ट्याह्ववासाजात्यरिमेदसाम्| खदिरस्य वरायाश्च पृथगेवं प्रकल्पना||१०६||

Adhikarana dvijadArDhyakRut khadirAdigaNDUShaH mukhAdirogeShu punaH punaH duShTaraktasrAvaH (107-108) · Śloka 108

खदिरायोवरापार्थमदयन्त्यहिमारकैः| गाण्डूषोऽम्बुशृतैर्धार्यो दुर्बलद्विजशान्तये||१०७|| मुखदन्तमूलगलजाः प्रायो रोगाः कफास्रभूयिष्ठाः| तस्मात्तेषामसकृद् रुधिरं विस्रावयेद्दुष्टम्||१०८||

Adhikarana mukhAdirogeShu kAyashirasorvirekAdi mukhAdirogeShu kapharaktaharaM karma (109-110) · Śloka 110

कायशिरसोर्विरेको वमनं कवलग्रहाश्च कटुतिक्ताः| प्रायः शस्तं तेषां कफरक्तहरं तथा कर्म||१०९|| यवतृणधान्यं भक्तं विदलैः क्षारोषितैरपस्नेहाः| यूषा भक्ष्याश्च हिता यच्चान्यच्छ्लेष्मनाशाय||११०||

Adhikarana mukhAdirogeShu yavatRuNadhAnyAdi bhojanam mukhAdirogeShu tvaritamupakramaH (22) · Śloka 22

प्राणानिलपथसंस्थाः श्वसितमपि निरुन्धते प्रमादवतः| कण्ठामयाश्चिकित्सित- मतो द्रुतं तेषु कुर्वीत||१११|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचि- तायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तर- स्थाने मुखरोगप्रतिषेधो नाम द्वाविंशोऽध्यायः||२२||