10. pramēhanidānam

Adhikarana atha pramehanidAnaM nAma dashamo~adhyAyaH |pratij~jA (1) · Śloka 1

अथ प्रमेहनिदानं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

Adhikarana pramehaprabhedAH (2) · Śloka 2

विंशतिः प्रमेहा भवन्ति| तद्याथा-कफ़ादुदकेक्षुसान्द्र- सुरापिष्टशुक्रासिकताशीतशनैर्लालाप्रमेहा दश| पित्ता- त्क्षारकालनीलहारिद्रमाञ्चिष्ठशोणितमेहाः षट्| वाता- द्वसामज्जहस्तिमधुमेहाश्चत्वारः इति||२||

Adhikarana pramehanidAnam (3) · Śloka 3

तेषां यत्किञ्चिदाहारविहारजातं श्लेष्ममेदोमूत्रजननं स हेतुः||३||

Adhikarana pramehasamprAptiH (4) · Śloka 4

तत्र वातपित्तमेदः क्लेदमांसशुक्रसैरन्वितो बस्तिगतः श्लेष्मा प्रमेहाञ्जनयति| तैः कफशोणिताभ्यां च युक्तं पित्तम्| तैर्वसालसीकामञ्जौजोभिश्च वायुः||४||

Adhikarana prameheShu doShakopadUShyaduShTikramaH (5) · Śloka 5

त्रयाणामपि दोषाणां श्लेष्मप्रमेहेषु प्राक्प्रकोपमापद्यते| श्लेष्माधिष्ठानत्वान्मूत्रस्य| तद् वृद्धेर्मेद एव च तेन प्रथमं दूष्यतेऽत्यन्तसभागत्वात्| तदनन्तरं देहक्लेदादयः| ततः श्लेष्मादिक्षये पित्तं प्रबलीभवच्छोणितमपि दूषयति| तत् क्षयेऽपि वायुर्वसादीन् धातून् शरीरस्य परमसारभूतान् बस्तिमाकृष्य मूत्रेण सह विसृजति||५||

Adhikarana pramehANAM sAdhyatvAdi tatra hetushca (6) · Śloka 6

तस्मात् कफ़पित्तवातजाः क्रमेण साध्ययाप्यासाध्याः| तथा पित्तजाः संसृष्टदोषमेदः स्थानत्वाद् विरुद्धोपक्रम- त्वाच्च| वातजः पुनः क्षीणेषु धातुषु महात्ययतया विरुद्धोपक्रमत्वाच्च| मेदसि तु नातिदुष्टे पित्तजा अपि साध्यतां गच्छेयुः||६||

Adhikarana sarvaprameheShu sAdhAraNaM li~ggam (7) · Śloka 7

धातुसम्पर्कात्पुनः सर्वमेहेषु मूत्रमाविलं भूरि च भवति||७||

Adhikarana doShadUShyasaMyogavisheShAdinA pramehANAM bhedAH (8) · Śloka 8

दोषाणां दूष्याणां चोत्कृष्टापकृष्टसंयोगेन मूत्रवर्णरस- स्पर्शगन्धविशेषाद्वर्णानामिव शुक्लकृष्णादीनां शबल- कल्माषादयः प्रमेहाणां प्रभेदा भवन्ति||८||

Adhikarana pramehANAM pUrvarUpANi (9) · Śloka 9

तेषां पूर्वरूपाण्यतिवृद्धिर्नखदीनाम्| जटिलीभावश्च केशा- नाम्| माधुर्य्यमास्यस्य| तालुकण्ठशोषः पिपासा मला- धिक्यं बहिः काये कायच्छिद्रेषु| पाणिपाददाहोऽति- माधुर्य्यात् पिपीलिकोपसर्पणम्| विस्त्रगन्धता च मूत्र- शरीरयोः| शुक्लता च मूत्रे| श्वासनिद्रातन्द्रालस्यप्रकर्षश्च||९||

Adhikarana kaphajamehAH, tatra udakamehalakShaNam (1) · Śloka 1

तत्र शीतं श्वतेमगन्धमच्छमुदकमिवोदकमेही मेहति|१|

Adhikarana ikShumehalakShaNam (1) · Śloka 1

इक्षुरसमिवाऽतिमधुरं शीतमीषपिच्छिलाविलामिक्षुमेही||१||

Adhikarana sAndramehalakShaNam (10) · Śloka 10

पर्य्युषितं सान्द्रिभवत् सान्द्रमेहि||१०||

Adhikarana surAmehalakShaNam (11) · Śloka 11

सुरातुल्यामुपरि प्रसन्नमधः सान्द्रं सुरामेही|११|

Adhikarana piShTamehalakShaNam (11) · Śloka 11

शुक्राभं शुक्रमिश्रं वा शुक्रमेही|११|

Adhikarana sikatAmehalakShaNam (11) · Śloka 11

सरुजं ससिकतं सिकतामेही| प्रायो मधुरमतिशीतं शीतमेही| मन्दं मन्दं शनैः शनैर्मेही| पिच्छिलं तन्तुबद्धमिव लालामेही||११||

Adhikarana pittajamehAH, kShAramehalakShaNam (12) · Śloka 12

वर्णगन्धरसस्पर्शैः स्त्रुतक्षारोपमं क्षारमेही||१२||

Adhikarana kAlamehalakShaNam (13) · Śloka 13

ऊष्णं मषीकालं कालमेही|१३|

Adhikarana nIlamehalakShaNam (13) · Śloka 13

सफेनमच्छमम्लं चाषपत्रनीलं नीलमेही|१३|

Adhikarana hAridramehalakShaNam (13) · Śloka 13

कटुकं सदाहं हरिद्रायुक्तमिव हारिद्रमेही|१३|

Adhikarana mA~jjiShThamehalakShaNam (13) · Śloka 13

विस्त्रं मञ्जिष्ठोदकवर्णमिव मञ्जिष्ठामेही|१३|

Adhikarana shoNitamehalakShaNam (13) · Śloka 13

विस्त्रमुष्णं सलवणं शोणितसङ्काशं शोणितमेही|१३|

Adhikarana vAtajamehAH, vAsAmehalakShaNam (13) · Śloka 13

वसामिश्रं वसां वा वसामेही|१३|

Adhikarana majjamehalakShaNam (13) · Śloka 13

मज्जमिश्रं मज्जानं वा मज्जमेही|१३|

Adhikarana hastimehalakShaNam (13) · Śloka 13

सलसीकं मधुरवेगं लसीकयैव च विबद्धमनुबद्ध- मजस्त्रं मत्त इव हस्ती स्त्रवति हस्तिमेही||१३||

Adhikarana madhumehalakShaNam (14) · Śloka 14

ओजः स्निग्धमधुरं तद्रौक्ष्याद्वायुः कषायत्वेनोपसृजति| तेन कषायमधुरानुयतं मध्विवमेहति मधुमेही||१४||

Adhikarana keShA~jcinmatena madhumehasya dvaividhyam (15) · Śloka 15

स तु द्विधा कैश्चिदिष्यते| धातुक्षयेणाऽनिलकोपाद् दोषावरेण वा||१५||

Adhikarana doShAvRutavAtajamadhumehasya kRucchrasAdhyatvam (16) · Śloka 16

तदावृतो हि वायुराहारप्रसदमादाय मुहुर्मुहुरनिमित्तं दोषलिङ्गानि वृद्धिक्षयौ चाविर्भावयन् कृच्छ्रसाध्यं मधुमेहं प्रवर्त्तयति||१६||

Adhikarana sarvahAnAmupekShayA madhumehatvaprAptyAdi (17) · Śloka 17

सर्व एव चोपेक्ष्यमाणा मधुमेहत्वमायान्ति| तस्मात् सर्वेऽपि मधुमेहशब्देनोच्यते| यतः सर्वेष्वपि प्राङ्मध्विव मधुररसश्चास्य देहो भवतीति|१७|

Adhikarana shleShmajapramehopadravAH (17) · Śloka 17

तत्र प्रतिश्यायः शरीरशैथिल्यमरोचकाविपाकौ प्रसेकश्छर्दिर्निद्राकासश्च श्लेष्मजाणामुपद्रवा भवन्ति||१७||

Adhikarana pittajapramehopadravAH (18) · Śloka 18

वृषणावदरणं बस्तिमेढ्रतोदोऽम्लकः पिपासाज्वरो दाहो मूर्च्छातीसारः पाण्डुरोगश्च पित्तजानाम्||१८||

Adhikarana vAtapramehopadravAH (19) · Śloka 19

हृद्ग्रहो लौल्यमनिद्रताकम्पः शूलं बद्धपुरीषत्वं शोषः कासः श्वासश्च वातजानाम्||१९||

Adhikarana pramehiNAM piTakAsambhavaH (20) · Śloka 20

अथैवमस्य मेदःक्लेदादिभिरभिष्यण्णदेहस्य दोषैरनुगतधातोः प्रमेहाभिवृद्धौ मांसलेष्ववकाशेषु सन्धिमर्मसु च प्रदेशविशेषाश्रयत्वात्प्राणापहारिण्यो भूयः कष्टत्मोपद्रवाः दशपिटका जायन्ते सुतरां चाऽधःकाये| तदभिमुखा हि प्रमेहिणां दोषाः| तद्यथा-श्राविका-कच्छपिका-जालिनी-पुत्रिणी-विदारिका-सर्षपिका-मसूरिका-ऽलजी-विनता-विद्रधिश्च||२०||

Adhikarana sharAvikAlakShaNam (21) · Śloka 21

तत्र श्यावा क्लेदवेदनायुक्ता निम्नमध्योन्नतौष्ठा शरावसंस्थानप्रमाणा शराविका||२१||

Adhikarana kacchapikAlakShaNam (22) · Śloka 22

महामूलाऽवगाढाऽर्त्तितोदा श्लक्ष्णा कच्छपपृष्ठनिभा कच्छपिका||२२||

Adhikarana jAlinIlakShaNam (23) · Śloka 23

महाशयाऽर्त्तितोद स्तब्धा स्निग्धस्राविणी सूक्ष्मच्छिद्रा माससिराजालावृता जालिनी|२३|

Adhikarana putriNIlakShaNam (23) · Śloka 23

महती पिटकाभिरल्पाभिराचिता पुत्रिणी|२३|

Adhikarana vidArikAlakShaNam (23) · Śloka 23

कठिणा विदारिकन्दवद्वृत्ता विदारिकाः||२३||

Adhikarana sarShapikAlakShaNam (24) · Śloka 24

शीघ्रा पाका महावेदना सर्षपाकृतिप्रमाणा तद्विधाभिश्च पिटकाभिश्चिता सर्षपिका|२४|

Adhikarana masUrikAlakShaNam (24) · Śloka 24

मसूरिकारप्रमाणा मसूरिका|२४|

Adhikarana alajIlakShaNam (24) · Śloka 24

त्वचमुत्थान एव दहन्ती स्फोटैरावृता विसर्पन्ती रक्ताकृष्णाऽतितृण्मोहज्वरकरी दाहभूयिष्ठाऽतिकष्टा चालजी||२४||

Adhikarana vinatAlakShaNam (25) · Śloka 25

महती नीलाऽवगाढरुजाक्लेदा-पृष्ठोदराऽन्यतराधिष्ठानाविनता विनता||२५||

Adhikarana vidradhilakShaNam (26) · Śloka 26

विद्रधिस्तु वक्ष्यते ( अ. सं. नि. - ३९९-४१८) पृथगेव||२६||

Adhikarana vidArikAntAnAM dussahatvam (27) · Śloka 27

तासामाद्याः पञ्चातिबलश्लेष्ममेदः सम्भवेन| मूलव्याध्येकरूपत्वात् तद्वद्धिकारितया दुःसहाः||२७||

Adhikarana sarShapikAdInAM sahatvam (28) · Śloka 28

न त्वितराः| पित्तोल्बणतयाऽल्पफमेदोभावात्||२८||

Adhikarana pramehAnuguNaM piTakAsu doShodrekaH (29) · Śloka 29

प्रमेहवशाच्च पिटकासु यथास्वं दोषोद्रेको भवतीति||२९||

Adhikarana kevalamedaduShTyApi piTakotpatyAdi (30) · Śloka 30

भवति चात्र श्लोकः-- प्रमेहेण विनाप्येता जायन्ते दुष्टमेदसः||३०||

Adhikarana piTakAnAM vastuparigraheNa lakShyatvam (31) · Śloka 31

तावच्च नोपलक्ष्यन्ते यावद्वस्तुपरिग्रहः||३१||

Adhikarana raktapitte pramehabhrAntinirAsaH (32) · Śloka 32

हरिद्रावर्णं रक्तं वा मेहप्राग्रूपवर्जितम्| योमूत्रयेन्न तं मेहं रक्तपित्तं तु तं विदुः||३२||

Adhikarana madhumehasya kaphasambhavatvaM, vAtasambhavatva~jca (33) · Śloka 33

दृष्ट्वा प्रमेह मधुरं सपिच्छं मधूपमं स्याद्विविधो विचारः| सम्पूणाच्छ्लेष्मसमुद्भवः स्यात् क्षीणेषु दोषेष्वनिलात्मको वा||३३||

Adhikarana prameheShu doShabhedena sadhyAsAdhye yApyatva~jca (34-10) · Śloka 10

अपूर्वरूपाः कफपित्तमेहाः क्रमेण ये वातकृताश्च मेहाः| साध्या न ते पित्तकृतास्तु याप्याः सध्यास्तु मेदो यदि नाऽतिदुष्टम्||३४|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां निदानस्थाने प्रमेहनिदानं नाम दशमोऽध्यायः||१०||