Adhikarana atha vividhadravyagaNasaMgraho nAma ShoDasho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతో వివిధద్రవ్యగణసంగ్రహమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातो विविधद्रव्यगणसंग्रहमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vidAryAdigaNaH tadguNAshca (2) · Śloka 2
విదారిపంచాంగులవృశ్చికాలీవృశ్చలీవదేవాహ్వయశూర్పపర్ణ్యః| కండూకరీ జీవనహ్రస్వసంజ్ఞే ద్వే పంచకే గోపసుతా త్రిపాదీ| విదార్యాదిరయం హృద్యో బృంహణో వాతపిత్తహా| శోషగుల్మాంగమర్దోర్ధ్వశ్వాసకాసహరో గణః||2||
विदारिपञ्चाङ्गुलवृश्चिकालीवृश्चलीवदेवाह्वयशूर्पपर्ण्यः| कण्डूकरी जीवनह्रस्वसंज्ञे द्वे पञ्चके गोपसुता त्रिपादी| विदार्यादिरयं हृद्यो बृंहणो वातपित्तहा| शोषगुल्माङ्गमर्दोर्ध्वश्वासकासहरो गणः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sArivAdigaNaH tadguNAshca (3) · Śloka 3
సారివోశీరకాశ్మర్యమధూకశిశిరద్వయం| యష్టీపరూషకం హంతి దాహపిత్తాస్రతృడ్జ్వరాన్||3||
सारिवोशीरकाश्मर्यमधूकशिशिरद्वयम्| यष्टीपरूषकं हन्ति दाहपित्तास्रतृड्ज्वरान्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana padmakAdigaNaH tadguNAshca (4) · Śloka 4
పద్మకపుండ్రౌ వృద్ధితుగర్ఘ్యః శృంగ్యమృతా దశ జీవనసంజ్ఞాః| స్తన్యకరా ఘ్నంతీరణపిత్తం ప్రీణనబృంహణజీవనవృష్యాః||4||
पद्मकपुण्ड्रौ वृद्धितुगर्घ्यः शृङ्ग्यमृता दश जीवनसंज्ञाः| स्तन्यकरा घ्नन्तीरणपित्तं प्रीणनबृंहणजीवनवृष्याः||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana parUShakAdigaNaH tadguNAshca (5) · Śloka 5
పరూషకం వరా ద్రాక్షా కట్ఫలం కతకాత్ ఫలం| రాజాహ్వం దాడిమం శాకం తృణ్మూత్రామయవాతజిత్||5||
परूषकं वरा द्राक्षा कट्फलं कतकात् फलम्| राजाह्वं दाडिमं शाकं तृण्मूत्रामयवातजित्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana a~jjanAdigaNaH tadguNAshca (6) · Śloka 6
అంజనం ఫలినీ మాంసీ పద్మోత్పలరసాంజనం| సైలామధుకనాగాహ్వం విషాంతర్దాహపిత్తనుత్||6||
अञ्जनं फलिनी मांसी पद्मोत्पलरसाञ्जनम्| सैलामधुकनागाह्वं विषान्तर्दाहपित्तनुत्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana paTolAdigaNaH tadguNAshca (7) · Śloka 2
పటోలకటురోహిణీచందనం మధుస్రవగుడూచిపాఠాన్వితం| నిహంతి కఫపిత్తకుష్ఠజ్వరానివషం వమిమరోచకంకామలాం||2||
पटोलकटुरोहिणीचन्दनं मधुस्रवगुडूचिपाठान्वितम्| निहन्ति कफपित्तकुष्ठज्वरानिवषं वमिमरोचकङ्कामलाम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana guDUcyAdigaNaH tadguNAshca (8) · Śloka 8
గుడూచీపద్మకారిష్టధానకారక్తచందనం| పిత్తశ్లేష్మజ్వరచ్ఛర్దిదాహతృష్ణాఘ్నమగ్నికృత్||8||
गुडूचीपद्मकारिष्टधानकारक्तचन्दनम्| पित्तश्लेष्मज्वरच्छर्दिदाहतृष्णाघ्नमग्निकृत्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AragvadhAdigaNaH tadguNAshca (9) · Śloka 9
ఆరగ్వధేంద్రయవపాటలికాకతిక్తా నింబామృతామధురసాస్రువవృక్షపాఠాః| భూనింబసైర్యకపటోలకరంజయుగ్మ- సప్తచ్ఛదాగ్నిసుషవీఫలబాణఘోంటాః| ఆరగ్వధాదిర్జయతి ఛర్దికుష్ఠవిషజ్వరాన్| కఫం కండూం ప్రమేహం చ దుష్టవ్రణవిశోధనః||9||
आरग्वधेन्द्रयवपाटलिकाकतिक्ता निम्बामृतामधुरसास्रुववृक्षपाठाः| भूनिम्बसैर्यकपटोलकरञ्जयुग्म- सप्तच्छदाग्निसुषवीफलबाणघोण्टाः| आरग्वधादिर्जयति छर्दिकुष्ठविषज्वरान्| कफं कण्डूं प्रमेहं च दुष्टव्रणविशोधनः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asanAdigaNaH tadguNAshca (10) · Śloka 10
అసనతినిశభూర్జశ్వేతవాహప్రకీర్యాః ఖదిరకదరభండీశింశపామేషశృంగ్యః| త్రిహిమనతపలాశాజోంగకః శాకసాలౌ ధవకబుకకలింగచ్ఛాగకర్ణాశ్వకర్ణాః| అసనాదిర్విజయతే శ్విత్రకుష్ఠకఫక్రిమీన్| పాండురోగం ప్రమేహం చ మేదోదోషనిబర్హణః||10||
असनतिनिशभूर्जश्वेतवाहप्रकीर्याः खदिरकदरभण्डीशिंशपामेषशृङ्ग्यः| त्रिहिमनतपलाशाजोङ्गकः शाकसालौ धवकबुककलिङ्गच्छागकर्णाश्वकर्णाः| असनादिर्विजयते श्वित्रकुष्ठकफक्रिमीन्| पाण्डुरोगं प्रमेहं च मेदोदोषनिबर्हणः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana varaNAdigaNaH tadguNAshca (11) · Śloka 11
వరణసైర్యకయుగ్మశతావరీదహనమోరటబిల్వవిషాణికాః| ద్విబృహతీద్వికరంజజయాద్వయంబహలపల్లవదర్భరుజాకరాః| వరణాదిః కఫం మేదో మందాగ్నిత్వం నియచ్ఛతి| ఆఢ్యవాతం శిరశ్శూలం గుల్మంచాంతః సవిద్రధిం||11||
वरणसैर्यकयुग्मशतावरीदहनमोरटबिल्वविषाणिकाः| द्विबृहतीद्विकरञ्जजयाद्वयम्बहलपल्लवदर्भरुजाकराः| वरणादिः कफं मेदो मन्दाग्नित्वं नियच्छति| आढ्यवातं शिरश्शूलं गुल्मञ्चान्तः सविद्रधिम्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana UShakAdigaNaH tadguNAshca (12) · Śloka 12
ఊషకస్తుత్థకం హింగుకాసీసద్వయసైంధవం| సశిలాజతుకృచ్ఛ్రాశ్మగుల్మమేదఃకఫాపహం||12||
ऊषकस्तुत्थकं हिङ्गुकासीसद्वयसैन्धवम्| सशिलाजतुकृच्छ्राश्मगुल्ममेदःकफापहम्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vIratarAdigaNaH tadguNAshca (13) · Śloka 13
భవంతి చాత్ర- వీరతరారణికౌ నలగుచ్ఛౌ మోరటటుంటుకసైర్యకయుగ్మం| ముస్తకమంజరికర్కశపార్థా మూత్రవిరేకకరో దశకశ్చ| వర్గో వీరతరాద్యోఽయం హంతి వాతకృతాన్ గదాన్| అశ్మరీశర్కరామూత్రకృచ్ఛ్రాఘాతరుజాపహః||13||
भवन्ति चात्र- वीरतरारणिकौ नलगुच्छौ मोरटटुण्टुकसैर्यकयुग्मम्| मुस्तकमञ्जरिकर्कशपार्था मूत्रविरेककरो दशकश्च| वर्गो वीरतराद्योऽयं हन्ति वातकृतान् गदान्| अश्मरीशर्करामूत्रकृच्छ्राघातरुजापहः||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lodhrAdigaNaH tadguNAshca (14) · Śloka 14
లోధ్రశాబరకలోధ్రపలాశాజింగిణీసరలకట్ఫలయుక్తాః| కుత్సితాంబకదలీగతశోకాః సేలవాలుపరిపేలవమోచాః| ఏష లోధ్రాదికో నామ మేదః కఫహరో గణః| యోనిదోషహరః స్తంభీ వర్ణ్యో విషవినాశనః||14||
लोध्रशाबरकलोध्रपलाशाजिङ्गिणीसरलकट्फलयुक्ताः| कुत्सिताम्बकदलीगतशोकाः सेलवालुपरिपेलवमोचाः| एष लोध्रादिको नाम मेदः कफहरो गणः| योनिदोषहरः स्तम्भी वर्ण्यो विषविनाशनः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arkAdigaNaH tadguNAshca (15) · Śloka 15
అర్కాలర్కౌ నాగదంతీ విశల్యా భాంగీ రాస్నా వృశ్చికాలీ ప్రకీర్యా| ప్రత్యక్పుష్పీ పీతతైలోదకీర్యాః శ్వేతాయుగ్మం తాపసానాం చ వృక్షః| అయమర్కాదికో వర్గః కఫమేదోవిషాపహః| కృమికుష్ఠప్రశమనో విశేషాద్ వ్రణశోధనః||15||
अर्कालर्कौ नागदन्ती विशल्या भाङ्गी रास्ना वृश्चिकाली प्रकीर्या| प्रत्यक्पुष्पी पीततैलोदकीर्याः श्वेतायुग्मं तापसानां च वृक्षः| अयमर्कादिको वर्गः कफमेदोविषापहः| कृमिकुष्ठप्रशमनो विशेषाद् व्रणशोधनः||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana surasAdigaNaH tadguNAshca (16) · Śloka 16
సురసయుగఫణిజ్జం కాలమాలావిడంగం ఖరబుకవృషకర్ణీకట్ఫలం కాసమర్దః| క్షవకసరసిభారంగీకార్ముకాః కాకమాచీ కులహలవిషముష్టీ భూస్తృణీ భూతకేశీ| సురసాదిర్గణః శ్లేష్మమేదఃక్రిమినిషూదనః| ప్రతిశ్యాయారుచిశ్వాసకాసఘ్నో వ్రణశోధనః||16||
सुरसयुगफणिज्जं कालमालाविडङ्गं खरबुकवृषकर्णीकट्फलं कासमर्दः| क्षवकसरसिभार्ङ्गीकार्मुकाः काकमाची कुलहलविषमुष्टी भूस्तृणी भूतकेशी| सुरसादिर्गणः श्लेष्ममेदःक्रिमिनिषूदनः| प्रतिश्यायारुचिश्वासकासघ्नो व्रणशोधनः||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana muShkakAdigaNaH tadguNAshca (17) · Śloka 17
ముస్కకస్నుగ్వరాద్వీపీపలాశధవశింశిపాః| గుల్మమేహాశ్మరీపాండుమేదోఽర్శః కఫశుక్రజిత్||17||
मुस्ककस्नुग्वराद्वीपीपलाशधवशिंशिपाः| गुल्ममेहाश्मरीपाण्डुमेदोऽर्शः कफशुक्रजित्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vatsakAdigaNaH tadguNAshca (18) · Śloka 18
వత్సకో మధురసా త్రుటిర్వచా దీర్ఘవృంతఫలవేల్లసర్షపాః| రోహిణీస్థపనిహింగుభారంగయః శూలఘాతి దశకం ఘుణప్రియా వత్సకాద్యోఽనిలశ్లేష్మమేదోఽరోచకపీనసాన్| శూలార్శోజ్వరగుల్మాంశ్చ హంతి దీపనపాచనః||18||
वत्सको मधुरसा त्रुटिर्वचा दीर्घवृन्तफलवेल्लसर्षपाः| रोहिणीस्थपनिहिङ्गुभार्ङ्गयः शूलघाति दशकं घुणप्रिया वत्सकाद्योऽनिलश्लेष्ममेदोऽरोचकपीनसान्| शूलार्शोज्वरगुल्मांश्च हन्ति दीपनपाचनः||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vacAharidrAdigaNau tadguNAshca (19) · Śloka 19
వచాజలదదేవాహ్వనాగరాతివిషాభయాః| హరిద్రాద్వయయష్ట్యాహ్వకలశీకుటజోద్భవాః| వచాహరిద్రాదిగణావామాతీసారనాశనౌ| మేదః కఫాఢ్యపవనస్తన్యదోషనిబర్హణౌ||19||
वचाजलददेवाह्वनागरातिविषाभयाः| हरिद्राद्वययष्ट्याह्वकलशीकुटजोद्भवाः| वचाहरिद्रादिगणावामातीसारनाशनौ| मेदः कफाढ्यपवनस्तन्यदोषनिबर्हणौ||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana priya~ggvambaShThAdigaNau tadguNAshca (20) · Śloka 20
ప్రియంగుపుష్పాంజనయుగ్మపద్మాః పద్మాద్రజో యోజనవల్యనంతా| సాలద్రుమో మోచరసః సమంగా పున్నాగశీతం మదనీయహేతుః| అంబష్ఠామధుకం నమస్కరీనందీవృక్షపలాశకచ్ఛురాః| లోధ్రం ధాతకిబిల్వపేశికా కట్వంగః కమలోద్భవం రజః| గణౌ ప్రియంగ్వంబష్ఠాదీ పక్వాతీసారనాశనౌ| సంధనీయౌ హితౌ పిత్తే వ్రణానామపి రోపణౌ||20||
प्रियङ्गुपुष्पाञ्जनयुग्मपद्माः पद्माद्रजो योजनवल्यनन्ता| सालद्रुमो मोचरसः समङ्गा पुन्नागशीतं मदनीयहेतुः| अम्बष्ठामधुकं नमस्करीनन्दीवृक्षपलाशकच्छुराः| लोध्रं धातकिबिल्वपेशिका कट्वङ्गः कमलोद्भवं रजः| गणौ प्रियङ्ग्वम्बष्ठादी पक्वातीसारनाशनौ| सन्धनीयौ हितौ पित्ते व्रणानामपि रोपणौ||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mustAdigaNaH tadguNAshca (21) · Śloka 21
ముస్తావచాగ్నిద్వినిశా ద్వితిక్తా భల్లాతపాఠాత్రిఫలావిషాఖ్యాః| కుష్ఠం త్రుటీ హైమవతీ చ యోని- స్తన్యామయఘ్నా మలపాచనాశ్చ||21||
मुस्तावचाग्निद्विनिशा द्वितिक्ता भल्लातपाठात्रिफलाविषाख्याः| कुष्ठं त्रुटी हैमवती च योनि- स्तन्यामयघ्ना मलपाचनाश्च||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nyagrodhAdigaNaH tadguNAshca (22) · Śloka 22
న్యగ్రోధపిప్పలసదాఫలలోధ్రయుగ్మ- జంబూద్వయార్జునకపీతనసోమవల్కాః| ప్లక్షామ్రవంజులప్రియాలపలాశనందీ- కోలీకదంబవిరలామధుకం మధూకం| న్యగ్రోధాదిర్గణో వ్రణ్యః సంగ్రాహీ భగ్నసాధనః| మేదఃపిత్తాస్రతృడ్దాహయోనిరోగనిబర్హణః||22||
न्यग्रोधपिप्पलसदाफललोध्रयुग्म- जम्बूद्वयार्जुनकपीतनसोमवल्काः| प्लक्षाम्रवञ्जुलप्रियालपलाशनन्दी- कोलीकदम्बविरलामधुकं मधूकम्| न्यग्रोधादिर्गणो व्रण्यः संग्राही भग्नसाधनः| मेदःपित्तास्रतृड्दाहयोनिरोगनिबर्हणः||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana elAdigaNaH tadguNAshca (23) · Śloka 23
ఏలాయుగ్మతురుష్కకుష్ఠఫలినీమాంసీజలధ్యామక- స్పృక్కాచోరకచోచపత్రతగరస్థౌణేయజాతీరసాః| శుక్తివ్యాఘ్రనఖౌసురాహ్వమగురుః శ్రీవాసకః కుంకుమం చండాగుగ్గులుదేవధూపఖపురాః పున్నాగనాగాహ్వయం| ఏలాదికో వాతకఫౌ విషంచ వినియచ్ఛతి| వర్ణప్రసాదనః కండూపిటకాకోఠనాశనః||23||
एलायुग्मतुरुष्ककुष्ठफलिनीमांसीजलध्यामक- स्पृक्काचोरकचोचपत्रतगरस्थौणेयजातीरसाः| शुक्तिव्याघ्रनखौसुराह्वमगुरुः श्रीवासकः कुङ्कुमं चण्डागुग्गुलुदेवधूपखपुराः पुन्नागनागाह्वयम्| एलादिको वातकफौ विषञ्च विनियच्छति| वर्णप्रसादनः कण्डूपिटकाकोठनाशनः||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shyAmAdigaNaH tadguNAshca (24) · Śloka 24
శ్యామాదంతీద్రవంతీక్రముకకుఠరణాశంఖినీచర్మసాహ్వాస్వర్ణ- క్షీరీగవాక్షీశిఖరిరజనికాఛిన్నరోహాకరంజః| బస్తాంత్రీ వ్యాధిఘాతో బహలబహురసస్తీక్ష్ణవృక్షాత్ఫలాని శ్యామాద్యో హంతి గుల్మం విషమరుచికఫౌ హృద్రుజం మూత్రకృచ్ఛ్రం||24||
श्यामादन्तीद्रवन्तीक्रमुककुठरणाशङ्खिनीचर्मसाह्वास्वर्ण- क्षीरीगवाक्षीशिखरिरजनिकाछिन्नरोहाकरञ्जः| बस्तान्त्री व्याधिघातो बहलबहुरसस्तीक्ष्णवृक्षात्फलानि श्यामाद्यो हन्ति गुल्मं विषमरुचिकफौ हृद्रुजं मूत्रकृच्छ्रम्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pippalyAdigaNaH tadguNAshca (25) · Śloka 25
పిప్పలీపిప్పలీమూలచవ్యచిత్రకశృంగవేరమరిచహస్తిపిప్పలీ- హరేణుకైలాజమోజేంద్రయవపాఠాజీరకసర్షపమహానింబఫల్గు- హింగుభారంగీవచాముస్తామధురసాతివిషావిడంగాని కటురోహిణీ చేతి| పిప్పల్యాదిః కఫహరః ప్రతిశ్యాయానిలారుచీః| నిహన్యాద్ దీపనో గుల్మశూలఘ్నశ్చామపాచనః||25||
पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृङ्गवेरमरिचहस्तिपिप्पली- हरेणुकैलाजमोजेन्द्रयवपाठाजीरकसर्षपमहानिम्बफल्गु- हिङ्गुभार्ङ्गीवचामुस्तामधुरसातिविषाविडङ्गानि कटुरोहिणी चेति| पिप्पल्यादिः कफहरः प्रतिश्यायानिलारुचीः| निहन्याद् दीपनो गुल्मशूलघ्नश्चामपाचनः||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yogikArayaugikadravyayoryogastyAgashca vidheyaH (26) · Śloka 26
పంచవింశతిరిత్యుక్తా వర్గాస్తేషు త్వలాభతః| యుంజ్యాత్తద్విధమన్యచ్చ ద్రవ్యం జహ్యాదయౌగికం||26||
पञ्चविंशतिरित्युक्ता वर्गास्तेषु त्वलाभतः| युञ्ज्यात्तद्विधमन्यच्च द्रव्यं जह्यादयौगिकम्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uktavargANAmupayogavidhinirdeshaH (27-28) · Śloka 28
ఏతే వర్గా దోషదూష్యాదపేక్ష్య కల్కక్వాథస్నేహలేహాదియుక్తాః| పానే నస్యేఽన్వాసనేఽంతర్బహిర్వా లేపాభ్యంగైర్ఘ్నంతి రోగాన్ సుకృచ్ఛ్రాన్||27|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతౌ అష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం సూత్రస్థానే వివిధద్రవ్యగణసంగ్రహో నామ షోడశోఽధ్యాయః||28||
एते वर्गा दोषदूष्यादपेक्ष्य कल्कक्वाथस्नेहलेहादियुक्ताः| पाने नस्येऽन्वासनेऽन्तर्बहिर्वा लेपाभ्यङ्गैर्घ्नन्ति रोगान् सुकृच्छ्रान्||२७|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने विविधद्रव्यगणसङ्ग्रहो नाम षोडशोऽध्यायः||२८||
🔊 Audio coming soon