11. gulmacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

अथातो गुल्मचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

सर्वप्रजानां पितृवच्छरण्यः पुनर्वसुर्भूतभविष्यदीशः| चिकित्सितं गुल्मनिबर्हणार्थं प्रोवाच सिद्धं वदतां वरिष्ठः||३||

Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5

विट्श्लेष्मपित्तातिपरिस्रवाद्वा तैरेव वृद्धैः परिपीडनाद्वा| वेगैरुदीर्णैर्विहतैरधो वा बाह्यभिघातैरतिपीडनैर्वा||४|| रूक्षान्नपानैरतिसेवितैर्वा शोकेन मिथ्याप्रतिकर्मणा वा| विचेष्टितैर्वा विषमातिमात्रैः कोष्ठे प्रकोपं समुपैति वायुः||५||

Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7

कफं च पित्तं च स दुष्टवायुरुद्धूय मार्गान् विनिबद्ध्य ताभ्याम्| हृन्नाभिपार्श्वोदरबस्तिशूलं करोत्यथो याति न बद्धमार्गः||६|| पक्वाशये पित्तकफाशये वा स्थितः स्वतन्त्रः परसंश्रयो वा| स्पर्शोपलभ्यः परिपिण्डितत्वाद्गुल्मो यथादोषमुपैति नाम||७||

Adhikarana 5 (8) · Śloka 8

बस्तौ च नाभ्यां हृदि पार्श्वयोर्वा स्थानानि गुल्मस्य भवन्ति पञ्च|८|

Adhikarana 6 (8-11) · Śloka 11

पञ्चात्मकस्य प्रभवं तु तस्य वक्ष्यामि लिङ्गानि चिकित्सितं च||८|| रूक्षान्नपानं विषमातिमात्रं विचेष्टितं वेगविनिग्रहश्च| शोकोऽभिघातोऽतिमलक्षयश्च निरन्नता चानिलगुल्महेतुः||९|| यः स्थानसंस्थानरुजां विकल्पं विड्वातसङ्गं गलवक्त्रशोषम्| श्यावारुणत्वं शिशिरज्वरं च हृत्कुक्षिपार्श्वांसशिरोरुजं च||१०|| करोति जीर्णेऽभ्यधिकं प्रकोपं भुक्ते मृदुत्वं समुपैति यश्च| वातात् स गुल्मो न च तत्र रूक्षं कषायतिक्तं कटु चोपशेते||११||

Adhikarana 7 (12-13) · Śloka 13

कट्वम्लतीक्ष्णोष्णविदाहिरूक्षक्रोधातिमद्यार्कहुताशसेवा| आमाभिघातो रुधिरं च दुष्टं पैत्तस्य गुल्मस्य निमित्तमुक्तम्||१२|| ज्वरः पिपासा वदनाङ्गरागः शूलं महज्जीर्यति भोजने च| स्वेदो विदाहो व्रणवच्च गुल्मः स्पर्शासहः पैत्तिकगुल्मरूपम्||१३||

Adhikarana 8 (14) · Śloka 14

शीतं गुरु स्निग्धमचेष्टनं च सम्पूरणं प्रस्वपनं दिवा च| गुल्मस्य हेतुः कफसम्भवस्य सर्वस्तु दिष्टो निचयात्मकस्य||१४||

Adhikarana 9 (15) · Śloka 15

स्तैमित्यशीतज्वरगात्रसादहृल्लासकासारुचिगौरवाणि| शैत्यं रुगल्पा कठिनोन्नतत्वं गुल्मस्य रूपाणि कफात्मकस्य||१५||

Adhikarana 10 (16) · Śloka 16

निमित्तलिङ्गान्युपलभ्य गुल्मे द्विदोषजे दोषबलाबलं च| व्यामिश्रलिङ्गानपरांस्तु गुल्मांस्त्रीनादिशेदौषधकल्पनार्थम्||१६||

Adhikarana 11 (17) · Śloka 17

महारुजं दाहपरीतमश्मवद्घनोन्नतं शीघ्रविदाहि दारुणम्| मनःशरीराग्निबलापहारिणं त्रिदोषजं गुल्ममसाध्यमादिशेत्||१७||

Adhikarana 12 (18-19) · Śloka 19

ऋतावनाहारतया भयेन विरूक्षणैर्वेगविनिग्रहैश्च| संस्तम्भनोल्लेखनयोनिदोषैर्गुल्मः स्त्रियं रक्तभवोऽभ्युपैति||१८|| यः स्पन्दते पिण्डित एव नाङ्गैश्चिरात् सशूलः समगर्भलिङ्गः| स रौधिरः स्त्रीभव एव गुल्मो मासे व्यतीते दशमे चिकित्स्यः||१९||

Adhikarana 13 (20-26) · Śloka 26

क्रियाक्रममतः सिद्धं गुल्मिनां गुल्मनाशनम्| प्रवक्ष्याम्यत ऊर्ध्वं च योगान् गुल्मनिबर्हणान्||२०|| रूक्षव्यायामजं गुल्मं वातिकं तीव्रवेदनम्| बद्धविण्मारुतं स्नेहैरादितः समुपाचरेत्||२१|| भोजनाभ्यञ्जनैः पानैर्निरूहैः सानुवासनैः| स्निग्धस्य भिषजा स्वेदः कर्तव्यो गुल्मशान्तये||२२|| स्रोतसां मार्दवं कृत्वा जित्वा मारुतमुल्बणम्| भित्त्वा विबन्धं स्निग्धस्य स्वेदो गुल्ममपोहति||२३|| स्नेहपानं हितं गुल्मे विशेषेणोर्ध्वनाभिजे| पक्वाशयगते बस्तिरुभयं जठराश्रये||२४|| दीप्तेऽग्नौ वातिके गुल्मे विबन्धेऽनिलवर्चसोः| बृंहणान्यन्नपानानि स्निग्धोष्णानि प्रयोजयेत्||२५|| पुनः पुनः स्नेहपानं निरूहाः सानुवासनाः| प्रयोज्या वातगुल्मेषु कफपित्तानुरक्षिणा||२६||

Adhikarana 14 (27-28) · Śloka 28

कफो वाते जितप्राये पित्तं शोणितमेव वा| यदि कुप्यति वा तस्य क्रियमाणे चिकित्सिते||२७|| यथोल्बणस्य दोषस्य तत्र कार्यं भिषग्जितम्| आदावन्ते च मध्ये च मारुतं परिरक्षता||२८||

Adhikarana 15 (29-31) · Śloka 31

वातगुल्मे कफो वृद्धो हत्वाऽग्निमरुचिं यदि| हृल्लासं गौरवं तन्द्रां जनयेदुल्लिखेत्तु तम्||२९|| शूलानाहविबन्धेषु गुल्मे वातकफोल्बणे| वर्तयो गुटिकाश्चूर्णं कफवातहरं हितम्||३०|| पित्तं वा यदि संवृद्धं सन्तापं वातगुल्मिनः| कुर्याद्विरेच्यः स भवेत् सस्नेहैरानुलोमिकैः||३१||

Adhikarana 16 (32) · Śloka 32

गुल्मो यद्यनिलादीनां कृते सम्यग्भिषग्जिते| न प्रशाम्यति रक्तस्य सोऽवसेकात् प्रशाम्यति||३२||

Adhikarana 17 (33-35) · Śloka 35

स्निग्धोष्णेनोदिते गुल्मे पैत्तिके स्रंसनं हितम्| रूक्षोष्णेन तु सम्भूते सर्पिः प्रशमनं परम्||३३|| पित्तं वा पित्तगुल्मं वा ज्ञात्वा पक्वाशयस्थितम्| कालविन्निर्हरेत् सद्यः सतिक्तैः क्षीरबस्तिभिः||३४|| पयसा वा सुखोष्णेन सतिक्तेन विरेचयेत्| भिषगग्निबलापेक्षी सर्पिषा तैल्वकेन वा||३५||

Adhikarana 18 (36-37) · Śloka 37

तृष्णाज्वरपरीदाहशूलस्वेदाग्निमार्दवे| गुल्मिनामरुचौ चापि रक्तमेवावसेचयेत्||३६|| छिन्नमूला विदह्यन्ते न गुल्मा यान्ति च क्षयम्| रक्तं हि व्यम्लतां याति, तच्च नास्ति न चास्ति रुक्||३७||

Adhikarana 19 (38) · Śloka 38

हृतदोषं परिम्लानं जाङ्गलैस्तर्पितं रसैः| समाश्वस्तं सशेषार्तिं सर्पिरभ्यासयेत् पुनः||३८||

Adhikarana 20 (39) · Śloka 39

रक्तपित्तातिवृद्धत्वात् क्रियामनुपलभ्य च| यदि गुल्मो विदह्येत शस्त्रं तत्र भिषग्जितम्||३९||

Adhikarana 21 (40) · Śloka 40

गुरुः कठिनसंस्थानो गूढमांसान्तराश्रयः| अविवर्णः स्थिरश्चैव ह्यपक्वो गुल्म उच्यते||४०||

Adhikarana 22 (41) · Śloka 41

दाहशूलार्तिसङ्क्षोभस्वप्ननाशारतिज्वरैः| विदह्यमानं जानीयाद्गुल्मं तमुपनाहयेत्||४१||

Adhikarana 23 (42-45) · Śloka 45

विदाहलक्षणे गुल्मे बहिस्तुङ्गे समुन्नते| श्यावे सरक्तपर्यन्ते संस्पर्शे बस्तिसन्निभे||४२|| निपीडितोन्नते स्तब्धे सुप्ते तत्पार्श्वपीडनात्| तत्रैव पिण्डिते शूले सम्पक्वं गुल्ममादिशेत्||४३|| तत्र धान्वन्तरीयाणामधिकारः क्रियाविधौ| वैद्यानां कृतयोग्यानां व्यधशोधनरोपणे||४४|| अन्तर्भागस्य चाप्येतत् पच्यमानस्य लक्षणम्| हृत्क्रोडशूनताऽन्तःस्थे बहिःस्थे पार्श्वनिर्गतिः||४५||

Adhikarana 24 (46-47) · Śloka 48

पक्वः स्रोतांसि सङ्क्लेद्य व्रजत्यूर्ध्वमधोऽपि वा| स्वयम्प्रवृत्तं तं दोषमुपेक्षेत हिताशनैः ||४६|| दशाहं द्वादशाहं वा रक्षन् भिषगुपद्रवान्| अत ऊर्ध्वं हितं पानं सर्पिषः सविशोधनम्||४७|| शुद्धस्य तिक्तं सक्षौद्रं प्रयोगे सर्पिरिष्यते|४८|

Adhikarana 25 (48-55) · Śloka 56

शीतलैर्गुरुभिः स्निग्धैर्गुल्मे जाते कफात्मके||४८|| अवम्यस्याल्पकायाग्नेः कुर्याल्लङ्घनमादितः| मन्दोऽग्निर्वेदना मन्दा गुरुस्तिमितकोष्ठता||४९|| सोत्क्लेशा चारुचिर्यस्य स गुल्मी वमनोपगः| उष्णैरेवोपचर्यश्च कृते वमनलङ्घने||५०|| योज्यश्चाहारसंसर्गो भेषजैः कटुतिक्तकैः| सानाहं सविबन्धं च गुल्मं कठिनमुन्नतम्||५१|| दृष्ट्वाऽऽदौ स्वेदयेद्युक्त्या स्विन्नं च विलयेद्भिषक्| लङ्घनोल्लेखने स्वेदे कृतेऽग्नौ सम्प्रधुक्षिते||५२|| कफगुल्मी पिबेत् काले सक्षारकटुकं घृतम्| स्थानादपसृतं ज्ञात्वा कफगुल्मं विरेचनैः||५३|| सस्नेहैर्बस्तिभिर्वाऽपि शोधयेद्दाशमूलिकैः| मन्देऽग्नावनिले मूढे ज्ञात्वा सस्नेहमाशयम्||५४|| गुटिकाचूर्णनिर्यूहाः प्रयोज्याः कफगुल्मिनाम्| कृतमूलं महावास्तुं कठिनं स्तिमितं गुरुम्||५५|| जयेत्कफकृतं गुल्मं क्षारारिष्टाग्निकर्मभिः|५६|

Adhikarana 26 (56-59) · Śloka 60

दोषप्रकृतिगुल्मर्तुयोगं बुद्ध्वा कफोल्बणे||५६|| बलदोषप्रमाणज्ञः क्षारं गुल्मे प्रयोजयेत्| एकान्तरं द्व्यन्तरं वा त्र्यहं विश्रम्य वा पुनः||५७|| शरीरबलदोषाणां वृद्धिक्षपणकोविदः| श्लेष्माणं मधुरं स्निग्धं मांसक्षीरघृताशिनः||५८|| छित्त्वा छित्त्वाऽऽशयात् क्षारः क्षरत्वात क्षारयत्यधः| मन्देऽग्नावरुचौ सात्म्ये मद्ये सस्नेहमश्नताम्||५९|| प्रयोज्या मार्गशुद्ध्यर्थमरिष्टाः कफगुल्मिनाम्|६०|

Adhikarana 27 (60-63) · Śloka 64

लङ्घनोल्लेखनैः स्वेदैः सर्पिःपानैर्विरेचनैः||६०|| बस्तिभिर्गुटिकाचूर्णक्षारारिष्टगणैरपि| श्लैष्मिकः कृतमूलत्वाद्यस्य गुल्मो न शाम्यति||६१|| तस्य दाहो हृते रक्ते शरलोहादिभिर्हितः| औष्ण्यात्तैक्ष्ण्याच्च शमयेदग्निर्गुल्मे कफानिलौ||६२|| तयोः शमाच्च सङ्घातो गुल्मस्य विनिवर्तते| दाहे धान्वन्तरीयाणामत्रापि भिषजां बलम्||६३|| क्षारप्रयोगे भिषजां क्षारतन्त्रविदां बलम्|६४|

Adhikarana 28 (64) · Śloka 64

व्यामिश्रदोषे व्यामिश्र एष एव क्रियाक्रमः||६४||

Adhikarana 29 (65) · Śloka 65

सिद्धानतः प्रवक्ष्यामि योगान् गुल्मनिबर्हणान्| त्र्यूषणत्रिफलाधान्यविडङ्गचव्यचित्रकैः||६५|| कल्कीकृतैर्घृतं सिद्धं सक्षीरं वातगुल्मनुत्| इति त्र्यूषणादिघृतम्|

Adhikarana 30 (66-68) · Śloka 68

एत एव च कल्काः स्युः कषायः पाञ्चमूलिकः ||६६|| द्विपञ्चमूलिको वाऽपि तद्घृतं गुल्मनुत् परम्| इति त्र्यूषणादिघृतमपरम्| (षट्पलं वा पिबेत् सर्पिर्यदुक्तं राजयक्ष्मणि)||६७|| प्रसन्नया वा क्षीरार्थं सुरया दाडिमेन वा| दध्नः सरेण वा कार्यं घृतं मारुतगुल्मनुत्||६८||

Adhikarana 31 (69-70) · Śloka 70

हिङ्गुसौवर्चलाजाजीबिडदाडिमदीप्यकैः| पुष्करव्योषधन्याकवेतसक्षारचित्रकैः||६९|| शटीवचाजगन्धैलासुरसैश्च विपाचितम्| शूलानाहहरं सर्पिर्दध्ना चानिलगुल्मिनाम्||७०|| इति हिङ्गुसौवर्चलाद्यं घृतम्|

Adhikarana 32 (71-73) · Śloka 73

हपुषाव्योषपृथ्वीकाचव्यचित्रकसैन्धवैः| साजाजीपिप्पलीमूलदीप्यकैर्विपचेद्घृतम्||७१|| सकोलमूलकरसं सक्षीरदधिदाडिमम्| तत् परं वातगुल्मघ्नं शूलानाहविमोक्षणम्||७२|| योन्यर्शोग्रहणीदोषश्वासकासारुचिज्वरान्| बस्तिहृत्पार्श्वशूलं च घृतमेतद्व्यपोहति||७३|| इति हपुषाद्यं घृतम्|

Adhikarana 33 (74-75) · Śloka 75

पिप्पल्या पिचुरध्यर्धो दाडिमाद्द्विपलं पलम्| धान्यात्पञ्च घृताच्छुण्ठ्याः कर्षः क्षीरं चतुर्गुणम्||७४|| सिद्धमेतैर्घृतं सद्यो वातगुल्मं व्यपोहति| योनिशूलं शिरःशूलमर्शांसि विषमज्वरम्||७५|| इति पिप्पल्याद्यं घृतम्|

Adhikarana 34 (76-78) · Śloka 78

घृतानामौषधगणा य एते परिकीर्तिताः| ते चूर्णयोगा वर्त्यस्ताः कषायास्ते च गुल्मिनाम्||७६|| कोलदाडिमघर्माम्बुसुरामण्डाम्लकाञ्जिकैः| शूलानाहहरी पेया बीजपूररसेन वा||७७|| चूर्णानि मातुलुङ्गस्य भावितानि रसेन वा| कुर्याद्वर्तीः सगुटिका गुल्मानाहार्तिशान्तये||७८||

Adhikarana 35 (79-84) · Śloka 84

हिङ्गु त्रिकटुकं पाठां हपुषामभयां शटीम्| अजमोदाजगन्धे च तिन्तिडीकाम्लवेतसौ||७९|| दाडिमं पुष्करं धान्यमजाजीं चित्रकं वचाम्| द्वौ क्षारौ लवणे द्वे च चव्यं चैकत्र चूर्णयेत्||८०|| चूर्णमेतत् प्रयोक्तव्यमन्नपानेष्वनत्ययम्| प्राग्भक्तमथवा पेयं मद्येनोष्णोदकेन वा||८१|| पार्श्वहृद्बस्तिशूलेषु गुल्मे वातकफात्मके| आनाहे मूत्रकृच्छ्रे च शूले च गुदयोनिजे ||८२|| ग्रहण्यर्शोविकारेषु प्लीह्नि पाण्ड्वामयेऽरुचौ| उरोविबन्धे हिक्कायां कासे श्वासे गलग्रहे||८३|| भावितं मातुलुङ्गस्य चूर्णमेतद्रसेन वा| बहुशो गुटिकाः कार्याः कार्मुकाः स्युस्ततोऽधिकम्||८४|| इति हिङ्ग्वादिचूर्णं गुटिका च|

Adhikarana 36 (85-93) · Śloka 93

मातुलुङ्गरसो हिङ्गु दाडिमं बिडसैन्धवे| सुरामण्डेन पातव्यं वातगुल्मरुजापहम्||८५|| शटीपुष्करहिङ्ग्वम्लवेतसक्षारचित्रकान्| धान्यकं च यवानीं च विडङ्गं सैन्धवं वचाम्||८६|| सचव्यपिप्पलीमूलामजगन्धां सदाडिमाम्| अजाजीं चाजमोदां च चूर्णं कृत्वा प्रयोजयेत्||८७|| रसेन मातुलुङ्गस्य मधुशुक्तेन वा पुनः| भावितं गुटिकां कृत्वा सुपिष्टां कोलसम्मिताम्||८८|| गुल्मं प्लीहानमानाहं श्वासं कासमरोचकम्| हिक्कां हृद्रोगमर्शांसि विविधां शिरसो रुजम्||८९|| पाण्ड्वामयं कफोत्क्लेशं सर्वजां च प्रवाहिकाम्| पार्श्वहृद्बस्तिशूलं च गुटिकैषा व्यपोहति||९०|| नागरार्धपलं पिष्ट्वा द्वे पले लुञ्चितस्य च| तिलस्यैकं गुडपलं क्षीरेणोष्णेन ना पिबेत्||९१|| वातगुल्ममुदावर्तं योनिशूलं च नाशयेत्| पिबेदेरण्डजं तैलं वारुणीमण्डमिश्रितम्||९२|| तदेव तैलं पयसा वातगुल्मी पिबेन्नरः| श्लेष्मण्यनुबले पूर्वं हितं पित्तानुगे परम्||९३||

Adhikarana 37 (94-95) · Śloka 95

साधयेच्छुद्धशुष्कस्य लशुनस्य चतुष्पलम्| क्षीरोदकेऽष्टगुणिते क्षीरशेषं च ना पिबेत्||९४|| वातगुल्ममुदावर्तं गृध्रसीं विषमज्वरम्| हृद्रोगं विद्रधिं शोथं साधयत्याशु तत्पयः||९५|| इति लशुनक्षीरम्|

Adhikarana 38 (96) · Śloka 96

तैलं प्रसन्ना गोमूत्रमारनालं यवाग्रजम्| गुल्मं जठरमानाहं पीतमेकत्र साधयेत्||९६|| इति तैलपञ्चकम्|

Adhikarana 39 (97) · Śloka 97

पञ्चमूलीकषायेण सक्षारेण शिलाजतु| पिबेत्तस्य प्रयोगेण वातगुल्मात् प्रमुच्यते||९७|| इति शिलाजतुप्रयोगः|

Adhikarana 40 (98) · Śloka 98

वाट्यं पिप्पलीयूषेण मूलकानां रसेन वा| भुक्त्वा स्निग्धमुदावर्ताद्वातगुल्माद्विमुच्यते||९८||

Adhikarana 41 (99-101) · Śloka 102

शूलानाहविबन्धार्तं स्वेदयेद्वातगुल्मिनम्| स्वेदैः स्वेदविधावुक्तैर्नाडीप्रस्तरसङ्करैः||९९|| बस्तिकर्म परं विद्याद्गुल्मघ्नं तद्धि मारुतम्| स्वे स्थाने प्रथमं जित्वा सद्यो गुल्ममपोहति||१००|| तस्मादभीक्ष्णशो गुल्मा निरूहैः सानुवासनैः| प्रयुज्यमानैः शाम्यन्ति वातपित्तकफात्मकाः||१०१|| गुल्मघ्ना विविधा दिष्टाः सिद्धाः सिद्धिषु बस्तयः|१०२|

Adhikarana 42 (102-104) · Śloka 104

गुल्मघ्नानि च तैलानि वक्ष्यन्ते वातरोगिके||१०२|| तानि मारुतजे गुल्मे पानाभ्यङ्गानुवासनैः| प्रयुक्तान्याशु सिध्यन्ति तैलं ह्यनिलजित्परम् ||१०३|| नीलिनीचूर्णसंयुक्तं पूर्वोक्तं घृतमेव| समलाय प्रदातव्यं शोधनं वातगुल्मिने||१०४||

Adhikarana 43 (105-109) · Śloka 109

नीलिनीत्रिवृतादन्तीपथ्याकम्पिल्लकैः सह| शोधनार्थं घृतं देयं सबिडक्षारनागरम्||१०५|| नीलिनीं त्रिफलां रास्नां बलां कटुकरोहिणीम्| पचेद्विडङ्गं व्याघ्रीं च पलिकानि जलाढके||१०६|| तेन पादावशेषेण घृतप्रस्थं विपाचयेत्| दध्नः प्रस्थेन संयोज्य सुधाक्षीरपलेन च||१०७|| ततो घृतपलं दद्याद्यवागूमण्डमिश्रितम्| जीर्णे सम्यग्विरिक्तं च भोजयेद्रसभोजनम्||१०८|| गुल्मकुष्ठोदरव्यङ्गशोफपाण्ड्वामयज्वरान्| श्वित्रं प्लीहानमुन्मादं घृतमेतद्व्यपोहति||१०९|| इति नीलिन्याद्यं घृतम्|

Adhikarana 44 (110-113) · Śloka 113

कुक्कुटाश्च मयूराश्च तित्तिरिक्रौञ्चवर्तकाः| शालयो मदिरा सर्पिर्वातगुल्मभिषग्जितम्||११०|| हितमुष्णं द्रवं स्निग्धं भोजनं वातगुल्मिनाम्| समण्डवारुणीपानं पक्वं वा धान्यकैर्जलम्||१११|| मन्देऽग्नौ वर्धते गुल्मो दीप्ते चाग्नौ प्रशाम्यति| तस्मान्ना नातिसौहित्यं कुर्यान्नातिविलङ्घनम्||११२|| सर्वत्र गुल्मे प्रथमं स्नेहस्वेदोपपादिते| या क्रिया क्रियते सिद्धिं सा याति न विरूक्षिते||११३||

Adhikarana 45 (114-117) · Śloka 117

भिषगात्ययिकं बुद्ध्वा पित्तगुल्ममुपाचरेत्| वैरेचनिकसिद्धेन सर्पिषा तिक्तकेन वा||११४|| रोहिणीकटुकानिम्बमधुकत्रिफलात्वचः| कर्षांशास्त्रायमाणा च पटोलत्रिवृतोः पले||११५|| द्वे पले च मसूराणां साध्यमष्टगुणेऽम्भसि| शृताच्छेषं घृतसमं सर्पिषश्च चतुष्पलम्||११५|| पिबेत् सम्मूर्च्छितं तेन गुल्मः शाम्यति पैत्तिकः| ज्वरस्तृष्णा च शूलं च भ्रमो मूर्च्छाऽरुचिस्तथा||११७|| इति रोहिण्याद्यं घृतम्|

Adhikarana 46 (118-121) · Śloka 121

जले दशगुणे साध्यं त्रायमाणाचतुष्पलम्| पञ्चभागस्थितं पूतं कल्कैः संयोज्य कार्षिकैः||११८|| रोहिणी कटुका मुस्ता त्रायमाणा दुरालभा| कल्कैस्तामलकीवीराजीवन्तीचन्दनोत्पलैः||११९|| रसस्यामलकानां च क्षीरस्य च घृतस्य च| पलानि पृथगष्टाष्टौ दत्त्वा सम्यग्विपाचयेत्||१२०|| पित्तरक्तभवं गुल्मं वीसर्पं पैत्तिकं ज्वरम्| हृद्रोगं कामलां कुष्ठं हन्यादेतद्घृतोत्तमम्||१२१|| इति त्रायमाणाद्यं घृतम्|

Adhikarana 47 (122) · Śloka 122

रसेनामलकेक्षूणां घृतपादं विपाचयेत्| पथ्यापदं पिबेत्सर्पिस्तत्सिद्धं पित्तगुल्मनुत्||१२२|| इत्यामलकाद्यं घृतम्|

Adhikarana 48 (123-125) · Śloka 125

द्राक्षां मधूकं खर्जूरं विदारीं सशतावरीम्| परूषकाणि त्रिफलां साधयेत्पलसम्मितम्||१२३|| जलाढके पादशेषे रसमामलकस्य च| घृतमिक्षुरसं क्षीरमभयाकल्कपादिकम्||१२४|| साधयेत्तद्घृतं सिद्धं शर्कराक्षौद्रपादिकम्| प्रयोगात् पित्तगुल्मघ्नं सर्वपित्तविकारनुत्||१२५|| इति द्राक्षाद्यं घृतम्|

Adhikarana 49 (126-127) · Śloka 127

वृषं समूलमापोथ्य पचेदष्टगुणे जले| शेषेऽष्टभागे तस्यैव पुष्पकल्कं प्रदापयेत्||१२६|| तेन सिद्धं घृतं शीतं सक्षौद्रं पित्तगुल्मनुत्| रक्तपित्तज्वरश्वासकासहृद्रोगनाशनम्||१२७|| इति वासाघृतम्|

Adhikarana 50 (128-129) · Śloka 129

द्विपलं त्रायमाणाया जलद्विप्रस्थसाधितम्| अष्टभागस्थितं पूतं कोष्णं क्षीरसमं पिबेत्||१२८|| पिबेदुपरि तस्योष्णं क्षीरमेव यथाबलम्| तेन निर्हृतदोषस्य गुल्मः शाम्यति पैत्तिकः||१२९||

Adhikarana 51 (130) · Śloka 130

द्राक्षाभयारसं गुल्मे पैत्तिके सगुडं पिबेत्| लिह्यात्कम्पिल्लकं वाऽपि विरेकार्थं मधुद्रवम्||१३०||

Adhikarana 52 (131) · Śloka 131

दाहप्रशमनोऽभ्यङ्गः सर्पिषा पित्तगुल्मिनाम्| चन्दनाद्येन तैलेन तैलेन मधुकस्य वा||१३१||

Adhikarana 53 (132-136) · Śloka 136

ये च पित्तज्वरहराः सतिक्ताः क्षीरबस्तयः| हितास्ते पित्तगुल्मिभ्यो वक्ष्यन्ते ये च सिद्धिषु||१३२|| शालयो जाङ्गलं मांसं गव्याजे पयसी घृतम्| खर्जूरामलकं द्राक्षां दाडिमं सपरूषकम्||१३३|| आहारार्थं प्रयोक्तव्यं पानार्थं सलिलं शृतम्| बलाविदारीगन्धाद्यैः पित्तगुल्मचिकित्सितम्||१३४|| आमान्वये पित्तगुल्मे सामे वा कफवातिके| यवागूभिः खडैर्यूषैः सन्धुक्ष्योऽग्निर्विलङ्घिते||१३५|| शमप्रकोपौ दोषाणां सर्वेषामग्निसंश्रितौ| तस्मादग्निं सदा रक्षेन्निदानानि च वर्जयेत्||१३६||

Adhikarana 54 (137-141) · Śloka 141

वमनं वमनार्हाय प्रदद्यात् कफगुल्मिने| स्निग्धस्विन्नशरीराय गुल्मे शैथिल्यमागते||१३७|| परिवेष्ट्य प्रदीप्तांस्तु बल्वजानथवा कुशान्| भिषक्कुम्भे समावाप्य गुल्मं घटमुखे न्यसेत्||१३८|| सङ्गृहीतो यदा गुल्मस्तदा घटमथोद्धरेत्| वस्त्रान्तरं ततः कृत्वा भिन्द्याद्गुल्मं प्रमाणवित्||१३९|| विमार्गाजपदादर्शैर्यथालाभं प्रपीडयेत्| मृद्नीयाद्गुल्ममेवैकं न त्वन्त्रहृदयं स्पृशेत्||१४०|| तिलैरण्डातसीबीजसर्षपैः परिलिप्य च| श्लेष्मगुल्ममयःपात्रैः सुखोष्णैः स्वेदयेद्भिषक्||१४१||

Adhikarana 55 (142-146) · Śloka 146

सव्योषक्षारलवणं दशमूलीशृतं घृतम्| कफगुल्मं जयत्याशु सहिङ्गुबिडदाडिमम्||१४२|| इति दशमूलीघृतम्| भल्लातकानां द्विपलं पञ्चमूलं पलोन्मितम्| साध्यं विदारीगन्धाद्यमापोथ्य सलिलाढके||१४३|| पादशेषे रसे तस्मिन् पिप्पलीं नागरं वचाम्| विडङ्गं सैन्धवं हिङ्गु यावशूकं बिडं शटीम्||१४४|| चित्रकं मधुकं रास्नां पिष्ट्वा कर्षसमं भिषक्| प्रस्थं च पयसो दत्त्वा घृतप्रस्थं विपाचयेत्||१४५|| एतद्भल्लातकघृतं कफगुल्महरं परम्| प्लीहपाण्ड्वामयश्वासग्रहणीरोगकासनुत्||१४६|| इति भल्लातकाद्यं घृतम्|

Adhikarana 56 (147-148) · Śloka 148

पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरैः| पलिकैः सयवक्षारैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत्||१४७|| क्षीरप्रस्थं च तत् सर्पिहन्ति गुल्मं कफात्मकम्| ग्रहणीपाण्डुरोगघ्नं प्लीहकासज्वरापहम्||१४८|| इति क्षीरषट्पलकं घृतम्|

Adhikarana 57 (149-151) · Śloka 151

त्रिवृतां त्रिफलां दन्तीं दशमूलं पलोन्मितम्| जले चतुर्गुणे पक्त्वा चतुर्भागस्थितं रसम्||१४९|| सर्पिरेरण्डजं तैलं क्षीरं चैकत्र साधयेत्| स सिद्धो मिश्रकस्नेहः सक्षौद्रः कफगुल्मनुत्||१५०|| कफवातविबन्धेषु कुष्ठप्लीहोदरेषु च| प्रयोज्यो मिश्रकः स्नेहो योनिशूलेषु चाधिकम्||१५१|| इति मिश्रकः स्नेहः|

Adhikarana 58 (152-153) · Śloka 153

यदुक्तं वातगुल्मघ्नं स्रंसनं नीलिनीघृतम्| द्विगुणं तद्विरेकार्थं प्रयोज्यं कफगुल्मिनाम्||१५२|| सुधाक्षीरद्रवे चूर्णं त्रिवृतायाः सुभावितम्| कार्षिकं मधुसर्पिभ्यां लीढ्वा साधु विरिच्यते||१५३||

Adhikarana 59 (154-160) · Śloka 160

जलद्रोणे विपक्तव्या विंशतिः पञ्च चाभयाः| दन्त्याः पलानि तावन्ति चित्रकस्य तथैव च||१५४|| अष्टभागावशेषं तु रसं पूतमधिक्षिपेत्| दन्तीसमं गुडं पूतं क्षिपेत्तत्राभयाश्च ताः||१५५|| तैलार्धकुडवं चैव त्रिवृतायाश्चतुष्पलम्| चूर्णितं पलमेकं तु पिप्पलीविश्वभेषजम्||१५६|| तत् साध्यं लेहवच्छीते तस्मिंस्तैलसमं मधु| क्षिपेच्चूर्णपलं चैकं त्वगेलापत्रकेशरात्||१५७|| ततो लेहपलं लीढ्वा जग्ध्वा चैकां हरीतकीम्| सुखं विरिच्यते स्निग्धो दोषप्रस्थमनामयम्||१५८|| गुल्मं श्वयथुमर्शांसि पाण्डुरोगमरोचकम्| हृद्रोगं ग्रहणीदोषं कामलां विषमज्वरम्||१५९|| कुष्ठं प्लीहानमानाहमेषा हन्युपसेविता| निरत्ययः क्रमश्चास्या द्रवो मांसरसौदनः||१६०|| इति दन्तीहरीतकी|

Adhikarana 60 (161-168) · Śloka 168

सिद्धाः सिद्धिषु वक्ष्यन्ते निरूहाः कफगुल्मिनाम्| अरिष्टयोगाः सिद्धाश्च ग्रहण्यर्शश्चिकित्सिते||१६१|| यच्चूर्णं गुटिका याश्च विहिता वातगुल्मिनाम्| द्विगुणक्षारहिङ्ग्वम्लवेतसास्ताः कफे हिताः||१६२|| य एव ग्रहणीदोषे क्षारास्ते कफगुल्मिनाम्| सिद्धा निरत्ययाः शस्ता दाहस्त्वन्ते प्रशस्यते||१६३|| प्रपुराणानि धान्यानि जाङ्गला मृगपक्षिणः| कौलत्थो मुद्गयूषश्च पिप्पल्या नागरस्य च||१६४|| शुष्कमूलकयूषश्च बिल्वस्य वरुणस्य च| चिरबिल्वाङ्कुराणां च यवान्याश्चित्रकस्य च||१६५|| बीजपूरकहिङ्ग्वम्लवेतसक्षारदाडिमैः| तक्रेण तैलसर्पिर्भ्यां व्यञ्जनान्युपकल्पयेत्||१६६|| पञ्चमूलीशृतं तोयं पुराणं वारुणीरसम्| कफगुल्मी पिबेत्काले जीर्णं माध्वीकमेव वा||१६७|| यवानीचूर्णितं तक्रं बिडेन लवणीकृतम्| पिबेत् सन्दीपनं वातकफमूत्रानुलोमनम् ||१६८||

Adhikarana 61 (169-171) · Śloka 171

सञ्चितः क्रमशो गुल्मो महावास्तुपरिग्रहः| कृतमूलः सिरानद्धो यदा कूर्म इवोन्नतः||१६९|| दौर्बल्यारुचिहृल्लासकासवम्यरतिज्वरैः | तृष्णातन्द्राप्रतिश्यायैर्युज्यते न स सिध्यति||१७०|| गृहीत्वा सज्वरश्वासं वम्यतीसारपीडितम्| हृन्नाभिहस्तपादेषु शोफः कर्षति गुल्मिनम्||१७१||

Adhikarana 62 (172-182) · Śloka 182

रौधिरस्य तु गुल्मस्य गर्भकालव्यतिक्रमे| स्निग्धस्विन्नशरीरायै दद्यात् स्नेहविरेचनम्||१७२|| पलाशक्षारपात्रे द्वे द्वे पात्रे तैलसर्पिषोः| गुल्मशैथिल्यजननीं पक्त्वा मात्रां प्रयोजयेत्||१७३|| प्रभिद्येत न यद्येवं दद्याद्योनिविशोधनम् | क्षारेण युक्तं पललं सुधाक्षीरेण वा पुनः||१७४|| आभ्यां वा भावितान् दद्याद्योनौ कटुकमत्स्यकान्| वराहमत्स्यपित्ताभ्यां लक्तकान् वा सुभावितान्||१७५|| अधोहरैश्चोर्ध्वहरैर्भावितान् वा समाक्षिकैः| किण्वं वा सगुडक्षारं दद्याद्योनिविशोधनम्||१७६|| रक्तपित्तहरं क्षारं लेहयेन्मधुसर्पिषा| लशुनं मदिरां तीक्ष्णां मत्स्यांश्चास्यै प्रदापयेत्||१७७|| बस्तिं सक्षीरगोमूत्रं सक्षारं दाशमूलिकम्| अदृश्यमाने रुधिरे दद्याद्गुल्मप्रभेदनम्||१७८|| प्रवर्तमाने रुधिरे दद्यान्मांसरसौदनम्| घृततैलेन चाभ्यङ्गं पानार्थं तरुणीं सुराम्||१७९|| रुधिरेऽतिप्रवृत्ते तु रक्तपित्तहरीः क्रियाः| कार्या वातरुगार्तायाः सर्वा वातहरीः पुनः||१८०|| घृततैलावसेकांश्च तित्तिरींश्चरणायुधान्| सुरां समण्डां पूर्वं च पानमम्लस्य सर्पिषः||१८१|| प्रयोजयेदुत्तरं वा जीवनीयेन सर्पिषा| अतिप्रवृत्ते रुधिरे सतिक्तेनानुवासनम्||१८२||

Adhikarana 63 (183-189) · Śloka 189

तत्र श्लोकाः- स्नेहः स्वेदः सर्पिर्बस्तिश्चूर्णानि बृंहणं गुडिकाः| वमनविरेकौ मोक्षः क्षतजस्य च वातगुल्मवताम्||१८३|| सर्पिः सतिक्तसिद्धं क्षीरं प्रस्रंसनं निरूहाश्च| रक्तस्य चावसेचनमाश्वासनसंशमनयोगाः||१८४|| उपनाहनं सशस्त्रं पक्वस्याभ्यन्तरप्रभिन्नस्य| संशोधनसंशमने पित्तप्रभवस्य गुल्मस्य||१८५|| स्नेहः स्वेदो भेदो लङ्घनमुल्लेखनं विरेकश्च| सर्पिर्बस्तिर्गुटिकाश्चूर्णमरिष्टाश्च सक्षाराः||१८६|| गुल्मस्यान्ते दाहः कफजस्याग्रेऽपनीतरक्तस्य| गुल्मस्य रौधिरस्य क्रियाक्रमः स्त्रीभवस्योक्तः||१८७|| पथ्यान्नपानसेवा हेतूनां वर्जनं यथास्वं च| नित्यं चाग्निसमाधिः स्निग्धस्य च सर्वकर्माणि||१८८|| हेतुर्लिङ्गं सिद्धिः क्रियाक्रमः साध्यता न योगाश्च| गुल्मचिकित्सितसङ्ग्रह एतावान् व्याहृतोऽग्निवेशस्य||१८९||

Adhikarana puShpikA · Śloka 5

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सितस्थाने गुल्मचिकित्सितं नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||