অথাতো যস্যশ্যাবনিমিত্তীযমিন্দ্রিযং ব্যাখ্যাস্যামঃ||১|| ইতি হ স্মাহ ভগবানাত্রেযঃ||২||
अथातो यस्यश्यावनिमित्तीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
যস্য শ্যাবনিমিত্তীযোঽপি উক্তানুক্তরিষ্টাভিধাযকতযা উচ্যতে| যস্য শ্যাবশব্দেন লক্ষণযা ‘যস্য শ্যাবে’ ইত্যাদিগ্রন্থোক্তং রিষ্টং গ্রাহ্যম্| তেন, যস্যশ্যাবরূপনিমিত্তং রিষ্টমধিকৃত্য কৃতোঽধ্যাযো যস্যশ্যাবনিমিত্তীযঃ||১-২||
যস্য শ্যাবে পরিধ্বস্তে হরিতে চাপি দর্শনে| আপন্নো ব্যাধিরন্তায জ্ঞেযস্তস্য বিজানতা||৩|| নিঃসঞ্জ্ঞঃ পরিশুষ্কাস্যঃ সমৃদ্ধো ব্যাধিভিশ্চ যঃ| উপরুদ্ধাযুষং জ্ঞাত্বা তং ধীরঃ পরিবর্জযেত্||৪|| হরিতাশ্চ সিরা যস্য লোমকূপাশ্চ সংবৃতাঃ| সোঽম্লাভিলাষী পুরুষঃ পিত্তান্মরণমশ্নুতে||৫|| শরীরান্তাশ্চ শোভন্তে শরীরং চোপশুষ্যতি| বলং চ হীযতে যস্য রাজযক্ষ্মা হিনস্তি তম্||৬|| অংসাভিতাপো হিক্কা চ ছর্দনং শোণিতস্য চ| আনাহঃ পার্শ্বশূলং চ ভবত্যন্তায শোষিণঃ||৭|| বাতব্যাধিরপস্মারী কুষ্ঠী শোফী তথোদরী| গুল্মী চ মধুমেহী চ রাজযক্ষ্মী চ যো নরঃ||৮|| অচিকিত্স্যা ভবন্ত্যেতে বলমাংসক্ষযে সতি| অন্যেষ্বপি বিকারেষু তান্ ভিষক্ পরিবর্জযেত্||৯|| বিরেচনহৃতানাহো যস্তৃষ্ণানুগতো নরঃ| বিরিক্তঃ পুনরাধ্মাতি যথা প্রেতস্তথৈব সঃ||১০|| পেযং পাতুং ন শক্নোতি কণ্ঠস্য চ মুখস্য চ| উরসশ্চ বিশুষ্কত্বাদ্যো নরো ন স জীবতি ||১১|| স্বরস্য দুর্বলীভাবং হানিং চ বলবর্ণযোঃ| রোগবৃদ্ধিমযুক্ত্যা চ দৃষ্ট্বা মরণমাদিশেত্||১২|| ঊর্ধ্বশ্বাসং গতোষ্মাণং শূলোপহতবঙ্ক্ষণম্| শর্ম চানধিগচ্ছন্তং বুদ্ধিমান্ পরিবর্জযেত্||১৩||
यस्य श्यावे परिध्वस्ते हरिते चापि दर्शने| आपन्नो व्याधिरन्ताय ज्ञेयस्तस्य विजानता||३|| निःसञ्ज्ञः परिशुष्कास्यः समृद्धो व्याधिभिश्च यः| उपरुद्धायुषं ज्ञात्वा तं धीरः परिवर्जयेत्||४|| हरिताश्च सिरा यस्य लोमकूपाश्च संवृताः| सोऽम्लाभिलाषी पुरुषः पित्तान्मरणमश्नुते||५|| शरीरान्ताश्च शोभन्ते शरीरं चोपशुष्यति| बलं च हीयते यस्य राजयक्ष्मा हिनस्ति तम्||६|| अंसाभितापो हिक्का च छर्दनं शोणितस्य च| आनाहः पार्श्वशूलं च भवत्यन्ताय शोषिणः||७|| वातव्याधिरपस्मारी कुष्ठी शोफी तथोदरी| गुल्मी च मधुमेही च राजयक्ष्मी च यो नरः||८|| अचिकित्स्या भवन्त्येते बलमांसक्षये सति| अन्येष्वपि विकारेषु तान् भिषक् परिवर्जयेत्||९|| विरेचनहृतानाहो यस्तृष्णानुगतो नरः| विरिक्तः पुनराध्माति यथा प्रेतस्तथैव सः||१०|| पेयं पातुं न शक्नोति कण्ठस्य च मुखस्य च| उरसश्च विशुष्कत्वाद्यो नरो न स जीवति ||११|| स्वरस्य दुर्बलीभावं हानिं च बलवर्णयोः| रोगवृद्धिमयुक्त्या च दृष्ट्वा मरणमादिशेत्||१२|| ऊर्ध्वश्वासं गतोष्माणं शूलोपहतवङ्क्षणम्| शर्म चानधिगच्छन्तं बुद्धिमान् परिवर्जयेत्||१३||
🔊 Audio coming soon
সমৃদ্ধ উপচিতঃ| শরীরান্তা হস্তপাদাদযঃ| শোভন্ত ইতি রাজন্তে, কিংবা শোভাযুক্তা ভবন্তি| বাত এব ব্যাধির্যস্য রোগিণঃ স বাতব্যাধিঃ| তানিতি বলমাংসক্ষযযুক্তান্| বিরেচনেন হৃত আনাহো যস্য স তথা| অযুক্ত্যেতি অনুচিতরূপেণ||৩-১৩||
অপস্বরং ভাষমাণং প্রাপ্তং মরণমাত্মনঃ| শ্রোতারং চাপ্যশব্দস্য দূরতঃ পরিবর্জযেত্||১৪|| যং নরং সহসা রোগো দুর্বলং পরিমুঞ্চতি| সংশযপ্রাপ্তমাত্রেযো জীবিতং তস্য মন্যতে||১৫|| অথ চেজ্জ্ঞাতযস্তস্য যাচেরন্ প্রণিপাততঃ| রসেনাদ্যাদিতি ব্রূযান্নাস্মৈ দদ্যাদ্বিশোধনম্||১৬|| মাসেন চেন্ন দৃশ্যেত বিশেষস্তস্য শোভনঃ| রসৈশ্চান্যৈর্বহুবিধৈর্দুর্লভং তস্য জীবিতম্||১৭||
अपस्वरं भाषमाणं प्राप्तं मरणमात्मनः| श्रोतारं चाप्यशब्दस्य दूरतः परिवर्जयेत्||१४|| यं नरं सहसा रोगो दुर्बलं परिमुञ्चति| संशयप्राप्तमात्रेयो जीवितं तस्य मन्यते||१५|| अथ चेज्ज्ञातयस्तस्य याचेरन् प्रणिपाततः| रसेनाद्यादिति ब्रूयान्नास्मै दद्याद्विशोधनम्||१६|| मासेन चेन्न दृश्येत विशेषस्तस्य शोभनः| रसैश्चान्यैर्बहुविधैर्दुर्लभं तस्य जीवितम्||१७||
🔊 Audio coming soon
অপস্বরমিতি বিকৃতস্বরং যথা ভবতি তথা ভাষমাণম্| কিং ভাষমাণমিত্যাহ- মরণমাত্মন ইতি; মরিষ্যামি মরিষ্যামীতি ভাষমাণমিত্যর্থঃ| শ্রোতারং চেত্যাদি রিষ্টানন্তরং ‘সংশযপ্রাপ্তমাত্রেযঃ’ ইত্যাদৌ অনিযতারিষ্টতযা আত্রেযস্যাত্র মরণং প্রতি সন্দেহ ইতি ব্রূতে| তচ্চ ন, রিষ্টস্য মরণাব্যভিচারিত্বমাচার্যেণ প্রযত্নেনোক্তং, ব্যুত্পাদিতং চাস্মাভিঃ; কিঞ্চ ন চ বীতসংশযস্যাত্রেযস্য সংশযোঽস্তি; তেন শিষ্যব্যুত্পত্ত্যর্থমযমাচার্যঃ সংশযং দর্শযতি, তথা নির্ণযং করোতি; যথা- “দৃষ্ট্বা প্রমেহং মধুরং সপিচ্ছং মধূপমং স্যাদ্বিবিধো বিচারঃ” (চি.অ.৬) ইত্যাদৌ সংশযং দর্শযিত্বা নির্ণযং দর্শিতবান্; তথেহাপি দুর্বলস্য সহসা রোগমুক্তৌ রিষ্টং বা স্যাত্, সর্বথা সন্তর্পণাদ্ব্যাধিক্ষযো বা স্যাদিতি সন্দেহঃ; রিষ্টপক্ষে তু মরণং, তত্র ‘অথ চেত্’ ইত্যাদিনা পরীক্ষামারভতে; পরীক্ষাযাং চ মাংসরসেন বিশেষালাভে রিষ্টত্বাবধারণং ভবতীতি সুব্যবস্থোঽযং গ্রন্থঃ| দুর্লভমিতি অপ্রাপ্যম্||১৪-১৭||
নিষ্ঠ্যূতং চ পুরীষং চ রেতশ্চাম্ভসি মজ্জতি| যস্য তস্যাযুষঃ প্রাপ্তমন্তমাহুর্মনীষিণঃ||১৮|| নিষ্ঠ্যূতে যস্য দৃশ্যন্তে বর্ণা বহুবিধাঃ পৃথক্| তচ্চ সীদত্যপঃ প্রাপ্য ন স জীবিতুমর্হতি ||১৯|| পিত্তমূষ্মানুগং যস্য শঙ্খৌ প্রাপ্য বিমূর্চ্ছতি | স রোগঃ শঙ্খকো নাম্না ত্রিরাত্রাদ্ধন্তি জীবিতম্||২০|| সফেনং রুধিরং যস্য মুহুরাস্যাত্ প্রসিচ্যতে| শূলৈশ্চ তুদ্যতে কুক্ষিঃ প্রত্যাখ্যেযস্তথাবিধঃ||২১|| বলমাংসক্ষযস্তীব্রো রোগবৃদ্ধিররোচকঃ| যস্যাতুরস্য লক্ষ্যন্তে ত্রীন্ পক্ষান্ন স জীবতি||২২||
निष्ठ्यूतं च पुरीषं च रेतश्चाम्भसि मज्जति| यस्य तस्यायुषः प्राप्तमन्तमाहुर्मनीषिणः||१८|| निष्ठ्यूते यस्य दृश्यन्ते वर्णा बहुविधाः पृथक्| तच्च सीदत्यपः प्राप्य न स जीवितुमर्हति ||१९|| पित्तमूष्मानुगं यस्य शङ्खौ प्राप्य विमूर्च्छति | स रोगः शङ्खको नाम्ना त्रिरात्राद्धन्ति जीवितम्||२०|| सफेनं रुधिरं यस्य मुहुरास्यात् प्रसिच्यते| शूलैश्च तुद्यते कुक्षिः प्रत्याख्येयस्तथाविधः||२१|| बलमांसक्षयस्तीव्रो रोगवृद्धिररोचकः| यस्यातुरस्य लक्ष्यन्ते त्रीन् पक्षान्न स जीवति||२२||
🔊 Audio coming soon
নিষ্ঠ্যূত ইত্যাদৌ বহুবিধবর্ণযোগঃ পূর্বারিষ্টাদ্বিশেষঃ| সীদতীতি মজ্জতি| “যস্য পিত্তং” (সূ.অ.১৮) ইত্যাদিনা সূত্রস্থানোক্তোঽপি শঙ্খক ইহ মরণসূচকতযা রিষ্টত্বেনোচ্যতে||১৮-২২||
তত্র শ্লোকৌ- বিজ্ঞানানি মনুষ্যাণাং মরণে প্রত্যুপস্থিতে| ভবন্ত্যেতানি সম্পশ্যেদন্যান্যেবংবিধানি চ||২৩|| তানি সর্বাণি লক্ষ্যন্তে ন তু সর্বাণি মানবম্| বিশন্তি বিনশিষ্যন্তং তস্মাদ্বোধ্যানি সর্বতঃ||২৪||
तत्र श्लोकौ- विज्ञानानि मनुष्याणां मरणे प्रत्युपस्थिते| भवन्त्येतानि सम्पश्येदन्यान्येवंविधानि च||२३|| तानि सर्वाणि लक्ष्यन्ते न तु सर्वाणि मानवम्| विशन्ति विनशिष्यन्तं तस्माद्बोध्यानि सर्वतः||२४||
🔊 Audio coming soon
বিজ্ঞানানীতি লক্ষণানি নযনাদিবৈকৃতানি জ্ঞেযানি| সর্বাণি লক্ষ্যন্ত ইতি নানাপুরুষেষু লক্ষ্যন্তে| ন তু সর্বাণি মানবং বিশন্তীতি একপুরুষং ন সর্বাণি বিশন্তীতি||২৩-২৪||
ইত্যগ্নিবেশকৃতে তন্ত্রে চরকপ্রতিসংস্কৃতে ইন্দ্রিযস্থানে যস্যশ্যাবনিমিত্তীযমিন্দ্রিযং নাম নবমোঽধ্যাযঃ||৯||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने यस्यश्यावनिमित्तीयमिन्द्रियं नाम नवमोऽध्यायः||९||
🔊 Audio coming soon
ইতি শ্রী চক্রপাণিদত্তবিরচিতাযামাযুর্বেদদীপিকাযাং চরকতাত্পর্যটীকাযাং যস্যশ্যাবনিমিত্তীযমিন্দ্রিযং নাম নবমোঽধ্যাযঃ||৯||