athātō yasyaśyāvanimittīyamindriyaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथातो यस्यश्यावनिमित्तीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
yasya śyāvanimittīyō'pi uktānuktariṣṭābhidhāyakatayā ucyatē| yasya śyāvaśabdēna lakṣaṇayā ‘yasya śyāvē’ ityādigranthōktaṁ riṣṭaṁ grāhyam| tēna, yasyaśyāvarūpanimittaṁ riṣṭamadhikr̥tya kr̥tō'dhyāyō yasyaśyāvanimittīyaḥ||1-2||
yasya śyāvē paridhvastē haritē cāpi darśanē| āpannō vyādhirantāya jñēyastasya vijānatā||3|| niḥsañjñaḥ pariśuṣkāsyaḥ samr̥ddhō vyādhibhiśca yaḥ| uparuddhāyuṣaṁ jñātvā taṁ dhīraḥ parivarjayēt||4|| haritāśca sirā yasya lōmakūpāśca saṁvr̥tāḥ| sō'mlābhilāṣī puruṣaḥ pittānmaraṇamaśnutē||5|| śarīrāntāśca śōbhantē śarīraṁ cōpaśuṣyati| balaṁ ca hīyatē yasya rājayakṣmā hinasti tam||6|| aṁsābhitāpō hikkā ca chardanaṁ śōṇitasya ca| ānāhaḥ pārśvaśūlaṁ ca bhavatyantāya śōṣiṇaḥ||7|| vātavyādhirapasmārī kuṣṭhī śōphī tathōdarī| gulmī ca madhumēhī ca rājayakṣmī ca yō naraḥ||8|| acikitsyā bhavantyētē balamāṁsakṣayē sati| anyēṣvapi vikārēṣu tān bhiṣak parivarjayēt||9|| virēcanahr̥tānāhō yastr̥ṣṇānugatō naraḥ| viriktaḥ punarādhmāti yathā prētastathaiva saḥ||10|| pēyaṁ pātuṁ na śaknōti kaṇṭhasya ca mukhasya ca| urasaśca viśuṣkatvādyō narō na sa jīvati ||11|| svarasya durbalībhāvaṁ hāniṁ ca balavarṇayōḥ| rōgavr̥ddhimayuktyā ca dr̥ṣṭvā maraṇamādiśēt||12|| ūrdhvaśvāsaṁ gatōṣmāṇaṁ śūlōpahatavaṅkṣaṇam| śarma cānadhigacchantaṁ buddhimān parivarjayēt||13||
यस्य श्यावे परिध्वस्ते हरिते चापि दर्शने| आपन्नो व्याधिरन्ताय ज्ञेयस्तस्य विजानता||३|| निःसञ्ज्ञः परिशुष्कास्यः समृद्धो व्याधिभिश्च यः| उपरुद्धायुषं ज्ञात्वा तं धीरः परिवर्जयेत्||४|| हरिताश्च सिरा यस्य लोमकूपाश्च संवृताः| सोऽम्लाभिलाषी पुरुषः पित्तान्मरणमश्नुते||५|| शरीरान्ताश्च शोभन्ते शरीरं चोपशुष्यति| बलं च हीयते यस्य राजयक्ष्मा हिनस्ति तम्||६|| अंसाभितापो हिक्का च छर्दनं शोणितस्य च| आनाहः पार्श्वशूलं च भवत्यन्ताय शोषिणः||७|| वातव्याधिरपस्मारी कुष्ठी शोफी तथोदरी| गुल्मी च मधुमेही च राजयक्ष्मी च यो नरः||८|| अचिकित्स्या भवन्त्येते बलमांसक्षये सति| अन्येष्वपि विकारेषु तान् भिषक् परिवर्जयेत्||९|| विरेचनहृतानाहो यस्तृष्णानुगतो नरः| विरिक्तः पुनराध्माति यथा प्रेतस्तथैव सः||१०|| पेयं पातुं न शक्नोति कण्ठस्य च मुखस्य च| उरसश्च विशुष्कत्वाद्यो नरो न स जीवति ||११|| स्वरस्य दुर्बलीभावं हानिं च बलवर्णयोः| रोगवृद्धिमयुक्त्या च दृष्ट्वा मरणमादिशेत्||१२|| ऊर्ध्वश्वासं गतोष्माणं शूलोपहतवङ्क्षणम्| शर्म चानधिगच्छन्तं बुद्धिमान् परिवर्जयेत्||१३||
🔊 Audio coming soon
samr̥ddha upacitaḥ| śarīrāntā hastapādādayaḥ| śōbhanta iti rājantē, kiṁvā śōbhāyuktā bhavanti| vāta ēva vyādhiryasya rōgiṇaḥ sa vātavyādhiḥ| tāniti balamāṁsakṣayayuktān| virēcanēna hr̥ta ānāhō yasya sa tathā| ayuktyēti anucitarūpēṇa||3-13||
apasvaraṁ bhāṣamāṇaṁ prāptaṁ maraṇamātmanaḥ| śrōtāraṁ cāpyaśabdasya dūrataḥ parivarjayēt||14|| yaṁ naraṁ sahasā rōgō durbalaṁ parimuñcati| saṁśayaprāptamātrēyō jīvitaṁ tasya manyatē||15|| atha cējjñātayastasya yācēran praṇipātataḥ| rasēnādyāditi brūyānnāsmai dadyādviśōdhanam||16|| māsēna cēnna dr̥śyēta viśēṣastasya śōbhanaḥ| rasaiścānyairbahuvidhairdurlabhaṁ tasya jīvitam||17||
अपस्वरं भाषमाणं प्राप्तं मरणमात्मनः| श्रोतारं चाप्यशब्दस्य दूरतः परिवर्जयेत्||१४|| यं नरं सहसा रोगो दुर्बलं परिमुञ्चति| संशयप्राप्तमात्रेयो जीवितं तस्य मन्यते||१५|| अथ चेज्ज्ञातयस्तस्य याचेरन् प्रणिपाततः| रसेनाद्यादिति ब्रूयान्नास्मै दद्याद्विशोधनम्||१६|| मासेन चेन्न दृश्येत विशेषस्तस्य शोभनः| रसैश्चान्यैर्बहुविधैर्दुर्लभं तस्य जीवितम्||१७||
🔊 Audio coming soon
apasvaramiti vikr̥tasvaraṁ yathā bhavati tathā bhāṣamāṇam| kiṁ bhāṣamāṇamityāha- maraṇamātmana iti; mariṣyāmi mariṣyāmīti bhāṣamāṇamityarthaḥ| śrōtāraṁ cētyādi riṣṭānantaraṁ ‘saṁśayaprāptamātrēyaḥ’ ityādau aniyatāriṣṭatayā ātrēyasyātra maraṇaṁ prati sandēha iti brūtē| tacca na, riṣṭasya maraṇāvyabhicāritvamācāryēṇa prayatnēnōktaṁ, vyutpāditaṁ cāsmābhiḥ; kiñca na ca vītasaṁśayasyātrēyasya saṁśayō'sti; tēna śiṣyavyutpattyarthamayamācāryaḥ saṁśayaṁ darśayati, tathā nirṇayaṁ karōti; yathā- “dr̥ṣṭvā pramēhaṁ madhuraṁ sapicchaṁ madhūpamaṁ syādvividhō vicāraḥ” (ci.a.6) ityādau saṁśayaṁ darśayitvā nirṇayaṁ darśitavān; tathēhāpi durbalasya sahasā rōgamuktau riṣṭaṁ vā syāt, sarvathā santarpaṇādvyādhikṣayō vā syāditi sandēhaḥ; riṣṭapakṣē tu maraṇaṁ, tatra ‘atha cēt’ ityādinā parīkṣāmārabhatē; parīkṣāyāṁ ca māṁsarasēna viśēṣālābhē riṣṭatvāvadhāraṇaṁ bhavatīti suvyavasthō'yaṁ granthaḥ| durlabhamiti aprāpyam||14-17||
niṣṭhyūtaṁ ca purīṣaṁ ca rētaścāmbhasi majjati| yasya tasyāyuṣaḥ prāptamantamāhurmanīṣiṇaḥ||18|| niṣṭhyūtē yasya dr̥śyantē varṇā bahuvidhāḥ pr̥thak| tacca sīdatyapaḥ prāpya na sa jīvitumarhati ||19|| pittamūṣmānugaṁ yasya śaṅkhau prāpya vimūrcchati | sa rōgaḥ śaṅkhakō nāmnā trirātrāddhanti jīvitam||20|| saphēnaṁ rudhiraṁ yasya muhurāsyāt prasicyatē| śūlaiśca tudyatē kukṣiḥ pratyākhyēyastathāvidhaḥ||21|| balamāṁsakṣayastīvrō rōgavr̥ddhirarōcakaḥ| yasyāturasya lakṣyantē trīn pakṣānna sa jīvati||22||
निष्ठ्यूतं च पुरीषं च रेतश्चाम्भसि मज्जति| यस्य तस्यायुषः प्राप्तमन्तमाहुर्मनीषिणः||१८|| निष्ठ्यूते यस्य दृश्यन्ते वर्णा बहुविधाः पृथक्| तच्च सीदत्यपः प्राप्य न स जीवितुमर्हति ||१९|| पित्तमूष्मानुगं यस्य शङ्खौ प्राप्य विमूर्च्छति | स रोगः शङ्खको नाम्ना त्रिरात्राद्धन्ति जीवितम्||२०|| सफेनं रुधिरं यस्य मुहुरास्यात् प्रसिच्यते| शूलैश्च तुद्यते कुक्षिः प्रत्याख्येयस्तथाविधः||२१|| बलमांसक्षयस्तीव्रो रोगवृद्धिररोचकः| यस्यातुरस्य लक्ष्यन्ते त्रीन् पक्षान्न स जीवति||२२||
🔊 Audio coming soon
niṣṭhyūta ityādau bahuvidhavarṇayōgaḥ pūrvāriṣṭādviśēṣaḥ| sīdatīti majjati| “yasya pittaṁ” (sū.a.18) ityādinā sūtrasthānōktō'pi śaṅkhaka iha maraṇasūcakatayā riṣṭatvēnōcyatē||18-22||
tatra ślōkau- vijñānāni manuṣyāṇāṁ maraṇē pratyupasthitē| bhavantyētāni sampaśyēdanyānyēvaṁvidhāni ca||23|| tāni sarvāṇi lakṣyantē na tu sarvāṇi mānavam| viśanti vinaśiṣyantaṁ tasmādbōdhyāni sarvataḥ||24||
तत्र श्लोकौ- विज्ञानानि मनुष्याणां मरणे प्रत्युपस्थिते| भवन्त्येतानि सम्पश्येदन्यान्येवंविधानि च||२३|| तानि सर्वाणि लक्ष्यन्ते न तु सर्वाणि मानवम्| विशन्ति विनशिष्यन्तं तस्माद्बोध्यानि सर्वतः||२४||
🔊 Audio coming soon
vijñānānīti lakṣaṇāni nayanādivaikr̥tāni jñēyāni| sarvāṇi lakṣyanta iti nānāpuruṣēṣu lakṣyantē| na tu sarvāṇi mānavaṁ viśantīti ēkapuruṣaṁ na sarvāṇi viśantīti||23-24||
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē indriyasthānē yasyaśyāvanimittīyamindriyaṁ nāma navamō'dhyāyaḥ||9||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने यस्यश्यावनिमित्तीयमिन्द्रियं नाम नवमोऽध्यायः||९||
🔊 Audio coming soon
iti śrī cakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāṁ yasyaśyāvanimittīyamindriyaṁ nāma navamō'dhyāyaḥ||9||