ಅಥಾತೋ ಯಸ್ಯಶ್ಯಾವನಿಮಿತ್ತೀಯಮಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||
अथातो यस्यश्यावनिमित्तीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ಯಸ್ಯ ಶ್ಯಾವನಿಮಿತ್ತೀಯೋಽಪಿ ಉಕ್ತಾನುಕ್ತರಿಷ್ಟಾಭಿಧಾಯಕತಯಾ ಉಚ್ಯತೇ| ಯಸ್ಯ ಶ್ಯಾವಶಬ್ದೇನ ಲಕ್ಷಣಯಾ ‘ಯಸ್ಯ ಶ್ಯಾವೇ’ ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥೋಕ್ತಂ ರಿಷ್ಟಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್| ತೇನ, ಯಸ್ಯಶ್ಯಾವರೂಪನಿಮಿತ್ತಂ ರಿಷ್ಟಮಧಿಕೃತ್ಯ ಕೃತೋಽಧ್ಯಾಯೋ ಯಸ್ಯಶ್ಯಾವನಿಮಿತ್ತೀಯಃ||೧-೨||
ಯಸ್ಯ ಶ್ಯಾವೇ ಪರಿಧ್ವಸ್ತೇ ಹರಿತೇ ಚಾಪಿ ದರ್ಶನೇ| ಆಪನ್ನೋ ವ್ಯಾಧಿರನ್ತಾಯ ಜ್ಞೇಯಸ್ತಸ್ಯ ವಿಜಾನತಾ||೩|| ನಿಃಸಞ್ಜ್ಞಃ ಪರಿಶುಷ್ಕಾಸ್ಯಃ ಸಮೃದ್ಧೋ ವ್ಯಾಧಿಭಿಶ್ಚ ಯಃ| ಉಪರುದ್ಧಾಯುಷಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ತಂ ಧೀರಃ ಪರಿವರ್ಜಯೇತ್||೪|| ಹರಿತಾಶ್ಚ ಸಿರಾ ಯಸ್ಯ ಲೋಮಕೂಪಾಶ್ಚ ಸಂವೃತಾಃ| ಸೋಽಮ್ಲಾಭಿಲಾಷೀ ಪುರುಷಃ ಪಿತ್ತಾನ್ಮರಣಮಶ್ನುತೇ||೫|| ಶರೀರಾನ್ತಾಶ್ಚ ಶೋಭನ್ತೇ ಶರೀರಂ ಚೋಪಶುಷ್ಯತಿ| ಬಲಂ ಚ ಹೀಯತೇ ಯಸ್ಯ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ ಹಿನಸ್ತಿ ತಮ್||೬|| ಅಂಸಾಭಿತಾಪೋ ಹಿಕ್ಕಾ ಚ ಛರ್ದನಂ ಶೋಣಿತಸ್ಯ ಚ| ಆನಾಹಃ ಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲಂ ಚ ಭವತ್ಯನ್ತಾಯ ಶೋಷಿಣಃ||೭|| ವಾತವ್ಯಾಧಿರಪಸ್ಮಾರೀ ಕುಷ್ಠೀ ಶೋಫೀ ತಥೋದರೀ| ಗುಲ್ಮೀ ಚ ಮಧುಮೇಹೀ ಚ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮೀ ಚ ಯೋ ನರಃ||೮|| ಅಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಾ ಭವನ್ತ್ಯೇತೇ ಬಲಮಾಂಸಕ್ಷಯೇ ಸತಿ| ಅನ್ಯೇಷ್ವಪಿ ವಿಕಾರೇಷು ತಾನ್ ಭಿಷಕ್ ಪರಿವರ್ಜಯೇತ್||೯|| ವಿರೇಚನಹೃತಾನಾಹೋ ಯಸ್ತೃಷ್ಣಾನುಗತೋ ನರಃ| ವಿರಿಕ್ತಃ ಪುನರಾಧ್ಮಾತಿ ಯಥಾ ಪ್ರೇತಸ್ತಥೈವ ಸಃ||೧೦|| ಪೇಯಂ ಪಾತುಂ ನ ಶಕ್ನೋತಿ ಕಣ್ಠಸ್ಯ ಚ ಮುಖಸ್ಯ ಚ| ಉರಸಶ್ಚ ವಿಶುಷ್ಕತ್ವಾದ್ಯೋ ನರೋ ನ ಸ ಜೀವತಿ ||೧೧|| ಸ್ವರಸ್ಯ ದುರ್ಬಲೀಭಾವಂ ಹಾನಿಂ ಚ ಬಲವರ್ಣಯೋಃ| ರೋಗವೃದ್ಧಿಮಯುಕ್ತ್ಯಾ ಚ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಮರಣಮಾದಿಶೇತ್||೧೨|| ಊರ್ಧ್ವಶ್ವಾಸಂ ಗತೋಷ್ಮಾಣಂ ಶೂಲೋಪಹತವಙ್ಕ್ಷಣಮ್| ಶರ್ಮ ಚಾನಧಿಗಚ್ಛನ್ತಂ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ ಪರಿವರ್ಜಯೇತ್||೧೩||
यस्य श्यावे परिध्वस्ते हरिते चापि दर्शने| आपन्नो व्याधिरन्ताय ज्ञेयस्तस्य विजानता||३|| निःसञ्ज्ञः परिशुष्कास्यः समृद्धो व्याधिभिश्च यः| उपरुद्धायुषं ज्ञात्वा तं धीरः परिवर्जयेत्||४|| हरिताश्च सिरा यस्य लोमकूपाश्च संवृताः| सोऽम्लाभिलाषी पुरुषः पित्तान्मरणमश्नुते||५|| शरीरान्ताश्च शोभन्ते शरीरं चोपशुष्यति| बलं च हीयते यस्य राजयक्ष्मा हिनस्ति तम्||६|| अंसाभितापो हिक्का च छर्दनं शोणितस्य च| आनाहः पार्श्वशूलं च भवत्यन्ताय शोषिणः||७|| वातव्याधिरपस्मारी कुष्ठी शोफी तथोदरी| गुल्मी च मधुमेही च राजयक्ष्मी च यो नरः||८|| अचिकित्स्या भवन्त्येते बलमांसक्षये सति| अन्येष्वपि विकारेषु तान् भिषक् परिवर्जयेत्||९|| विरेचनहृतानाहो यस्तृष्णानुगतो नरः| विरिक्तः पुनराध्माति यथा प्रेतस्तथैव सः||१०|| पेयं पातुं न शक्नोति कण्ठस्य च मुखस्य च| उरसश्च विशुष्कत्वाद्यो नरो न स जीवति ||११|| स्वरस्य दुर्बलीभावं हानिं च बलवर्णयोः| रोगवृद्धिमयुक्त्या च दृष्ट्वा मरणमादिशेत्||१२|| ऊर्ध्वश्वासं गतोष्माणं शूलोपहतवङ्क्षणम्| शर्म चानधिगच्छन्तं बुद्धिमान् परिवर्जयेत्||१३||
🔊 Audio coming soon
ಸಮೃದ್ಧ ಉಪಚಿತಃ| ಶರೀರಾನ್ತಾ ಹಸ್ತಪಾದಾದಯಃ| ಶೋಭನ್ತ ಇತಿ ರಾಜನ್ತೇ, ಕಿಂವಾ ಶೋಭಾಯುಕ್ತಾ ಭವನ್ತಿ| ವಾತ ಏವ ವ್ಯಾಧಿರ್ಯಸ್ಯ ರೋಗಿಣಃ ಸ ವಾತವ್ಯಾಧಿಃ| ತಾನಿತಿ ಬಲಮಾಂಸಕ್ಷಯಯುಕ್ತಾನ್| ವಿರೇಚನೇನ ಹೃತ ಆನಾಹೋ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ಅಯುಕ್ತ್ಯೇತಿ ಅನುಚಿತರೂಪೇಣ||೩-೧೩||
ಅಪಸ್ವರಂ ಭಾಷಮಾಣಂ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಮರಣಮಾತ್ಮನಃ| ಶ್ರೋತಾರಂ ಚಾಪ್ಯಶಬ್ದಸ್ಯ ದೂರತಃ ಪರಿವರ್ಜಯೇತ್||೧೪|| ಯಂ ನರಂ ಸಹಸಾ ರೋಗೋ ದುರ್ಬಲಂ ಪರಿಮುಞ್ಚತಿ| ಸಂಶಯಪ್ರಾಪ್ತಮಾತ್ರೇಯೋ ಜೀವಿತಂ ತಸ್ಯ ಮನ್ಯತೇ||೧೫|| ಅಥ ಚೇಜ್ಜ್ಞಾತಯಸ್ತಸ್ಯ ಯಾಚೇರನ್ ಪ್ರಣಿಪಾತತಃ| ರಸೇನಾದ್ಯಾದಿತಿ ಬ್ರೂಯಾನ್ನಾಸ್ಮೈ ದದ್ಯಾದ್ವಿಶೋಧನಮ್||೧೬|| ಮಾಸೇನ ಚೇನ್ನ ದೃಶ್ಯೇತ ವಿಶೇಷಸ್ತಸ್ಯ ಶೋಭನಃ| ರಸೈಶ್ಚಾನ್ಯೈರ್ಬಹುವಿಧೈರ್ದುರ್ಲಭಂ ತಸ್ಯ ಜೀವಿತಮ್||೧೭||
अपस्वरं भाषमाणं प्राप्तं मरणमात्मनः| श्रोतारं चाप्यशब्दस्य दूरतः परिवर्जयेत्||१४|| यं नरं सहसा रोगो दुर्बलं परिमुञ्चति| संशयप्राप्तमात्रेयो जीवितं तस्य मन्यते||१५|| अथ चेज्ज्ञातयस्तस्य याचेरन् प्रणिपाततः| रसेनाद्यादिति ब्रूयान्नास्मै दद्याद्विशोधनम्||१६|| मासेन चेन्न दृश्येत विशेषस्तस्य शोभनः| रसैश्चान्यैर्बहुविधैर्दुर्लभं तस्य जीवितम्||१७||
🔊 Audio coming soon
ಅಪಸ್ವರಮಿತಿ ವಿಕೃತಸ್ವರಂ ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾ ಭಾಷಮಾಣಮ್| ಕಿಂ ಭಾಷಮಾಣಮಿತ್ಯಾಹ- ಮರಣಮಾತ್ಮನ ಇತಿ; ಮರಿಷ್ಯಾಮಿ ಮರಿಷ್ಯಾಮೀತಿ ಭಾಷಮಾಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಶ್ರೋತಾರಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ ರಿಷ್ಟಾನನ್ತರಂ ‘ಸಂಶಯಪ್ರಾಪ್ತಮಾತ್ರೇಯಃ’ ಇತ್ಯಾದೌ ಅನಿಯತಾರಿಷ್ಟತಯಾ ಆತ್ರೇಯಸ್ಯಾತ್ರ ಮರಣಂ ಪ್ರತಿ ಸನ್ದೇಹ ಇತಿ ಬ್ರೂತೇ| ತಚ್ಚ ನ, ರಿಷ್ಟಸ್ಯ ಮರಣಾವ್ಯಭಿಚಾರಿತ್ವಮಾಚಾರ್ಯೇಣ ಪ್ರಯತ್ನೇನೋಕ್ತಂ, ವ್ಯುತ್ಪಾದಿತಂ ಚಾಸ್ಮಾಭಿಃ; ಕಿಞ್ಚ ನ ಚ ವೀತಸಂಶಯಸ್ಯಾತ್ರೇಯಸ್ಯ ಸಂಶಯೋಽಸ್ತಿ; ತೇನ ಶಿಷ್ಯವ್ಯುತ್ಪತ್ತ್ಯರ್ಥಮಯಮಾಚಾರ್ಯಃ ಸಂಶಯಂ ದರ್ಶಯತಿ, ತಥಾ ನಿರ್ಣಯಂ ಕರೋತಿ; ಯಥಾ- “ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಪ್ರಮೇಹಂ ಮಧುರಂ ಸಪಿಚ್ಛಂ ಮಧೂಪಮಂ ಸ್ಯಾದ್ವಿವಿಧೋ ವಿಚಾರಃ” (ಚಿ.ಅ.೬) ಇತ್ಯಾದೌ ಸಂಶಯಂ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾ ನಿರ್ಣಯಂ ದರ್ಶಿತವಾನ್; ತಥೇಹಾಪಿ ದುರ್ಬಲಸ್ಯ ಸಹಸಾ ರೋಗಮುಕ್ತೌ ರಿಷ್ಟಂ ವಾ ಸ್ಯಾತ್, ಸರ್ವಥಾ ಸನ್ತರ್ಪಣಾದ್ವ್ಯಾಧಿಕ್ಷಯೋ ವಾ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಸನ್ದೇಹಃ; ರಿಷ್ಟಪಕ್ಷೇ ತು ಮರಣಂ, ತತ್ರ ‘ಅಥ ಚೇತ್’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಪರೀಕ್ಷಾಮಾರಭತೇ; ಪರೀಕ್ಷಾಯಾಂ ಚ ಮಾಂಸರಸೇನ ವಿಶೇಷಾಲಾಭೇ ರಿಷ್ಟತ್ವಾವಧಾರಣಂ ಭವತೀತಿ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೋಽಯಂ ಗ್ರನ್ಥಃ| ದುರ್ಲಭಮಿತಿ ಅಪ್ರಾಪ್ಯಮ್||೧೪-೧೭||
ನಿಷ್ಠ್ಯೂತಂ ಚ ಪುರೀಷಂ ಚ ರೇತಶ್ಚಾಮ್ಭಸಿ ಮಜ್ಜತಿ| ಯಸ್ಯ ತಸ್ಯಾಯುಷಃ ಪ್ರಾಪ್ತಮನ್ತಮಾಹುರ್ಮನೀಷಿಣಃ||೧೮|| ನಿಷ್ಠ್ಯೂತೇ ಯಸ್ಯ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ವರ್ಣಾ ಬಹುವಿಧಾಃ ಪೃಥಕ್| ತಚ್ಚ ಸೀದತ್ಯಪಃ ಪ್ರಾಪ್ಯ ನ ಸ ಜೀವಿತುಮರ್ಹತಿ ||೧೯|| ಪಿತ್ತಮೂಷ್ಮಾನುಗಂ ಯಸ್ಯ ಶಙ್ಖೌ ಪ್ರಾಪ್ಯ ವಿಮೂರ್ಚ್ಛತಿ | ಸ ರೋಗಃ ಶಙ್ಖಕೋ ನಾಮ್ನಾ ತ್ರಿರಾತ್ರಾದ್ಧನ್ತಿ ಜೀವಿತಮ್||೨೦|| ಸಫೇನಂ ರುಧಿರಂ ಯಸ್ಯ ಮುಹುರಾಸ್ಯಾತ್ ಪ್ರಸಿಚ್ಯತೇ| ಶೂಲೈಶ್ಚ ತುದ್ಯತೇ ಕುಕ್ಷಿಃ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯಸ್ತಥಾವಿಧಃ||೨೧|| ಬಲಮಾಂಸಕ್ಷಯಸ್ತೀವ್ರೋ ರೋಗವೃದ್ಧಿರರೋಚಕಃ| ಯಸ್ಯಾತುರಸ್ಯ ಲಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ತ್ರೀನ್ ಪಕ್ಷಾನ್ನ ಸ ಜೀವತಿ||೨೨||
निष्ठ्यूतं च पुरीषं च रेतश्चाम्भसि मज्जति| यस्य तस्यायुषः प्राप्तमन्तमाहुर्मनीषिणः||१८|| निष्ठ्यूते यस्य दृश्यन्ते वर्णा बहुविधाः पृथक्| तच्च सीदत्यपः प्राप्य न स जीवितुमर्हति ||१९|| पित्तमूष्मानुगं यस्य शङ्खौ प्राप्य विमूर्च्छति | स रोगः शङ्खको नाम्ना त्रिरात्राद्धन्ति जीवितम्||२०|| सफेनं रुधिरं यस्य मुहुरास्यात् प्रसिच्यते| शूलैश्च तुद्यते कुक्षिः प्रत्याख्येयस्तथाविधः||२१|| बलमांसक्षयस्तीव्रो रोगवृद्धिररोचकः| यस्यातुरस्य लक्ष्यन्ते त्रीन् पक्षान्न स जीवति||२२||
🔊 Audio coming soon
ನಿಷ್ಠ್ಯೂತ ಇತ್ಯಾದೌ ಬಹುವಿಧವರ್ಣಯೋಗಃ ಪೂರ್ವಾರಿಷ್ಟಾದ್ವಿಶೇಷಃ| ಸೀದತೀತಿ ಮಜ್ಜತಿ| “ಯಸ್ಯ ಪಿತ್ತಂ” (ಸೂ.ಅ.೧೮) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೋಕ್ತೋಽಪಿ ಶಙ್ಖಕ ಇಹ ಮರಣಸೂಚಕತಯಾ ರಿಷ್ಟತ್ವೇನೋಚ್ಯತೇ||೧೮-೨೨||
ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕೌ- ವಿಜ್ಞಾನಾನಿ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ಮರಣೇ ಪ್ರತ್ಯುಪಸ್ಥಿತೇ| ಭವನ್ತ್ಯೇತಾನಿ ಸಮ್ಪಶ್ಯೇದನ್ಯಾನ್ಯೇವಂವಿಧಾನಿ ಚ||೨೩|| ತಾನಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಲಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ನ ತು ಸರ್ವಾಣಿ ಮಾನವಮ್| ವಿಶನ್ತಿ ವಿನಶಿಷ್ಯನ್ತಂ ತಸ್ಮಾದ್ಬೋಧ್ಯಾನಿ ಸರ್ವತಃ||೨೪||
तत्र श्लोकौ- विज्ञानानि मनुष्याणां मरणे प्रत्युपस्थिते| भवन्त्येतानि सम्पश्येदन्यान्येवंविधानि च||२३|| तानि सर्वाणि लक्ष्यन्ते न तु सर्वाणि मानवम्| विशन्ति विनशिष्यन्तं तस्माद्बोध्यानि सर्वतः||२४||
🔊 Audio coming soon
ವಿಜ್ಞಾನಾನೀತಿ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ನಯನಾದಿವೈಕೃತಾನಿ ಜ್ಞೇಯಾನಿ| ಸರ್ವಾಣಿ ಲಕ್ಷ್ಯನ್ತ ಇತಿ ನಾನಾಪುರುಷೇಷು ಲಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ| ನ ತು ಸರ್ವಾಣಿ ಮಾನವಂ ವಿಶನ್ತೀತಿ ಏಕಪುರುಷಂ ನ ಸರ್ವಾಣಿ ವಿಶನ್ತೀತಿ||೨೩-೨೪||
ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಥಾನೇ ಯಸ್ಯಶ್ಯಾವನಿಮಿತ್ತೀಯಮಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನಾಮ ನವಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೯||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने यस्यश्यावनिमित्तीयमिन्द्रियं नाम नवमोऽध्यायः||९||
🔊 Audio coming soon
ಇತಿ ಶ್ರೀ ಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಂ ಯಸ್ಯಶ್ಯಾವನಿಮಿತ್ತೀಯಮಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನಾಮ ನವಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೯||