63. yōnikandanidānam

Adhikarana yonikandasya nidAnapUrvakaM sAmAnyalakShaNam (1-2) · Śloka 2

अथ योनिकन्दनिदानम् | दिवास्वप्नादतिक्रोधाद्व्यायामादतिमैथुनात् | क्षताच्च नखदन्ताद्यैर्वाताद्याः कुपिता यदा ||१|| पूयशोणितसङ्काशं निकुचाकृतिसन्निभम् | जनयन्ति यदा योनौ नाम्ना कन्दः स योनिजः ||२||

योन्याश्रयत्वात् योनिकन्दनिदानमाह– दिवास्वप्नादित्यादि| नखदन्ताद्यैरित्यत्रादिशब्दात् कण्टकादिपरिग्रहः| वाताद्याः कुपिता इति यथानिदानं प्रत्येकं वातादयः कुपिताः| निकुचाकृतिसन्निभमिति वर्तुलमित्यर्थः; अस्यानन्तरं गुडकमिति द्रष्टव्यं, तेन नपुंसकलिङ्गता सङ्गता भवति| कन्दः प्रायेण जरन्नारीयोनिगतो निकुचाकारो रोगः||१-२||

Adhikarana yonikandasya vAtajAdibhedena lakShaNAni (3-4) · Śloka 4

रूक्षं विवर्णं स्फुटितं वातिकं तं विनिर्दिशेत् | दाहरागज्वरयुतं विद्यात् पित्तात्मकं तु तम् ||३|| नीलपुष्पप्रतीकाशं कण्डूमन्तं कफात्मकम् | सर्वलिङ्गसमायुक्तं सन्निपातात्मकं विदुः ||४||

वातजादिभेदेन रूपमाह– रूक्षमित्यादि| नीलपुष्पप्रतीकाशमिति अतसीकुसुमवर्णम्| कफजेऽपि नीलता व्याधिप्रभावादेव; अन्ये तु पैत्तिकलक्षण एव सम्बध्नन्ति, योग्यत्वात्||३-४||

Adhikarana puShpikA · Śloka 63

इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने योनिकन्दनिदानं समाप्तम् ||६३||

इति श्रीकण्ठदत्तकृतायां मधुकोशव्याख्यायां योनिकन्दनिदानं समाप्तम्||६३||