Adhikarana 1 (1-12) · Śloka 12
అథాతో మిశ్రకచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1||
యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
పాల్యామయాస్తు విస్రావ్యా ఇత్యుక్తం ప్రాఙ్నిబోధ తాన్ |
పరిపోటస్తథోత్పాత ఉన్మంథో దుఃఖవర్ధనః ||3||
పంచమః పరిలేహీ చ కర్ణపాల్యాం గదాః స్మృతాః |
సౌకుమార్యాచ్చిరోత్సృష్టే సహసాఽభిప్రవర్ధితే ||4||
కర్ణశోఫో భవేత్ పాల్యాం సరుజః పరిపోటవాన్ |
కృష్ణారుణనిభః స్తబ్ధః స వాతాత్ పరిపోటకః ||5||
గుర్వాభరణసంయోగాత్తాడనాద్ధర్షణాదపి |
శోఫః పాల్యాం భవేచ్ఛ్యావో దాహపాకరునాన్వితః ||6||
రక్తో వా రక్తపిత్తాభ్యాముత్పాతః స గదో మతః |
బలాద్వర్ధయతః కర్ణం పాల్యాం వాయుః ప్రకుప్యతి ||7||
గృహీత్వా సకఫం కుర్యాచ్ఛోఫం తద్వర్ణవేదనం |
ఉన్మంథకః సకండూకో వికారః కఫవాతజః ||8||
వర్ధమానే యదా కర్ణే కండూదాహరుగన్వితః |
శోఫో భవతి పాకశ్చ త్వక్స్థోఽసౌ దుఃఖవర్ధనః ||9||
కఫాసృక్కృమయః కుర్యుః సర్షపాభా వికారిణీః |
స్రావిణీః పిడకాః పాల్యాం కండూదాహరుగన్వితాః ||10||
కఫాసృక్కృమిసంభూతః స విసర్పన్నితస్తతః |
లిహ్యాత్ సశష్కులీం పాలీం పరిలేహీతి స స్మృతః ||11||
పాల్యామయా హ్యమీ ఘోరా నరస్యాప్రతికారిణః |
మిథ్యాహారబిహారస్య పాలిం హింస్యురుపేక్షితాః ||12||
View original
अथातो मिश्रकचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
पाल्यामयास्तु विस्राव्या इत्युक्तं प्राङ्निबोध तान् |
परिपोटस्तथोत्पात उन्मन्थो दुःखवर्धनः ||३||
पञ्चमः परिलेही च कर्णपाल्यां गदाः स्मृताः |
सौकुमार्याच्चिरोत्सृष्टे सहसाऽभिप्रवर्धिते ||४||
कर्णशोफो भवेत् पाल्यां सरुजः परिपोटवान् |
कृष्णारुणनिभः स्तब्धः स वातात् परिपोटकः ||५||
गुर्वाभरणसंयोगात्ताडनाद्धर्षणादपि |
शोफः पाल्यां भवेच्छ्यावो दाहपाकरुनान्वितः ||६||
रक्तो वा रक्तपित्ताभ्यामुत्पातः स गदो मतः |
बलाद्वर्धयतः कर्णं पाल्यां वायुः प्रकुप्यति ||७||
गृहीत्वा सकफं कुर्याच्छोफं तद्वर्णवेदनम् |
उन्मन्थकः सकण्डूको विकारः कफवातजः ||८||
वर्धमाने यदा कर्णे कण्डूदाहरुगन्वितः |
शोफो भवति पाकश्च त्वक्स्थोऽसौ दुःखवर्धनः ||९||
कफासृक्कृमयः कुर्युः सर्षपाभा विकारिणीः |
स्राविणीः पिडकाः पाल्यां कण्डूदाहरुगन्विताः ||१०||
कफासृक्कृमिसम्भूतः स विसर्पन्नितस्ततः |
लिह्यात् सशष्कुलीं पालीं परिलेहीति स स्मृतः ||११||
पाल्यामया ह्यमी घोरा नरस्याप्रतिकारिणः |
मिथ्याहारबिहारस्य पालिं हिंस्युरुपेक्षिताः ||१२||
Adhikarana 2 (13-27) · Śloka 28
తస్మాదాశు భిషక్ తేషు స్నేహాదిక్రమమాచరేత్ |
తథాఽభ్యంగపరీషేకప్రదేహాసృగ్విమోక్షణం ||13||
సామాన్యతో విశేషాచ్చ వక్ష్యామ్యభ్యంజనం ప్రతి |
ఖరమంజరియష్ట్యాహ్వసైంధవామరదారుభిః ||14||
సుపిష్టైః సాశ్వగంధైశ్చ మూలకావల్గుజైః ఫలైః |
సర్పిస్తైలవసామజ్జమధూచ్ఛిష్టాని పాచయేత్ ||15||
సక్షీరాణ్యథ తైః పాలిం ప్రదిహ్యాత్ పరిపోటకే |
మంజిష్ఠాతిలయష్ట్యాహ్వసారివోత్పలపద్మకైః ||16||
సరోధ్రైః సకదంబైశ్చ బలాజంబ్వామ్రపల్లవైః |
సిద్ధం ధాన్యామ్లసంయుక్తం తైలముత్పాతనాశనం ||17||
తాలపత్ర్యశ్వగంధార్కబాకుచీఫలసైంధవైః |
తైలం కులీరగోధాభ్యాం వసయా సహ పాచితం ||18||
సరలాలాంగలీభ్యాం చ హితమున్మంథనాశనం |
తథాఽశ్మంతకజంబ్వామ్రపత్రక్వాథేన సేచనం ||19||
ప్రపౌండరీకమధుకమంజిష్ఠారజనీద్వయైః |
చూర్ణైరుద్వర్తనైః పాలీం తైలాక్తామవచూర్ణయేత్ ||20||
లాక్షావిడంగకల్కేన తైలం పక్త్వాఽవచారయేత్ |
స్విన్నాం గోమయపిండేన ప్రదిహ్యాత్ పరిలేహికే ||21||
పిష్టైర్విడంగైరథవా త్రివృచ్ఛ్యామార్కసంయుతైః |
కరంజేంగుదిబీజైర్వా కుటజారగ్వధాయుతైః ||22||
సర్వైర్వా సార్షపం తైలం సిద్ధం మరిచసంయుతం |
సనింబపత్రైరభ్యంగే మధూచ్ఛిష్టాన్వితం హితం ||23||
పాలీషు వ్యాధియుక్తాసు తన్వీషు కఠినాసు చ |
పుష్ట్యర్థం మార్దవార్థం చ కుర్యాదభ్యంజనం త్విదం ||24||
లోపాకానూపమజ్జానం వసాం తైలం నవం ఘృతం |
పచేద్దశగుణం క్షీరమావాప్య మధురం గణం ||25||
అపామార్గాశ్వగంధే చ తథా లాక్షారసం శుభం |
తత్సిద్ధం పరిపూతం చ స్వనుగుప్తం నిధాపయేత్ ||26||
తేనాభ్యంజ్యాత్ సదా పాలీం సుస్విన్నామతిమర్దితాం |
ఏతేన పాల్యో వర్ధంతే నిరుజో నిరుపద్రవాః ||27||
మృద్వ్యః పుష్టాః సమాః స్నిగ్ధా జాయంతే భూషణక్షమాః |28|
View original
तस्मादाशु भिषक् तेषु स्नेहादिक्रममाचरेत् |
तथाऽभ्यङ्गपरीषेकप्रदेहासृग्विमोक्षणम् ||१३||
सामान्यतो विशेषाच्च वक्ष्याम्यभ्यञ्जनं प्रति |
खरमञ्जरियष्ट्याह्वसैन्धवामरदारुभिः ||१४||
सुपिष्टैः साश्वगन्धैश्च मूलकावल्गुजैः फलैः |
सर्पिस्तैलवसामज्जमधूच्छिष्टानि पाचयेत् ||१५||
सक्षीराण्यथ तैः पालिं प्रदिह्यात् परिपोटके |
मञ्जिष्ठातिलयष्ट्याह्वसारिवोत्पलपद्मकैः ||१६||
सरोध्रैः सकदम्बैश्च बलाजम्ब्वाम्रपल्लवैः |
सिद्धं धान्याम्लसंयुक्तं तैलमुत्पातनाशनम् ||१७||
तालपत्र्यश्वगन्धार्कबाकुचीफलसैन्धवैः |
तैलं कुलीरगोधाभ्यां वसया सह पाचितम् ||१८||
सरलालाङ्गलीभ्यां च हितमुन्मन्थनाशनम् |
तथाऽश्मन्तकजम्ब्वाम्रपत्रक्वाथेन सेचनम् ||१९||
प्रपौण्डरीकमधुकमञ्जिष्ठारजनीद्वयैः |
चूर्णैरुद्वर्तनैः पालीं तैलाक्तामवचूर्णयेत् ||२०||
लाक्षाविडङ्गकल्केन तैलं पक्त्वाऽवचारयेत् |
स्विन्नां गोमयपिण्डेन प्रदिह्यात् परिलेहिके ||२१||
पिष्टैर्विडङ्गैरथवा त्रिवृच्छ्यामार्कसंयुतैः |
करञ्जेङ्गुदिबीजैर्वा कुटजारग्वधायुतैः ||२२||
सर्वैर्वा सार्षपं तैलं सिद्धं मरिचसंयुतम् |
सनिम्बपत्रैरभ्यङ्गे मधूच्छिष्टान्वितं हितम् ||२३||
पालीषु व्याधियुक्तासु तन्वीषु कठिनासु च |
पुष्ट्यर्थं मार्दवार्थं च कुर्यादभ्यञ्जनं त्विदम् ||२४||
लोपाकानूपमज्जानं वसां तैलं नवं घृतम् |
पचेद्दशगुणं क्षीरमावाप्य मधुरं गणम् ||२५||
अपामार्गाश्वगन्धे च तथा लाक्षारसं शुभम् |
तत्सिद्धं परिपूतं च स्वनुगुप्तं निधापयेत् ||२६||
तेनाभ्यञ्ज्यात् सदा पालीं सुस्विन्नामतिमर्दिताम् |
एतेन पाल्यो वर्धन्ते निरुजो निरुपद्रवाः ||२७||
मृद्व्यः पुष्टाः समाः स्निग्धा जायन्ते भूषणक्षमाः |२८|
Adhikarana 3 (28-31) · Śloka 31
నీలీదలం భృంగరజోఽర్జునత్వక్ పిండీతకం కృష్ణమయోరజశ్చ |
బీజోద్భవం సాహచరం చ పుష్పం పథ్యాక్షధాత్రీసహితం విచూర్ణ్య ||28||
ఏకీకృతం సర్వమిదం ప్రమాయ పంకేన తుల్యం నలినీభవేన |
సంయోజ్య పక్షం కలశే నిధాయ లౌహే ఘటే సద్మని సాపిధానే ||29||
అనేన తైలం విపచేద్విమిశ్రం రసేన భృంగత్రిఫలాభ వేన |
ఆసన్నపాకే చ పరీక్షణార్థం పత్రం బలాకాభవమాక్షిపేచ్చ ||30||
భవేద్యదా తద్భ్రమరాంగనీలం తదా విపక్వం వినిధాయ పాత్రే |
కృష్ణాయసే మాసమవస్థితం తదభ్యంగయోగాత్ పలితాని హన్యాత్ ||31||
View original
नीलीदलं भृङ्गरजोऽर्जुनत्वक् पिण्डीतकं कृष्णमयोरजश्च |
बीजोद्भवं साहचरं च पुष्पं पथ्याक्षधात्रीसहितं विचूर्ण्य ||२८||
एकीकृतं सर्वमिदं प्रमाय पङ्केन तुल्यं नलिनीभवेन |
संयोज्य पक्षं कलशे निधाय लौहे घटे सद्मनि सापिधाने ||२९||
अनेन तैलं विपचेद्विमिश्रं रसेन भृङ्गत्रिफलाभ वेन |
आसन्नपाके च परीक्षणार्थं पत्रं बलाकाभवमाक्षिपेच्च ||३०||
भवेद्यदा तद्भ्रमराङ्गनीलं तदा विपक्वं विनिधाय पात्रे |
कृष्णायसे मासमवस्थितं तदभ्यङ्गयोगात् पलितानि हन्यात् ||३१||
Adhikarana 4 (32-37) · Śloka 37
సైరీయజంబ్వర్జునకాశ్మరీజం పుష్పం తిలాన్మార్కవచూతబీజే |
పునర్నవే కర్దమకంటకార్యౌ కాసీసపిండీతకబీజసారం ||32||
ఫలత్రయం లోహరజోఽంజనం చ యష్ట్యాహ్వయం నీరజసారివే చ |
పిష్ట్వాఽథ సర్వం సహ మోదయంత్యా సారాంభసా బీజకసంభవేన ||33||
సారాంభసః సప్తభిరేవ పశ్చాత్ ప్రస్థైః సమాలోడ్య దశాహగుప్తం |
లౌహే సుపాత్రే వినిధాయ తైలమక్షోద్భవం తచ్చ పచేత్ ప్రయత్నాత్ ||34||
పక్వం చ లౌహేఽభినవే నిధాయ నస్యం విదధ్యాత్ పరిశుద్ధకాయః |
అభ్యంగయోగైశ్చ నియుజ్యమానం భుంజీత మాషాన్ కృశరామథో వా ||35||
మాసోపరిష్టాద్ధనకుంచితాగ్రాః కేశా భవంతి భ్రమరాంజనాభాః |
కేశాస్తథాఽన్యే ఖలతౌ భవేయుర్జరా న చైనం సహసాఽభ్యుపైతి ||36||
బలం పరం సంభవతీంద్రియాణాం భవేచ్చ వక్త్రం వలిభిర్విముక్తం |
నాకామినేఽనర్థిని నాకృతాయ నైవారయే తైలమిదం ప్రదేయం ||37||
View original
सैरीयजम्ब्वर्जुनकाश्मरीजं पुष्पं तिलान्मार्कवचूतबीजे |
पुनर्नवे कर्दमकण्टकार्यौ कासीसपिण्डीतकबीजसारम् ||३२||
फलत्रयं लोहरजोऽञ्जनं च यष्ट्याह्वयं नीरजसारिवे च |
पिष्ट्वाऽथ सर्वं सह मोदयन्त्या साराम्भसा बीजकसम्भवेन ||३३||
साराम्भसः सप्तभिरेव पश्चात् प्रस्थैः समालोड्य दशाहगुप्तम् |
लौहे सुपात्रे विनिधाय तैलमक्षोद्भवं तच्च पचेत् प्रयत्नात् ||३४||
पक्वं च लौहेऽभिनवे निधाय नस्यं विदध्यात् परिशुद्धकायः |
अभ्यङ्गयोगैश्च नियुज्यमानं भुञ्जीत माषान् कृशरामथो वा ||३५||
मासोपरिष्टाद्धनकुञ्चिताग्राः केशा भवन्ति भ्रमराञ्जनाभाः |
केशास्तथाऽन्ये खलतौ भवेयुर्जरा न चैनं सहसाऽभ्युपैति ||३६||
बलं परं सम्भवतीन्द्रियाणां भवेच्च वक्त्रं वलिभिर्विमुक्तम् |
नाकामिनेऽनर्थिनि नाकृताय नैवारये तैलमिदं प्रदेयम् ||३७||
Adhikarana 5 (38-42) · Śloka 42
లాక్షా రోధ్రం ద్వే హరిద్రే శిలాలే కుష్ఠం నాగం గైరికా వర్ణకాశ్చ |
మంజిష్ఠోగ్రా స్యాత్ సురాష్ట్రోద్భవా చ పత్తంగం వై రోచనా చాంజనం చ ||38||
హేమాంగత్వక్ పాండుపత్రం వటస్య కాలీయం స్యాత్ పద్మకం పద్మమధ్యం |
రక్తం శ్వేతం చందనం పారదం చ కాకోల్యాదిః క్షీరపిష్టశ్చ వర్గః ||39||
మేదో మజ్జా సిక్థకం గోఘృతం చ దుగ్ధం క్వాథః క్షీరిణాం చ ద్రుమాణాం |
ఏతత్ సర్వం పక్వమైకధ్యతస్తు వక్త్రాభ్యంగే సర్పిరుక్తం ప్రధానం ||40||
హన్యాద్ వ్యంగం నీలికాం చాతివృద్ధాం వక్త్రే జాతాః స్ఫోటికాశ్చాపి కాశ్చిత్ |
పద్మాకారం నిర్వలీకం చ వక్త్రం కుర్యాదేతత్ పీనగండం మనోజ్ఞం ||41||
రాజ్ఞామేతద్యోషితాం చాపి నిత్యం కుర్యాద్వైద్యస్తత్సమానాం నృణాం చ |
కుష్ఠఘ్నం వై సర్పిరేతత్ ప్రధానం యేషాం పాదే సంతి వైపాదికాశ్చ ||42||
View original
लाक्षा रोध्रं द्वे हरिद्रे शिलाले कुष्ठं नागं गैरिका वर्णकाश्च |
मञ्जिष्ठोग्रा स्यात् सुराष्ट्रोद्भवा च पत्तङ्गं वै रोचना चाञ्जनं च ||३८||
हेमाङ्गत्वक् पाण्डुपत्रं वटस्य कालीयं स्यात् पद्मकं पद्ममध्यम् |
रक्तं श्वेतं चन्दनं पारदं च काकोल्यादिः क्षीरपिष्टश्च वर्गः ||३९||
मेदो मज्जा सिक्थकं गोघृतं च दुग्धं क्वाथः क्षीरिणां च द्रुमाणाम् |
एतत् सर्वं पक्वमैकध्यतस्तु वक्त्राभ्यङ्गे सर्पिरुक्तं प्रधानम् ||४०||
हन्याद् व्यङ्गं नीलिकां चातिवृद्धां वक्त्रे जाताः स्फोटिकाश्चापि काश्चित् |
पद्माकारं निर्वलीकं च वक्त्रं कुर्यादेतत् पीनगण्डं मनोज्ञम् ||४१||
राज्ञामेतद्योषितां चापि नित्यं कुर्याद्वैद्यस्तत्समानां नृणां च |
कुष्ठघ्नं वै सर्पिरेतत् प्रधानं येषां पादे सन्ति वैपादिकाश्च ||४२||
Adhikarana 6 (43) · Śloka 43
హరీతకీచూర్ణమరిష్టపత్రం చూతత్వచం దాడిమపుష్పవృంతం |
పత్రం చ దద్యాన్మదయంతికాయా లేపోఽంగరాగో నరదేవయోగ్యః ||43||
View original
हरीतकीचूर्णमरिष्टपत्रं चूतत्वचं दाडिमपुष्पवृन्तम् |
पत्रं च दद्यान्मदयन्तिकाया लेपोऽङ्गरागो नरदेवयोग्यः ||४३||
Adhikarana puShpikA · Śloka 25
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం చికిత్సాస్థానే మిశ్రకచికిత్సితం నామ పంచవింశోఽధ్యాయః ||25||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने मिश्रकचिकित्सितं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः ||२५||