26. śastravidhiradhyāyaḥ

Adhikarana shastravidhiradhyAyaH (2-3) · Śloka 3

अथातः शस्त्रविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| )|३|

Adhikarana ShaDviMshatiH shastrANiteShAmupayogaH ShavDishatishastrANAM nAmAni (1-3.5) · Śloka 3

षड्विंशतिः सुकर्मारैर्घटितानि यथाविधि| शस्त्राणि रोमवाहीनि बाहुल्येनाङ्गुलानि षट्||१|| सुरूपाणि सुधाराणि सुग्रहाणि च कारयेत्| अकरालानि सुध्मातसुतीक्ष्णावर्तितेऽयसि||२|| समाहितमुखाग्राणि नीलम्भोजच्छवीनि च| नामानुगतरूपाणि सदा सन्निहितानि च||३|| स्वोन्मनार्धचतुर्थांशफलान्येकैकशोऽपि च| प्रायो द्वित्राणि, युञ्जीत तानि स्थानविशेषतः||४|| (मण्डलाग्रं वृद्धिपत्रमुत्पलाध्यर्द्धधारके| सर्पैषण्यौ वेतसाख्यं शरार्यास्यत्रिकूर्चके||१|| कुशास्यं साटवदनमन्तर्वक्रार्धचन्द्रके (कम्)| व्रीहिमुखं कुठारी च शलाकाङ्गुलिशस्त्रके||२|| बडिशं करपत्राख्यं कर्तरी नखशस्त्रकम्| दन्तलेखनकं सूच्यः कूर्चो नाम ख्रजाह्वयम्||३|| आरा चतुर्विधाकारा तथा स्यात्कर्णवेधनी(नम्)||३.५||

Adhikarana 1 maNDalAgraM shastram (5) · Śloka 5

मण्डलाग्रं फले तेषां तर्जन्यन्तर्नखाकृति| लेखने छेदने योज्यं पोथकीशुण्डिकादिषु||५||

Adhikarana 2 vRuddhipatraM (6-7) · Śloka 7

वृद्धिपत्रं क्षुराकारं छेदभेदनपाटने| ऋज्वग्रमुन्नते शोफे गम्भीरे च तदन्यथा||६|| नताग्रं पृष्ठतो दीर्घह्रस्ववक्त्रं यथाश्रयम्| |७|

Adhikarana 3 utpalapatraM,4 adhyarddadhAraM shastram (7) · Śloka 7

| उत्पलाध्यर्धधाराख्ये भेदने छेदने तथा||७||

Adhikarana 5 sarpAsyaM shastram (8) · Śloka 8

सर्पास्यं घ्राणकर्णार्शश्च्छेदनेऽर्धाङ्गुलं फले| |८|

Adhikarana 6 anveShaNA eShaNI bhedanArthA eShaNI ca shastram (8-9) · Śloka 9

| गतेरन्वेषणे श्लक्ष्णा गण्डूपदमुखैषणी||८|| भेदनार्थेऽपरा सूचीमुखा मूलनिविष्टखा| |९|

Adhikarana 7 vetasapatraM shastram (9) · Śloka 9

| वेतसं व्यघने|९|

Adhikarana 8 sharArimukhaM shastram,9 trikUrcakaM shastram (9) · Śloka 9

| स्राव्ये शरार्यास्यत्रिकूर्चके||९||

Adhikarana 10 kushapatraM shatram11 ATAmukhaM shastram (10) · Śloka 10

कुशाटावदने स्राव्ये ह्यङ्गुलं स्यात्तयोः फलम्| |१०|

Adhikarana 12 antarmukhaM shastram (10-11) · Śloka 11

| तद्वदन्तर्मुखं तस्य फलमध्यर्धमङ्गुलम्||१०|| अर्धचन्द्राननं चैतत्| |११|

Adhikarana 13 vrIhimukhaM shastraM (11) · Śloka 11

तथाध्यर्धाङ्गुलं फले| व्रीहिवक्त्रं प्रयोज्यं च तच्छिरोदरयोर्व्यधे||११||

Adhikarana 14 kuThArI shastram (12) · Śloka 12

पृथुः कुठारी गोदन्तसदृशार्धाङ्गुलानना| तयोर्ध्वदण्डया विध्येदुपर्यस्थां स्थितां शिराम्||१२||

Adhikarana 15 shalAkA shastram (13) · Śloka 13

ताम्री शलाका द्विमुखी मुखे कुरुबकाकृतिः| लिङ्गनाशं तया विध्येत्|१३|

Adhikarana 16 a~gulIshastram (13-15) · Śloka 15

| कुर्यादङ्गुलिशस्त्रकम्||१३|| मुद्रिकानिर्गतमुखं फले त्वर्धाङ्गुलायतम्| योगतो वृद्धिपत्रेण मण्डलाग्रेण वा समम्||१४|| तत्प्रदेशिन्यग्रपर्वप्रमाणार्पणमुद्रिकम्| सूत्रबद्धं गलस्रोतोरोगच्छेदनभेदने||१५||

Adhikarana 17 baDishaM shastram (16) · Śloka 16

ग्रहणे शुण्डिकार्मादेर्बडिशं सुनताननम्| |१६|

Adhikarana 18 karapatraM shastram (16-17) · Śloka 17

| छेदेऽस्त्थ्नां करपत्रं तु खरधारं दशाङ्गुलम्||१६|| विस्तारे द्व्यङ्गुलं सूक्ष्मदन्तं सुत्सरुबन्धनम्| |१७|

Adhikarana 19 kartarI shastram (17) · Śloka 17

| स्नायुसूत्रकचच्छेदे कर्तरी कर्तरीनिभा||१७||

Adhikarana 20 nakhashastram (18) · Śloka 18

वक्त्रर्जुधारं द्विमुखं नखशस्त्रं नवाङुलम्| सूक्ष्मशल्योद्धृतिच्छेदमेदप्रच्छानलेखने||१८||

Adhikarana 21 dantalekhanakaM shastram (19) · Śloka 19

अधुना दन्तलेखनशस्त्रमाह एकधारं चतुष्कोणं प्रबद्धाकृति चैकतः| दन्तलेखनकं तेन शोधयेद्वन्तशर्कराम्||१९||

Adhikarana 22 sUcItrayaM shastram (20-22) · Śloka 22

अधुना सूचीशस्त्रमाह वृत्ता गूढदृढाः पाशे तिस्रः सूच्योऽत्र सीवने| मांसलानां प्रदेशानां त्र्यस्रा त्र्यङ्गुलमायता||२०|| अल्पमांसास्थिसन्धिस्थव्रणानां द्व्यङ्गुलायता| व्रीहिवक्त्रा धनुर्वक्त्रा पक्वामाशयमर्मसु||२१|| सा सार्धद्व्यङ्गुला| |२२|

Adhikarana 23 kUrcaH shastram (22-23) · Śloka 23

अधुना कूर्चं लिलक्षयिषुराह सर्ववृत्तास्ताश्चतुरङ्गुलाः| कूर्चो वृत्तैकपीठस्थाः सप्ताष्टौ वा सुबन्धनाः||२२|| स योज्यो नीलिकाव्यङ्गकेशशातेषु कुट्टने| |२३|

Adhikarana 24 khajaH shastram (23-24) · Śloka 24

| अर्धाङ्गुलमुखैर्वृत्तैरष्टाभिः कण्टकैः खजः||२३|| पाणिभ्यां मथ्यमानेन घ्राणात्तेन हरेदसृक्| |२४|

Adhikarana 25 karNavevyadhanaM shastram (24) · Śloka 24

| व्यधनं कर्णपालीनां यूथिकामुकुलाननम्||२४||

Adhikarana 26 ArA shastram (25-26) · Śloka 26

आराऽर्धाङ्गुलवृत्तास्या तत्प्रवेशा तथोर्ध्वतः| चतुरस्रा, तया विध्येच्छोफं पक्वामसंशये||२५|| कर्णपालीं च बहलां| |२६|

Adhikarana karNavedhanI sUcI (26) · Śloka 26

बहलायाश्च शस्यते| सूची त्रिभागसुषिरा त्र्यङ्गुला कर्णवेधनी||२६||

Adhikarana anushastrANi (27-28) · Śloka 28

जलौकःक्षारदहनकाचोपलनखादयः| अलौहान्यनुशस्त्राणि, तान्येवं च विकल्पयेत्||२७|| अपराण्यपि यन्त्रादीन्वुपयोगं च यौगिकम्| |२८|

Adhikarana shastra kAryANi (28-29) · Śloka 29

| उत्पाट्यपाट्यसीव्यैष्यलेख्यप्रच्छानकुट्टनम्||२८|| छेद्यं भेद्यं व्यधो मन्थो ग्रहो दाहश्च तत्क्रियाः| |२९|

Adhikarana shastradoShAH (29-30) · Śloka 30

शस्त्रदोशानह | कुण्ठखण्डतनुस्थूलह्रस्वदीर्घत्ववक्रताः||२९|| शस्त्राणां खरधारत्वमष्टौ दोषाः प्रकीर्तिताः| |३०|

Adhikarana shastragrahaNavidhiH (30-32) · Śloka 32

अधुना शस्त्राणां ग्रहणविधिं दर्शयति | छेदभेदनलेख्यार्थं शस्त्रं वृन्तफलान्तरे||३०|| तर्जनीमध्यमाङ्गुष्ठैर्गृह्णीयात्सुसमाहितः| विस्रावणानि वृन्ताग्रे तर्जन्यङ्गुष्ठकेन च||३१|| तलप्रच्छन्नवृन्ताग्रं ग्राह्यं व्रीहिमुखं मुखे| मूलेष्वाहरणार्थानि क्रियासौकर्यतोऽपरम्||३२||

Adhikarana shastrakoshaH (33-34) · Śloka 34

शस्त्रकोशमाचष्टते स्यान्नवाङ्गुलविस्तारः सुघनो द्वादशाङ्गुलः| क्षौ मपत्रोर्णकौशेयदुकूलमृदुचर्मजः||३३|| विन्यस्तपाशः सुस्यूतः सान्तरोर्णार्स्थशस्त्रकः| शलाकापिहितास्यश्च शस्त्रकोशः सुसञ्चयः||३४||

Adhikarana jalaukasAM viShayaH (35) · Śloka 35

सुकुमारबालानामस्रविस्रावणार्थं जलौकसो योजयेत् जलौकसस्तु सुखिनां रक्तस्रावाय योजयेत्| |३५|

Adhikarana varjyA jalaukasaH (35-37) · Śloka 37

ताश्च द्विप्रकाराः,- सविषा निर्विषाश्च| तत्र सविषाणां सापायत्वात्ता एव तावल्लक्षयति | दुष्टाम्बुमत्स्यभेकाहिशवकोथमलोद्भवाः||३५|| रक्ताः श्वेता भृशं कृष्णाश्चपलाः स्थूलपिच्छिलाः| इन्द्रायुधविचित्रोर्ध्वराजयो रोमशाश्च ताः||३६|| सविषा वर्जयेत्| |३७|

Adhikarana varjyAprayoge doShaH varjyAdoShe cikitsA (37) · Śloka 37

ताभिः कण्डूपाकज्वरभ्रमाः| विषपित्तास्रनुत्कार्यं तत्र|३७|

Adhikarana grAhyA jalaukasaH (37-38) · Śloka 38

| शुद्धाम्बुजाः पुनः||३७|| निर्विषाः शैवलश्यावा वृत्ता नीलोर्ध्वराजयः| कषायपृष्ठास्तन्वङ्ग्यः किञ्चित्पीतोदराश्च याः||३८||

Adhikarana grAhyAsvapi mattA varjyAH (39) · Śloka 39

ता अप्यसम्यग्वमनात् प्रततं च निपातनात्| सीदन्तीः सलिलं प्राप्य रक्तमत्ता इति त्यजेत्||३९||

Adhikarana jalaukasAM prayogaH (40-41) · Śloka 41

अथेतरा निशाकल्कयुक्तेऽम्भसि परिप्लुताः| अवन्तिसोमे तक्रे वा पुनश्चाश्वासिता जले||४०|| लागयेद्दृतमृत्स्तन्यरक्तशस्त्रनिपातनैः| पिबन्तीरुन्नतस्कन्धाश्छादयेन्मृदुवाससा||४१||

Adhikarana jalaukAH prathamaM duShTaM raktaM pibati (42-1) · Śloka 1

सम्पृक्ताद्दुष्टशुद्धास्राज्जलौका दुष्टशोणितम्| आदत्ते प्रथमं हंसः क्षीरं क्षीरोदकादिव||४२|| (गुल्मार्शोविद्रधीन् कुष्ठवातरक्तगलामयान्| नेत्ररुग्विषवीसर्पान् शमयन्ति जलौकसः| )||१||

Adhikarana jalaukasAM mokShaNakAlaH (43) · Śloka 43

दंशस्य तोदे कण्ड्वां वा मोक्षयेत्| |४३|

Adhikarana mokShitAnAM kRutyam (43) · Śloka 43

वामयेच्च ताम्| पटुतैलाक्तवदनां श्लक्ष्णकण्डनरूषिताम्||४३||

Adhikarana saptAhAdarvAk jalaukasAM punaH prayo niShedhaH (44) · Śloka 44

रक्षन् रक्तमदाद्भूयः सप्ताहं ता न पातयेत्| |४४|

Adhikarana jalaukasAM samyagvamanalakShaNam (44) · Śloka 44

| पूर्ववत् पटुता दार्ढ्यं सम्यग्वान्ते जलौकसाम्||४४||

Adhikarana ativAnte lakShaNam (45) · Śloka 45

क्लमोऽतियोगान्मृत्युर्वा| |४५|

Adhikarana durvAnte lakShaNam (45) · Śloka 45

दुर्वान्ते स्तब्धता मदः| |४५|

Adhikarana jalaukasAM pAlanavidhiH (45-46) · Śloka 46

| अन्यत्रान्यत्र ताः स्थाप्या घटे मृत्स्नाम्बुगर्भिणि||४५|| लालादिकोथनाशार्थं, सविषाः स्युस्तदन्वयात्| |४६|

Adhikarana daMshAparisrAve strAvaNauShadham (46) · Śloka 46

| अशुद्धौ स्रावयेद्दंशान् हरिद्रागुडमाक्षिकैः||४६||

Adhikarana daMshastrAvAnantaraM kRutyam (47) · Śloka 47

शतधौताज्यपिचवस्ततो लेपाश्च शीतलाः| |४७|

Adhikarana srAvaphalam (47) · Śloka 47

| दुष्टरक्तापगमनात्सद्यो रागरुजां शमः||४७||

Adhikarana dvitIye~ahni punaHsrAvaH (48) · Śloka 48

अशुद्धं चलितं स्थानात्स्थितं रक्तं व्रणाशये| व्यम्लीभवेत्पर्युषितं तस्मात्तत्स्रावयेत्पुनः||४८||

Adhikarana alAbughaTikayoraviShayaH (49) · Śloka 49

युञ्ज्यान्नालाबुघटिका रक्ते पित्तेन दूषिते| तासामनलसंयोगात्|४९|

Adhikarana alAbughaTikayorviShayaH (49) · Śloka 49

| युञ्ज्यात्तु कफवायुना||४९||

Adhikarana shRu~ggasyAviShayaH (50) · Śloka 50

कफेन दुष्टं रुधिरं न शृङ्गेण विनिर्हरेत्| स्कन्नत्वात्|५०|

Adhikarana shRu~ggasya viShayaH (50) · Śloka 50

| वातपित्ताभ्यां दुष्टम् शृङ्गेण निर्हरेत्||५०||

Adhikarana pracchAnavidhiH pracchAnasya viShayaH jalaukasAM viShayaH shRu~ggAlAbughaTikAnAM viShayaH shirAvyadhasya viShayaH (51-53) · Śloka 53

गात्रं बद्धोपरि दृढं रज्ज्वा पट्टेन वा समम्| स्नायुसन्ध्यस्थिमर्माणि त्यजन् प्रच्छानमाचरेत्||५१|| अधोदेशप्रविसृतैः पदैरुपरिगामिभिः| न गाढघनतिर्यग्भिर्न पदे पदमाचरन्||५२|| प्रच्छानेनैकदेशस्थं ग्रथितं जलजन्मभिः| हरेच्छृङ्गादिभिः सुप्तमसृग्व्यापि शिराव्यधैः||५३||

Adhikarana pracchAnasya viShayAntaram (54) · Śloka 54

प्रच्छानं पिण्डिते वा स्यात्| |५४|

Adhikarana jalaukasAM viShAyAntaram (54) · Śloka 54

अवगाढे जलौकसः| |५४|

Adhikarana alAbvAdInAM viShayAntaram (54) · Śloka 54

| त्वक्स्थेऽलाबुघटीशृङ्गम्|५४|

Adhikarana shirAvyadhasya niyatatvam (54) · Śloka 54

| शिरैव व्यापकेऽसृजि||५४||

Adhikarana shRu~ggAdInAM viShayAntarANi (55) · Śloka 55

वातादिधाम वा शृङ्गजलौकोलाबुभिः क्रमात्| |५५|

Adhikarana srutaraktasya shItopacArAtishaye doShaH (26) · Śloka 26

स्त्रतासृजः प्रदेहाद्यैः शीतैः स्याद्वायुकोपतः||५५|| सतोदकण्डूः शोफस्तं सर्पिषोष्णेन सेचयेत्| ५५ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता- यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने शस्त्रवि- धिर्नाम षङ्विंशोऽध्यायः||२६||