Skip to content
AYANAAYURVEDAby Dr Vijaya Dwarampudi
Open navigation
Explore AyurvedaBook appointment

15. śōdhanādigaṇasaṅgrahōdhyāyaḥ

Adhikarana SodhanAdigaNasa~ggrahodhyAyaH (2) · Śloka 2

यतो दोषोपक्रमणीये द्विविधोपक्रमणीये च नानाविधा उपक्रमा अभिहिताः, ते च मदनमधुकादिभेषजाश्रयाः, अतस्तानि शोधनाद्युपयोगीनि सर्वोपक्रमाधिकारीणि सञ्जिघृक्षुरध्यायमिममारेभे - - - - अथातःशोधनादिगणसङ्ग्रहमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे||२||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana vamanagaNaH (1) · Śloka 1

शोधनं चतुर्विधम्,- वमनविरेचनास्थापनशिरोविरेचनद्रव्यभेदेन| तत्रापि वमनस्यौषधगणं तावत्पूर्वं वक्ति - - - - मदनमधुकलम्बानिम्बबिम्बीविशाला- त्रपुसकुटजमूर्वादेवदालीकृमिघ्नम्| विदुलदहनचित्राः कोशवत्यौ करञ्जः कणलवणवचैलासर्षपाश्र्छर्दनानि||१||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana virecanagaNaH (2) · Śloka 2

निकुम्भकुम्भत्रिफलागवाक्षी- स्रुक्शङ्खिनीनीलिनितिल्वकानि| शम्याककम्पिल्लकहेमदुग्धा दुग्धं च मूत्रं च विरेचनानि||२||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana nirUhagaNaH (3) · Śloka 3

मदनकुटजकुष्ठदेवदाली- मधुकवचादशमूलदारुरास्नाः| यवमिशिकृतवेधनं कुलत्था मधु लवणं त्रिवृता निरूहणानि||३||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana nAvanagaNaH (4) · Śloka 4

वेल्लापामार्गव्योषदार्वीसुराला बीजं शैरीषं बार्हतं शैग्रवं च| सारो माधूकः सैन्धवं तार्क्ष्यशैलं त्रुट्यौ पृथ्वीका शोधयन्त्युत्तमाङ्गम्||४||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana vAtaghnagaNaH (5) · Śloka 5

भद्रदारु नतं कुष्ठं दशमूलं बलाद्वयम्| वायुं वीरतरादिश्च विदार्यादिश्च नाशयेत्||५||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana pittaghnagaNaH (6) · Śloka 6

दूर्वाऽनन्ता निम्बवासाऽऽत्मगुप्ता गुन्द्राऽभीरुः शीतपाकी प्रियङ्गुः| न्यग्रोधादिः पद्मकादिः स्थिरे द्वे पद्मं वन्यं सारिवादिश्च पित्तम्||६||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana shleShmaghnagaNaH (7) · Śloka 7

आरग्वधादिरर्कादिर्मुष्ककाद्योऽसनादिकः| सुरसादिः समुस्तादिर्वत्सकादिर्बलासजित्||७||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana jIvanIyAkhyo gaNaH (8) · Śloka 8

जीवन्ति काकोल्यौ मेदे द्वे मुद्गमाषपर्ण्यौ च| ॠषभकजीवकमधुकं चेति गणो जीवनीयाख्यः||८||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana vidAryAdigaNaH (9-10) · Śloka 10

विदारिपञ्चाङ्गुलवृश्चिकाली- वृश्चीवदेवाह्वयशूर्पपर्ण्यः| कण्डूकरी जीवनह्रस्वसंज्ञे द्वे पञ्चके गोपसुता त्रिपादी||९|| विदार्यादिरयं हृद्यो ब्रूंहणो वातपित्तहा| शोषगुल्माङ्गमर्दोर्ध्वश्वासकासहरो गणः||१०||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana sArivAdigaNaH (11) · Śloka 11

सारिवोशीरकाश्मर्यमधूकशिशिरद्वयम्| यष्टी परूषकं हन्ति दाहपित्तास्रतृड्ज्वरान्||११||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana padmakAdigaNaH (12) · Śloka 12

पद्मकपुण्ड्रौ वृद्धितुगर्द्य्धः शृङ्ग्यमृता दश जीवनसंज्ञाः| स्तन्यकरा घ्नन्तीरणपित्तं प्रीणनजीवनबृंहणवृष्याः||१२||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana parUShakAdigaNaH (13) · Śloka 13

परूषकं वरा द्राक्षा कट्फलं कतकात् फलम्| राजाह्वं दाडिमं शाकं तृण्मूत्रामयवातजित्||१३||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana a~jjanAdigaNaH (14) · Śloka 14

अञ्जनं फलिनी मांसी पद्मोत्पलरसाञ्जनम्| सैलामधुकनागाह्वं विषान्तर्दाहपित्तनुत्||१४||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana paTolAdigaNaH (15) · Śloka 15

पटोलकटुरोहिणीचन्दनं मधुस्रवगुडूचिपाठान्वितम्| निहन्ति कफपित्तकुष्ठज्वरान् विषं वमिमरोचकं कामलाम्||१५||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana guDUcyAdigaNaH (16) · Śloka 16

गुडूचीपद्मकारिष्टधानकारक्तचन्दनम्| पित्तश्लेष्मज्वरच्छर्दिदाहतृष्णाघ्नमग्निकृत्||१६||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana AragvadhAdigaNaH (17-18) · Śloka 18

आरग्वधेन्द्रयवपाटलिकाकतिक्ता- निम्बामृतामधुरसास्रुववृक्षपाठाः| भूनिम्बसैर्यक्रपतोलकरञ्जयुग्म- सप्तच्छदाग्निसुषवीफलबाणघोण्टाः||१७|| आरग्वधादिर्जयति छर्दिकुष्ठविषज्वरान्| कफं कण्डूं प्रमेहं च दुष्टव्रणविशोधनः||१८||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana asanAdigaNaH (19-20) · Śloka 20

असनतिनिशभूर्जश्वेतवाहप्रकीर्याः खदिरकदरभण्डीशिंशिपामेषशृङ्ग्यः| त्रिहिमतलपलाशा जोङ्गकः शाकशालौ क्रमुकधवकलिङ्गच्छापकर्णाश्वकर्णाः||१९|| असनादिर्विजयते श्वित्रकुष्ठकफक्रिमीन्| पाण्डुरोगं प्रमेहं च मेदोदोषनिबर्हणः||२०||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana varUNAdigaNaH (49)) · Śloka 22

वरुणसैर्यकयुग्मशतावरी- दहनमोरटबिल्वविषाणिकाः| द्विबृहतीद्विकरञ्जजयाद्वयं बहलपल्लवदर्भरुजाकराः||२१|| वरुणादिः कफं मेदो मन्दाग्नित्वं नियच्छति| आढ्यवातं शिरःशूलं गुल्मं चान्तः सविद्रधिम्||२२||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana UShakAdigaNaH (23) · Śloka 23

ऊषकस्तुत्थकं हिङ्गु कासीसद्वयसैन्धवम्| सशिलाजतु कृच्छ्राश्मगुल्ममेदःकफापहम्||२३||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana vIratarAdigaNaH (24-25) · Śloka 25

वेल्लन्तरारणिकबूकवृषाश्मभेद- गोकण्टकेत्कटसहाचरबाणकाशाः| वृक्षादनीनलकुशद्वयगुण्ठगुन्द्रा- भल्लूकमोरटकुरण्टकरम्भपार्थाः||२४|| वर्गो वीरतराद्योऽयं हन्ति वातकृतान् गदान्| अश्मरीशर्करामूत्रकृच्छ्राघातरुजाहरः||२५||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana rodhrAdigaNaH (26-27) · Śloka 27

रोध्रशाबरकरोध्रपलाशा जिङ्गिणीसरलकट्फलयुक्ताः| कुत्सिताम्बकदलीगतशोकाः सैलवालुपरिपेलवमोचाः||२६|| एष रोध्रादिको नाम मेदः कफहरो गणः| योनिदोषहरः स्तम्भी वर्ण्यो विषविनाशनः||२७||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana arkAdigaNaH (28-29) · Śloka 29

अर्कालर्कौ नागदन्ती विशल्या भार्ङ्गी रास्ना वृश्चिकाली प्रकीर्या| प्रत्यक्पुष्पी पीततैलोदकीर्या श्वेतायुग्मं तापसानां च वृक्षः||२८|| अयमर्कादिको वर्गः कफमेदोविषापहः| कृमिकुष्ठप्रशमनो विशेषाद्व्रणशोधनः||२९||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana surasAdigaNaH (30-31) · Śloka 31

सुरसयुगफणिज्जं कालमाला विडङ्गं खरबुसवृषकर्णीकट्फलं कासमर्दः| क्षवकसरसिभाङ्गीकार्मुकाः काकमाची कुलहलविषमुष्टीभूस्तृणो भूतकेशी||३०|| सुरसादिर्गणः श्लेष्ममेदःकृमिनिषूदनः| प्रतिश्यायारुचिश्वासकासघ्नो व्रणशोधनः||३१||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana muShkakAdigaNaH (32) · Śloka 32

मुष्ककस्नुग्वराद्वीपिपलाशधवशिंशिपाः| गुल्ममेहाश्मरीपाण्डुमेदोर्शःकफशुक्रजित्||३२||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana vatsAkAdigaNaH (33-34) · Śloka 34

वत्सकमूर्वाभार्ङ्गी- कटुका मरीचं घुणप्रिया च गण्डीरम्| एला पाठाऽजाजी कट्वङ्गफलाजमोदसिद्धार्थवचाः||३३|| जीरकहिङ्गुविडङ्गं पशुगन्धा पञ्चकोलकं हन्ति| चलकफमेदःपीनसगुल्मज्वरशूलदुर्नाम्नः||३४||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana vacAharidrAdigaNau (35-36) · Śloka 36

वचाजलददेवाह्वनागरातिविषाभयाः| हरिद्राद्वययष्ट्याह्वकलशीकुटजोद्भवाः||३५|| वचाहरिद्रादिगणावामातीसारनाशनौ| मेदःकफाढ्यपवनस्तन्यदोषनिबर्हणौ||३६||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana priya~ggvambaShThAdigaNau (21)) · Śloka 39

प्रियङ्गुपुष्पाञ्जनयुग्मपद्माः पद्माद्रजो योजनवल्ल्यनन्ता| मानद्रुमो मोचरसः समङ्गा पुन्नागशीतं मदनीयहेतुः||३७|| अम्बष्ठा मधुकं नमस्करी नन्दीवृक्षपलाशकच्छुराः| रोध्रं धातकिबिल्वपेशिके कट्वङ्गः कमलोद्भवं रजः||३८|| गणौ प्रियड्ग्वम्बष्ठादी पक्वातीसारनाशनौ| सन्धानीयौ हितौ पित्ते व्रणानामपि रोपणौ||३९||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana mustAdigaNaH (40) · Śloka 40

मुस्तावचाग्निद्विनिशाद्वितिक्ता- भल्लातपाठात्रिफलाविषाख्याः| कुष्ठं त्रुटी हैमवती च योनि- स्तन्यामयघ्ना मलपाचनाश्च||४०||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana nyagrodhAdigaNaH (41-42) · Śloka 42

न्यग्रोधपिप्पलसदाफलरोध्रयुग्मं जम्बूद्वयार्जुनकपीतनसोमवल्काः| प्लक्षाम्रवञ्जुलपियालपलाशनन्दी- कोलीकदम्बविरलामधुकं मधूकम्||४१|| न्यग्रोधादिर्गणो व्रण्यः सङ्ग्राही भग्नसाधनः| मेदःपित्तास्रतृड्दाहयोनिरोगनिबर्हणः||४२||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana elAdigaNaH (43-44) · Śloka 44

एलायुग्मतुरुष्ककुष्ठफलिनीमांसीजलध्यामकं स्पृक्काचोरकचोचपत्रतगरस्थौणेयजातीरसाः| शुक्तिर्व्याघ्रनखोऽमराह्वमगुरुः श्रीवासकः कुङ्कुमं चण्डागुग्गुलुदेवधूपखपुराः पुन्नागनागाह्वयम्||४३|| एलादिको वातकफौ विषं च विनियच्छति| वर्णप्रसादनः कण्डूपिटिकाकोठनाशनः||४४||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana shyAmAdigaNaH (45) · Śloka 45

श्यामादन्तीद्रवन्तीक्रमुककुटरणा- शङ्खिनीचर्मसाह्वा- स्वर्णक्षीरीगवाक्षीशिखरिरजनक- च्छिन्नरोहाकरञ्जाः| बस्तान्त्री व्याधिघातो बहलबहुरस- स्तीक्ष्णवृक्षात् फलानि श्यामाद्यो हन्ति गुल्मं विषमरुचिकफौ हृद्रुजं मूत्रकृच्छ्रम्||४५||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana iti trayastriMshadgaNAH (46) · Śloka 46

त्रयस्त्रिंशदिति प्रोक्ता वर्गास्तेषु त्वलाभतः| युञ्ज्यात्तद्विधमन्यच्च द्रव्यं जह्यादयौगिकम्||४६||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana teShu kasyacidravyasyAlAbhe tadvidhamanyadyojyam, ete vargAH sarvakalpayogyAshca (15) · Śloka 15

एते वर्गा दोषदूष्याद्यपेक्ष्य कल्कक्काथस्नेहलेहादियुक्ताः| पाने नस्येऽन्वासनेऽन्तर्बहिर्वा लेपाभ्यङ्गैर्घ्नन्ति रोगान् सुकृच्छ्रान्||४७|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने शोधनादिगणसङ्ग्रहो नाम पञ्चदशोऽध्यायः||१५||

🔊 Audio coming soon