21. mukharōgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana mukharogavij~jAnIyAdhyAyaH ||21|| mukharogANAM sAmAnyaM nidAnam (2-3) · Śloka 3

क्रमप्राप्तं मुखरोगविज्ञानमभिधित्सुराह अथतो मुखरोगविज्ञानीयं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२|| ) मात्स्यमाहिषवाराहपिशितामकमूलकम्| माषसूपदधिक्षीरसुक्तेक्षुरसफाणितम्||१|| अवाक्शय्यां च भजतो द्विषतो दन्तधावनम्| धूमर्च्छर्दनगण्डूषानुचितं च सिराव्यधम्||२|| कृद्धाः श्लेष्मोल्बणा दोषाः कुर्वन्त्यन्तर्मुखं गदान्| |३|

Adhikarana oShThe ekAdasha rogAH| 1 khaNDauShThasya lakShaNam (3) · Śloka 3

| तत्र खण्डौष्ठ इत्युक्तो वातेनौष्ठो द्विधा कृतः||३||

Adhikarana 2 vAtajasya oShThakopasya lakShaNam (4) · Śloka 4

ओष्ठकोपे तु पवनात् स्तब्धावोष्ठौ महारुजौ| दाल्येते परिपाट्येते परुषासितकर्कशौ||४||

Adhikarana 3 pittajasya oShThakopasya lakShaNam (5) · Śloka 5

पित्तात्तीक्ष्णासहौ पीतौ सर्षपाकृतिभिश्चितौ| पिटिकाभिर्बहुक्लेदावाशुपाकौ|५|

Adhikarana 4 kaphajasya oShThakopasya lakShaNam (5-6) · Śloka 6

| कफात्पुनः||५|| शीतासहौ गुरु शूनौ सवर्णपिटिकाचितौ| |६|

Adhikarana 5 sannipAtajasya oShThakopasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

| सन्निपातादनेकाभौ दुर्गन्धास्रावपिच्छिलौ||६|| अकस्मान्म्लानसंशूनरुजौ विषमपाकिनौ| |७|

Adhikarana 6 raktajasya oShThakopasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8

| रक्तोपसृष्टौ रुधिरं स्रवतः शोणितप्रभौ||७|| खर्जूरसदृशं चात्र क्षीणे रक्तेऽर्बुदं भवेत्| |८|

Adhikarana 7 arbudasya oShThakopasya lakShaNam 8 mAMsajasya oShThakopasya lakShaNam (8) · Śloka 8

| मांसपिण्डोपमौ मांसात्स्यातां मूर्च्छत्कृमी क्रमात्||८||

Adhikarana 9 medojasya oShThakopasya lakShaNam 10kShatajasya oShThakopasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

तैलाभश्वयथुक्लेदौ सकण्ड्वौ मेदसा मृदू| क्षतजाववतीर्येते पाट्येते चासकृत्पुनः||९|| ग्रथितौ च पुनः स्यातां कण्डूलौ दशनच्छदौ| |१०|

Adhikarana 11 jalArbudasya oShThakopasya lakShaNam (10) · Śloka 10

| जलबुद्बुदवद्वातकफादोष्ठे जलार्बुदम्||१०||

Adhikarana gaNDe eko rogaH| 1 gaNDAlajyAH lakShaNam (11) · Śloka 11

गण्डालजी स्थिरः शोफो गण्डे दाहज्वरान्वितः| |११|

Adhikarana dante dasha rogAH| 1 shItadantasya lakShaNam (11-12) · Śloka 12

| वातादुष्णसहा दन्ताः शीतस्पर्शेऽधिकव्यथाः||११|| दाल्यन्त इव शूलेन शीताख्यो दालनश्च सः| |१२|

Adhikarana 2 dantaharShasya lakShaNam 3 dantabhedasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13

| दन्तहर्षे प्रवाताम्लशीतभक्षाक्षमा द्विजाः||१२|| भवन्त्यम्लाशनेनेव सरुजाश्चलिता इव| दन्तभेदे द्विजास्तोदभेदरुक्स्फुटनान्विताः||१३||

Adhikarana 4 dantacAlasya lakShaNam 5karAlasya lakShaNam (14) · Śloka 14

चालश्चलद्भिर्दशनैर्भक्षणादधिकव्यथैः| करालस्तु करालानां दशनानां समुद्गमः||१४||

Adhikarana 6 adhidantasya lakShaNam (15) · Śloka 15

दन्तोऽधिकोऽधिदन्ताख्यः स चोक्तः खलु वर्धनः| जायमानेऽतिरुग् दन्ते, जाते तत्र तु शाम्यति||१५||

Adhikarana 7 sharkarAyAH VlakShaNam (16) · Śloka 16

अधावनामलो दन्ते कफो वा वातशोषितः| पूतिगन्धिः स्थिरीभूतः शर्करा|१६|

Adhikarana 8 kapAlikAyAH lakShaNam (16-17) · Śloka 17

| साऽप्युपेक्षिता||१६|| शातयत्यणुशो दन्तात्कपालानि कपालिका| |१७|

Adhikarana 9 shyAvasya lakShaNam (17) · Śloka 17

| श्यावः श्यावत्वमायातो रक्तपित्तानिलैर्द्विजः||१७||

Adhikarana 10 kRumidantasya lakShaNam dantamUle trayodasha rogAH| (18-20) · Śloka 20

समूलं दन्तमाश्रित्य दोषैरुल्बणमारुतैः| शोषिते मज्ज्ञि सुषिरे दन्तेऽन्नमलपूरिते||१८|| पूतित्वात्कृमयः सूक्ष्मा जायन्ते, जायते ततः| अहेतुतीव्रार्तिशमः ससंरम्भोऽसितश्चलः||१९|| प्रलूनः पूयरक्तस्रुत् स चोक्तः कृमिदन्तकः| |२०|

Adhikarana 1 shItAdasya lakShaNam (20-21) · Śloka 21

| श्लेष्मरक्तेन पूतीनि वहन्त्यस्रमहेतुकम्||२०|| शीर्यन्ते दन्तमांसानि मृदुक्लिन्नासितानि च| शीतादोऽसौ|२१|

Adhikarana 2 upakushasya lakShaNam (21-23) · Śloka 23

| उपकुशः पाकः पित्तासृगुद्भवः||२१|| दन्तमाम्सानि दह्यन्ते रक्तान्युत्सेधवन्त्यतः| कण्डूमन्ति स्रवन्त्यस्रमाध्मायन्तेऽसृजि स्थिते||२२|| चला मन्दरुजो दन्ता पूति वक्त्रं च जायते| |२३|

Adhikarana 3 dantapuppuTasya lakShaNam (23-24) · Śloka 24

| दन्तयोस्त्रिषु वा शोफो बदरास्थिनिभो घनः||२३|| कफास्रात्तीव्ररुक् शीघ्रं पच्यते दन्तपुप्पुटः| |२४|

Adhikarana 4 dantavidradheH lakShaNam (24-25) · Śloka 25

| दन्तमांसे मलैः सास्रैर्बाह्यान्तः श्वयथुर्गुरुः||२४|| सरुग्दाहः स्रवेद्भिन्नः पूयास्रं दन्तविद्रधिः| |२५|

Adhikarana 5 suShirasya lakShaNam (25-26) · Śloka 26

| श्वयथुर्दन्तमूलेषु रुजावान् पित्तरक्तजः||२५|| लालास्रावी स सुषिरो दन्तमांसप्रशातनः| |२६|

Adhikarana 6 mahAsuShirasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27

| स सन्निपाताज्ज्वरवान् सपूयरुधिरस्रुतिः||२६|| महासुषिर इत्युक्तो विशीर्णद्विजबन्धनः| |२७|

Adhikarana 7 adhimAMsasya lakShaNam (27-28) · Śloka 28

| दन्तान्ते कीलवच्छोफो हनुकर्णरुजाकरः||२७|| प्रतिहन्त्यभ्यवहृतिं श्लेष्मणा सोऽधिमांसकः| |२८|

Adhikarana 8 vidarbhasya lakShaNam (28-29) · Śloka 29

| घृष्टेषु दन्तमांसेषु संरम्भो जायते महान्||२८|| यस्मिंश्चलन्ति दन्ताश्च स विदर्भोऽभिघातजः| |२९|

Adhikarana 9,10,11,12,13 pa~jcAnAM dantanADInAM lakShaNam (29-31) · Śloka 31

| दन्तमांसाश्रितान् रोगान् यः साध्यानप्युपेक्षते||२९|| अन्तस्तस्यास्रवन् दोषः सूक्ष्मां सञ्जनयेद्गतिम्| पूयं मुहुः सा स्रवति त्वङ्मांसास्थिप्रभेदिनी||३०|| ताः पुनः पञ्च विज्ञेया लक्षणैः स्वैर्यथोदितैः| |३१|

Adhikarana jihvAyAM ShaDrogAH| 1 vAtadUShitAyAH lakShaNam 2 pittadUShitAyAH lakShaNam (31-32) · Śloka 32

| शाखपत्रखरा सुप्ता स्फुटिता वातदूषिता||३१|| जिह्वा पित्तात् सदाहोषा रक्तैर्मासाङ्कुरैश्चिता| |३२|

Adhikarana 3 kaphadUShitAyAH lakShaNam (32) · Śloka 32

| शाल्मलीकण्टकाभैस्तु कफेन बहला गुरुः||३२||

Adhikarana 4 alasasya lakShaNam (33) · Śloka 33

कफपित्तादधः शोफो जिह्वास्तम्भकृदुन्नतः| मत्स्यगन्धिर्भवेत्पक्वः सोऽलसो मांसशातनः||३३||

Adhikarana 5 adhijihvasya lakShaNam 6upajihvasya lakShaNam (34-35) · Śloka 35

प्रबन्धनेऽधो जिह्वायाः शोफो जिह्वाग्रसन्निभः| साङ्कुरः कफपित्तास्रैर्लालोषास्तम्भवान् खरः||३४|| अधिजिह्वः सरुक्कण्डूर्वाक्याहारविघातकृत्| तादृगेवोपजिह्वस्तु जिह्वाया उपरि स्थितः||३५||

Adhikarana tAlurogA aShTau| 1 tAlupiTikAyA lakShaNam (36) · Śloka 36

तालुमांसेऽनिलाद्दुष्टे पिटिकाः सरुजः खराः| बह्यो घनाः स्रावयुतास्तास्तालुपिटिकाः स्मृताः||३६||

Adhikarana 2 galaSuNDikAyAH lakShaNam (37-38) · Śloka 38

तालुमूले कफात्सास्रात् मत्स्यबस्तिनिभो मृदुः| प्रलम्बः पिच्छिलः शोफो नासयाऽऽहारमीरयन्||३७|| कण्ठोपरोधतृट्कासवमिकृत् गलशुण्डिका| |३८|

Adhikarana 3 tAlusaMhateH lakShaNam 4 arbudasya lakShaNam (38-39) · Śloka 39

| तालुमध्ये निरुङ्मांसं संहतं तालुसंहतिः||३८|| पद्माकृतिस्तालुमध्ये रक्ताच्छ्वयथुरर्बुदम्| |३९|

Adhikarana 5 kacCapasya lakShaNam 6puppaTasya lakShaNam (39-40) · Śloka 40

| कच्छपः कच्छपाकारश्चिरवृद्धिः कफादरुक्||३९|| कोलाभः श्लेष्ममेदोभ्यां पुप्पुटो नीरुजः स्थिरः| |४०|

Adhikarana 7 tAlupAkasya lakShaNam (40) · Śloka 40

| पित्तेन पाकः पाकाख्यः पूयास्रावी महारुजः||४०||

Adhikarana 8 tAlushoShasya lakShaNam (41) · Śloka 41

वातपित्तज्वरायासैस्तालुशोषस्तदाह्वयः| |४१|

Adhikarana gale aShTAdasha rogAH| rohiNyAH sAmAnyaM lakShaNam (41-42) · Śloka 42

| जिह्वाप्रबन्धजाः कण्ठे दारुणा मार्गरोधिनः||४१|| मांसाङ्कुराः शीघ्रचया रोहिणी शीघ्रकारिणी| |४२|

Adhikarana 1 vAtajAyA rohiNyA lakShaNam (42) · Śloka 42

| कण्ठास्यशोषकृद्वातात् सा हनुश्रोत्ररुक्करी||४२||

Adhikarana 2 pittajAyAH rohiNyA lakShaNam 3 kaphajAyAH rohiNyA lakShaNam (43-44) · Śloka 44

पित्ताज्ज्वरोषातृण्मोहकण्ठधूमायनान्विता| क्षिप्रजा क्षिप्रपाकाऽतिरागिणी स्पर्शनासहा||४३|| कफेन पिच्छिला पाण्डुः| |४४|

Adhikarana 4 raktajAH rohiNyA lakShaNam (44) · Śloka 44

असृजा स्फोटकाचिता| तप्ताङ्गारनिभा कर्णरुक्करी पित्तजाकृतिः||४४||

Adhikarana 5 sannipAtajAyAH rohiNyA lakShaNam 6 shAlUkasya lakShaNam (45-46) · Śloka 46

गम्भीरपाका निचयात् सर्वलिङ्गसमन्विता| दोषैः कफोल्बणैः शोफः कोलवद् ग्रथितोन्नतः||४५|| शूककण्टकवत्कण्ठे शालूको मार्गरोधनः| |४६|

Adhikarana 7 vRundasya lakShaNam 8tuNDikerikAyAH lakShaNam (46-47) · Śloka 47

| वृन्दो वृत्तोन्नतो दाहज्वरकृद् गलपार्श्वगः||४६|| हनुसन्ध्याश्रितः कण्ठे कार्पासीफलसन्निभः| पिच्छिलो मन्दरुक् शोफः कठिनास्तुण्डिकेरिका||४७||

Adhikarana 9 galaughasya lakShaNam 10valayasya lakShaNam (48-49) · Śloka 49

बाह्यान्तः श्वयथुर्घोरो गलमार्गार्गलोपमः| गलौघो मूर्द्धगुरुतातन्द्रालालाज्वरप्रदः||४८|| वलयं नातिरुक् शोफस्तद्वदेवायतोन्नतः| |४९|

Adhikarana 11 gilAyukasya lakShaNam 12shataghnyAH lakShaNam (49-51) · Śloka 51

| मांसकीलो गले दोषैरेकोऽनेकोऽथवाऽल्परुक्||४९|| कृच्छ्रोच्छ्वासाभ्यवहृतिः पृथुमूलो गिलायुकः| भूरिमांसङ्कुरवृता तीव्रतृड्ज्वरमूर्द्धरुक्||५०|| शतघ्नी निचिता वर्तिः शतघ्नीवातिरुक्वरी| |५१|

Adhikarana 13 galavidradheH lakShaNam 14 galArbudasya lakShaNam (51-53) · Śloka 53

| व्याप्तसर्वगलः शीघ्रजन्मपाको महारुजः||५१|| पूतिपूयनिभस्रावी श्वयथुर्गलविद्रधिः| जिह्वावसाने कण्ठादावपाकं श्वयथुं मलाः||५२|| जनयन्ति स्थिरं रक्तं नीरुजं तद्गलार्बुदम्| |५३|

Adhikarana galAgaNDAsya nidAnAdi 15vAtajasya galagaNDasya lakShaNam (53-54) · Śloka 54

पवनश्लेष्ममेदोभिर्गलगण्डो भवेद्बहिः| वर्धमानः स कालेन मुष्कवल्लम्बतेऽतिरुक्||५३|| कृष्णोऽरुणो वा तोदाढ्यः स वातात्कृष्णराजिमान्| वृद्धस्तालुगले शोषं कुर्याच्च विरसास्यताम्||५४||

Adhikarana 16 kaphajasya galagaNDasya lakShaNam (55) · Śloka 55

स्थिरः सवर्णः कण्डूमान् शीतस्पर्शो गुरुः कफात्| वृद्धस्तालुगले लेपं कुर्याच्च मधुरास्यताम्||५५||

Adhikarana 17 medojasya galagaNDasya lakShaNam (56) · Śloka 56

मेदसः श्लेष्मवद्धानिवृद्ध्योः सोऽनुविधीयते| देहं वृद्धश्च कुरुते गले शब्दं स्वरेऽल्पताम्||५६||

Adhikarana 18 svaraghnasya lakShaNam (57) · Śloka 57

श्लेष्मरुद्धाऽनिलगतिः शुष्ककण्ठो हतस्वरः| ताम्यन् प्रसक्तं श्वसिति येन स स्वरहाऽनिलात्||५७||

Adhikarana sarvavakragA aShTau rogAH| 1 vAtajasya mukhapAkasya lakShaNam (58-59) · Śloka 59

करोति वदनस्यान्तर्व्रणान् सर्वसरोऽनिलः| सञ्चारिणोऽरुणान् रूक्षानोष्ठौ ताम्रौ चलत्वचौ||५८|| जिह्वा शीतासहा गुर्वी स्फुटिता कण्टाकाचिता| विवृणोति च कृच्छ्रेण मुखं पाको मुखस्य सः||५९||

Adhikarana 2 Urdhvagudasya mukhapAkasya lakShaNam (60) · Śloka 60

अधः प्रतिहतो वायुरर्शोगुल्मकफादिभिः| यात्यूर्ध्वं वक्त्रदौर्गन्ध्यं कुर्वन्नूर्ध्वगुदस्तु सः||६०||

Adhikarana 3 pittajasya mukhapAkasya lakShaNam 4raktajasya mukhapAkasya lakShaNam (61) · Śloka 61

मुखस्य पित्तजे पाके दाहोषे तिक्तवक्त्रता| क्षारोक्षितक्षतसमा व्रणाः तद्वच्च रक्तजे||६१||

Adhikarana 5 kaphajasya mukhapAkasya lakShaNam 6arbudasya mukhapAkasya lakShaNam (62-63) · Śloka 63

कफजे मधुरास्यत्वं कण्डूमत्पिच्छिला व्रणाः| अन्तःकपोलमाश्रित्य श्यावपाण्डु कफोऽर्बुदम्||६२|| कुर्यात्तद् घट्टितं छिन्नं मृदितं च विवर्धते| |६३|

Adhikarana 7 sannipAtajasya mukhapAkasya lakShaNam 8pUtyAsyatAyAH mukhapAkasya lakShaNam (63-64) · Śloka 64

| मुखपाको भवेत्सास्रैः सर्वैः सर्वाकृतिर्मलैः||६३|| पूत्यास्यता च तैरेव दन्तकाष्ठादिविद्विषः| |६४|

Adhikarana oShThAdisthAneShu ekAdashAdikrameNa pa~jcasaptatirmukharogAH (64-66) · Śloka 66

| ओष्टे गण्डे द्विजे मूले जिह्वायां तालुके गले||६४|| वक्त्रे सर्वत्र चेत्युक्ताः पञ्चसप्ततिरामयाः| एकादशैको दश च त्रयोदश तथा च षट्||६५|| अष्टावष्टादशाष्टौ च क्रमात्| |६६|

Adhikarana teShAM sAdhyAsAdhyatvam (21) · Śloka 21

तेष्वनुपक्रमाः| करालो मांसरक्तौष्ठावर्बुदानि जलाद्विना||६६|| कच्छपस्तालुपिटिका गलौघः सुषिरो महान्| स्वरघ्नोर्ध्वगुदश्यावशतघ्नीवलयालसाः||६७|| नाड्योष्ठकोपौ निचयात्, रक्तात्सर्वैश्च रोहिणी| दशने स्फुटिते दन्तभेदः, पक्वोपजिह्विका||६८|| गलगण्डः स्वरभ्रंशी कृच्छ्रोच्छ्वासोऽतिवत्सरः| याप्यस्तु हर्षो भेदश्च शेषान् शस्त्रौषधैर्जयेत्||६९|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविर- चितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तर- स्थाने मुखरोगविज्ञानीयो नामै- कविंशोऽध्यायः||२१||