८. अतीसारग्रहणीनिदानम्

अथातोऽतीसारग्रहणीदोषनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

दोषैर्व्यस्तैः समस्तैश्च भयाच्छोकाच्च षङ्विधः| अतीसारः ||२||

स सुतरां जायतेऽत्यम्बुपानतः| कृशशुष्काऽमिषासात्म्यतिलपिष्टविरूढकैः| मद्यरूक्षातिमात्रान्नैरशोर्भिः स्नेहविभ्रमात्| कृमिभ्यो वेगरोधाच्च तद्विधैः कुपितोऽनिलः| विस्त्रंसयत्यधोऽब्धातुं हत्वा तेनैव चाऽनलम्| व्यापय्यानुशकृत् कोष्ठं पुरीषं द्रवतां नयन्| प्रकल्पतेऽतिसाराय||३||

लक्षणं तस्य भाविनः| तोदो हृद्गुदकोष्ठेषु गात्रसादो मलग्रहः| आध्मानमविपाकश्च ||४||

तत्र वातेन विज्जलम्| अल्पाल्पं शब्दशूलाढ्यं विबद्धमुपवेश्यते| रूक्षं सफ़ेनमच्छं च ग्रथितं वा मुहुर्मुहुः| तदा दग्धगुडाभासं सपिच्छापरिकर्त्तिकम्| शुष्कास्यो भ्रष्टापायुश्च हृष्टरोमा विनिष्ठनन्||५||

पित्तेन पीतमसितं हारिद्रं शाद्वलप्रभम्| सरक्तमतिदुर्गन्धं तृण्मूर्च्छास्वेददाहवान्| सशूलः पायुसन्तापपाकवान् ||६||

श्लेष्मणा धनम्| पिच्छिलं तन्तुमच्छ्वेतं स्निग्धमामं कफन्वितम्| अभीक्ष्णं गुरु दुर्गन्धं विबद्धमनुबद्धरुक्| निद्रालुरलसोऽन्नद्विडल्पाल्पं सप्रवाहिकम्| सरोमहर्षः सोत्क्लेशो गुरुबस्तिगुदोदरः| कृतेऽप्यकृतसंज्ञश्च ||७||

सर्वात्मा सर्वलक्षणः||८||

भयेन क्षोभिते चित्ते सपित्तो द्रावयेच्छकृत्| वायुस्ततोऽतिसार्य्येत क्षिप्रमुष्णं द्रवं प्लवम्| वातपित्तसमं लिङ्गैराहुः तद्वच्च शोकतः||९||

अतीसारः समासेन द्वेधा सामो निरामकः| सासृङ्निरस्त्रः ||११||

तत्राद्ये गौरवादप्सु मज्जति| शकृद्दुर्गन्धमाटोपविष्टम्भाऽर्त्तिप्रसेकिनः||१२||

विपरीतो निरामस्तु ||१३||

कफात्पक्वोऽपि मज्जति||१४||

अतीसारेषु यो नाऽतियत्नवान् ग्रहणीगदः| तस्य स्यादग्निविध्वंसकरैरन्यस्य सेवितैः||१५||

सामं शकृन्निरामं वा जीर्णे येनातिसार्य्यते| सोऽतिसारोऽतिसरणादाशुकारी स्वभावतः| सामं साऽन्नमजीर्णेऽन्ने जीर्णे पक्वं तु नैव वा| अकस्माद्वा मुहुर्बद्धमकस्माच्छिथिलं मुहुः| चिरकृद् ग्रहणीदोषः सञ्चयाच्चोपवेशयेत्||१६||

स चतुर्धा पृथग्दोषैः सन्निपाताच्च जायते||१७||

प्राग्रूपं तस्य सदनं चिरात्पचनमम्लकः| प्रसेको वक्त्रवैरस्यमरुचिस्तृट्क्लमो भ्रमः| आनद्धोदरता छर्दिः कर्णक्ष्वेलान्त्रकूजनम्||१८||

सामान्यलक्षणं कार्श्यं धूमक्स्तमको ज्वरः| मूर्च्छा सिरोरुग्विष्टम्भः श्वयथुः करणादयोः||१९||

तत्रानिलात्तालुशोषस्तिमिरं कर्णयोः स्वनः| पार्श्वोरुवंक्षणग्रीवारुजाभीक्ष्णं विषूचिका| रसेषु गृद्धिः सर्वेषु क्षुत्तृष्णा परिकर्त्तिका| जीर्णे जीर्यति चाऽध्मानं भुक्ते स्वास्थ्यं समश्नुते| वातहृद्रोगगुल्माऽर्शः प्लीहापाण्डुत्वशङ्कितः| चिराद्दुः खं द्रवं शुष्कस्तन्वामं शब्दफ़ेनवत्| पुनः-पुनः सृजेद्वर्चः पायुरुक्श्वासकासवान्||२०||

पूत्यम्लोद्गारहृत्कण्ठदाहारुचितृडर्दितः| पित्तेन नीलं पीताभं पीताभः सृजति द्रवम्||२१||

श्लेष्मणा पच्यते दुःखमन्नं छर्दिररोचकः| आस्योपदेहनिष्ठीवकासहृल्लासपीनसाः| हृदयं मन्यते स्त्यानमुदरं स्तिमितं गुरु| उद्गारो दुष्टमधुरः सदनं स्त्रीष्वहर्षणम्| भिन्नामश्लेष्मसंसृष्टगुरुवर्चःप्रवर्त्तनम्| अकृशस्यापि दौर्बल्यं||२२||

सर्वजे सर्वसङ्करः||२३||

सिराविभागे ये चोक्तो विषमाद्यास्त्रयोऽग्नयः| तेऽपि स्युर्ग्रहणीदोषः समस्तु स्वास्थ्यकारणम्||२४||

वातव्याध्यश्मरीकुष्ठमेहोदरभगन्दराः| अर्शांसि ग्रहणीत्यष्टौ महारोगाः सुदुस्तराः||२५|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां निदानस्थानेऽतीसारग्रहणीनिदानं नामष्टमोऽध्यायः||८||