Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1
athātaḥ pāṇḍurōgakāmalāśōphavisarpanidānaṁ nāmā- dhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातः पाण्डुरोगकामलाशोफविसर्पनिदानं नामा- ध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pANDuroganidAnaM samprAptiniruktIni (2) · Śloka 2
pittapradhānāḥ kupitāḥ yathōktaiḥ kōpanairmalāḥ| tatrānilēna balinā kṣiptaṁ pittaṁ hr̥di sthitam| dhamanīrdaśa samprāpya vyāpnuvatsakalāṁ tanum| ślēṣmatvagraktamāṁsāni pradūṣyāntaramāśritam| tvaṅmāṁsayōstatkurutē tvaci varṇān pr̥thagvidhān| pāṇḍuhāridraharitān pāṇḍutvaṁ tēṣu cādhikam| yatō'taḥ pāṇḍurityuktaḥ sa rōgaḥ................||2||
पित्तप्रधानाः कुपिताः यथोक्तैः कोपनैर्मलाः| तत्रानिलेन बलिना क्षिप्तं पित्तं हृदि स्थितम्| धमनीर्दश सम्प्राप्य व्याप्नुवत्सकलां तनुम्| श्लेष्मत्वग्रक्तमांसानि प्रदूष्यान्तरमाश्रितम्| त्वङ्मांसयोस्तत्कुरुते त्वचि वर्णान् पृथग्विधान्| पाण्डुहारिद्रहरितान् पाण्डुत्वं तेषु चाधिकम्| यतोऽतः पाण्डुरित्युक्तः स रोगः................||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pANDurogasAmAnyalakShaNam (3) · Śloka 3
....................................tēna gauravam| dhātūnāṁ syācca śaithilyamōjasaścha guṇakṣayaḥ| tatō'lparaktamēdaskō niḥsāraḥ syācchlathēndriyaḥ| mr̥dyamānairivāṅgairnā dravatā hr̥dayēna ca| śūnākṣikūṭavadanaḥ kōpanaḥ ṣṭhīvanō'lpavāk| annadviṭśiśiradvēṣī śīrṇarōmā hatānalaḥ| sannasakthī jvarī śvāsī karṇakṣvēḍī śramī bhramī||3||
....................................तेन गौरवम्| धातूनां स्याच्च शैथिल्यमोजसश्छ गुणक्षयः| ततोऽल्परक्तमेदस्को निःसारः स्याच्छ्लथेन्द्रियः| मृद्यमानैरिवाङ्गैर्ना द्रवता हृदयेन च| शूनाक्षिकूटवदनः कोपनः ष्ठीवनोऽल्पवाक्| अन्नद्विट्शिशिरद्वेषी शीर्णरोमा हतानलः| सन्नसक्थी ज्वरी श्वासी कर्णक्ष्वेडी श्रमी भ्रमी||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pANDurogaprabhedAH (4) · Śloka 4
sa pañcadhā pr̥thagdōṣaiḥ samastairmr̥ttikādanāt||4||
स पञ्चधा पृथग्दोषैः समस्तैर्मृत्तिकादनात्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pANDurogapUrvarUpANi (5) · Śloka 5
prāgrūpamasya hr̥dayaspandanaṁ rūkṣatā tvaci| aruciḥ pītamūtratvaṁ svēdābhāvō'lpavahnitā| sādaḥ śramaḥ ............................||5||
प्राग्रूपमस्य हृदयस्पन्दनं रूक्षता त्वचि| अरुचिः पीतमूत्रत्वं स्वेदाभावोऽल्पवह्निता| सादः श्रमः ............................||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajapANDurogalakShaNam (6) · Śloka 6
................................ anilāttatra gātraruktōdakampanam| kr̥ṣṇarūkṣāruṇasirānakhaviṇmūtranētratā| śōphānāhāsyavairasyaviṭśōṣāḥ pārśvamūrdharuk||6||
................................ अनिलात्तत्र गात्ररुक्तोदकम्पनम्| कृष्णरूक्षारुणसिरानखविण्मूत्रनेत्रता| शोफानाहास्यवैरस्यविट्शोषाः पार्श्वमूर्धरुक्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajapANDurogalakShaNam (7) · Śloka 7
pittāddharitapītābhasirāditvaṁ jvarastamaḥ| tr̥ṭsvēdamūrcchā śītēcchā daurgandhyaṁ kaṭuvaktratā| varcōbhēdō'mlakō dāhaḥ...............................||7||
पित्ताद्धरितपीताभसिरादित्वं ज्वरस्तमः| तृट्स्वेदमूर्च्छा शीतेच्छा दौर्गन्ध्यं कटुवक्त्रता| वर्चोभेदोऽम्लको दाहः...............................||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphajapANDurogalakShaNam (8) · Śloka 8
............................... kaphācchuklasirāditā| tandrālavaṇavaktratvaṁ rōmaharṣaḥ svarakṣayaḥ| kāsaśchardiśca ................................||8||
............................... कफाच्छुक्लसिरादिता| तन्द्रालवणवक्त्रत्वं रोमहर्षः स्वरक्षयः| कासश्छर्दिश्च ................................||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sannipAtajapANDurogalakShaNam (9) · Śloka 9
........................... nicayānmiśraliṅgaḥ sō'tiduḥsahaḥ||9||
........................... निचयान्मिश्रलिङ्गः सोऽतिदुःसहः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mRudbhakShaNajanyapANDuroganidAnAdi (10) · Śloka 10
mr̥tkaṣāyā'nilaṁ pittamūṣarā madhurā kapham| dūṣayitvā rasādīṁścha raukṣyādbhuktaṁ virūkṣya ca| srōtāṁsyapakvaivāpūryya kuryādrūdhvā ca pūrvavat| pāṇḍurōgaṁ tataḥ śūnanābhipādāsyamēhanaḥ| purīṣaṁ kr̥mivanmuñcēdbhinnaṁ sā'sr̥kkaphaṁ naraḥ||10||
मृत्कषायाऽनिलं पित्तमूषरा मधुरा कफम्| दूषयित्वा रसादींश्छ रौक्ष्याद्भुक्तं विरूक्ष्य च| स्रोतांस्यपक्वैवापूर्य्य कुर्याद्रूध्वा च पूर्ववत्| पाण्डुरोगं ततः शूननाभिपादास्यमेहनः| पुरीषं कृमिवन्मुञ्चेद्भिन्नं साऽसृक्कफं नरः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAmilAnidAnam (11) · Śloka 11
yaḥ pāṇḍurōgī sēvēta pittalaṁ tasya kāmilām| kōṣṭhaśākhāśrayaṁ pittaṁ dagdhvā'sr̥ṅmāṁsamāvahēt||11||
यः पाण्डुरोगी सेवेत पित्तलं तस्य कामिलाम्| कोष्ठशाखाश्रयं पित्तं दग्ध्वाऽसृङ्मांसमावहेत्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAmilAyA lakShaNam (12) · Śloka 12
hāridranētramūtratvaṅnakhavaktraśakr̥ttathā| dāhāvipākatr̥ṣṇāvānbhēkābhō durbalēndriyaḥ|12|
हारिद्रनेत्रमूत्रत्वङ्नखवक्त्रशकृत्तथा| दाहाविपाकतृष्णावान्भेकाभो दुर्बलेन्द्रियः|१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pANDurogAdvinApi kAmalAyAH sambhavaH (12) · Śloka 12
bhavētpittōlbaṇasyāsau pāṇḍurōgādr̥tēπ ca||12||
भवेत्पित्तोल्बणस्यासौ पाण्डुरोगादृतेπ च||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kumbhakAmilAlakShaNam (13) · Śloka 13
upēkṣayā ca śōphāḍhyā sā kr̥cchrā kumbhakāmilā||13||
उपेक्षया च शोफाढ्या सा कृच्छ्रा कुम्भकामिला||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana halImakalakShaM tatparyAyau ca (14) · Śloka 14
haritaśyāvapītatvaṁ pāṇḍurōgē yadā bhavēt| vātapittād bhramastr̥ṣṇāstrīṣvaharṣō mr̥durjvaraḥ| tandrābalānalabhraṁśō lōḍharaṁ taṁ halīmakam| alasañcēti śaṁsanti........................||14||
हरितश्यावपीतत्वं पाण्डुरोगे यदा भवेत्| वातपित्ताद् भ्रमस्तृष्णास्त्रीष्वहर्षो मृदुर्ज्वरः| तन्द्राबलानलभ्रंशो लोढरं तं हलीमकम्| अलसञ्चेति शंसन्ति........................||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nirUpaNapratij~jA (15) · Śloka 15
....................................tēṣāṁ pūrvamupadravāḥ| śōphapradhānāḥ kathitāḥ sa ēvātō nigadyatē||15||
....................................तेषां पूर्वमुपद्रवाः| शोफप्रधानाः कथिताः स एवातो निगद्यते||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shophasya samprAptiH, sAnnipAtikatva~jca (16) · Śloka 16
pittaraktakaphānvāyurduṣṭō duṣṭān bahiḥsirāḥ| nītvā rūddhagatistairhi kuryāttvaṅmāṁsasaṁśrayam| utsēdhaṁ saṁhataṁ śōphaṁ tamāhurnicayādataḥ| sarvam .....................................||16||
पित्तरक्तकफान्वायुर्दुष्टो दुष्टान् बहिःसिराः| नीत्वा रूद्धगतिस्तैर्हि कुर्यात्त्वङ्मांससंश्रयम्| उत्सेधं संहतं शोफं तमाहुर्निचयादतः| सर्वम् .....................................||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shophasya prabhedAH (17) · Śloka 17
................................ hētuviśēṣaistu rūpabhēdānnavātmakam| dōṣaiḥ pr̥thagdvayaṁ sarvairabhighātādviṣādapi||17||
................................ हेतुविशेषैस्तु रूपभेदान्नवात्मकम्| दोषैः पृथग्द्वयं सर्वैरभिघाताद्विषादपि||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shophasya dvividhaM, dvaividhyaM traividhya~jca (18) · Śloka 18
dvidhā vā nijamāgantuṁ sarvāṅgaikāṅgajañca tam| pr̥thūnnatagrathitatāviśēṣaiśca tridhā viduḥ||18||
द्विधा वा निजमागन्तुं सर्वाङ्गैकाङ्गजञ्च तम्| पृथून्नतग्रथितताविशेषैश्च त्रिधा विदुः||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shophasya nidAnasamprAptishca (20) · Śloka 19
sāmānyahētuḥ śōphānāṁ dōṣajānāṁ viśēṣataḥ| vyādhikarmōpavāsādikṣīṇasya bhajatō drutam| atimātramathānyasya gurvamlasnigdhaśītalam| lavaṇakṣāratīkṣṇōṣṇaśākāmbusvapnajāgaram| mr̥dgrāmyamāṁsavallūramajīrṇaśramamaithunam| padātērmārgagamanaṁ yānēna kṣōbhiṇāpi vā| śvāsakāsātisārarśō jaṭharapradarajvarāḥ| viṣūcyalasakacchardigarbhavīsarpapāṇḍavaḥ| anyē ca mithyōpakrāntāstairdōṣā vakṣasi sthitāḥ| ūrdhvaṁ śōphamadhō bastau madhyē kurvanti madhyagāḥ| sarvāṅgāḥ sarvagataṁ pratyaṅgēṣu tadāśrayāḥ||19||
सामान्यहेतुः शोफानां दोषजानां विशेषतः| व्याधिकर्मोपवासादिक्षीणस्य भजतो द्रुतम्| अतिमात्रमथान्यस्य गुर्वम्लस्निग्धशीतलम्| लवणक्षारतीक्ष्णोष्णशाकाम्बुस्वप्नजागरम्| मृद्ग्राम्यमांसवल्लूरमजीर्णश्रममैथुनम्| पदातेर्मार्गगमनं यानेन क्षोभिणापि वा| श्वासकासातिसारर्शो जठरप्रदरज्वराः| विषूच्यलसकच्छर्दिगर्भवीसर्पपाण्डवः| अन्ये च मिथ्योपक्रान्तास्तैर्दोषा वक्षसि स्थिताः| ऊर्ध्वं शोफमधो बस्तौ मध्ये कुर्वन्ति मध्यगाः| सर्वाङ्गाः सर्वगतं प्रत्यङ्गेषु तदाश्रयाः||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shophapUrvarUpam (20) · Śloka 20
tatpūrvarūpaṁ davathuḥ sirāyāmō'ṅgagauravam||20||
तत्पूर्वरूपं दवथुः सिरायामोऽङ्गगौरवम्||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajashophalakShaNam (21) · Śloka 21
vātacchōphaścalō rūkṣaḥ khararōmāruṇāsitaḥ| saṅkōcaspandaharṣārttitōda bhēdaprasuptimān| kṣiprōtthānaśamaḥ śīghramunnamētpīḍitastanuḥ| snigdhōṣṇamardanaiḥ śāmyēdrātrāvalpō divā mahān| tvakca sarṣapaliptēva tasmiṁścimicimāyatē||21||
वातच्छोफश्चलो रूक्षः खररोमारुणासितः| सङ्कोचस्पन्दहर्षार्त्तितोद भेदप्रसुप्तिमान्| क्षिप्रोत्थानशमः शीघ्रमुन्नमेत्पीडितस्तनुः| स्निग्धोष्णमर्दनैः शाम्येद्रात्रावल्पो दिवा महान्| त्वक्च सर्षपलिप्तेव तस्मिंश्चिमिचिमायते||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajashophalakShaNam (22) · Śloka 22
pītaraktāsitābhāsaḥ pittādātāmrarōkr̥t| śīghrānusārapraśamō madhyē prāggjāyatē tanōḥ| satr̥ḍdāhajvarasvēdadavaklēdamadabhramaḥ| śītābhilāṣī viḍbhēdī gandhī sparśāsahō mr̥duḥ||22||
पीतरक्तासिताभासः पित्तादाताम्ररोकृत्| शीघ्रानुसारप्रशमो मध्ये प्राग्ग्जायते तनोः| सतृड्दाहज्वरस्वेददवक्लेदमदभ्रमः| शीताभिलाषी विड्भेदी गन्धी स्पर्शासहो मृदुः||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphajashophalakShaNam (23) · Śloka 23
kaṇḍūmān pāṇḍurōmatvak kaṭhinaḥ śītalō guruḥ| snigdhaḥ ślakṣṇaḥ sthiraḥ styānō nidrācchardyagnisādakr̥t| ākrāntō nōnnamēkr̥cchraśamajanmā niśābalaḥ| sravēnnāsr̥kkcarātpicchāṁ kuśaśastrādivikṣataḥ| sparśōṣṇakāṁkṣī ca kaphāt .....................||23||
कण्डूमान् पाण्डुरोमत्वक् कठिनः शीतलो गुरुः| स्निग्धः श्लक्ष्णः स्थिरः स्त्यानो निद्राच्छर्द्यग्निसादकृत्| आक्रान्तो नोन्नमेकृच्छ्रशमजन्मा निशाबलः| स्रवेन्नासृक्क्चरात्पिच्छां कुशशस्त्रादिविक्षतः| स्पर्शोष्णकांक्षी च कफात् .....................||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMsargasannipAtashophAH (24) · Śloka 24
............................. yathāsvaṁ dvandvajāstrayaḥ| saṅkarāddhētuliṅgānāṁ nicayānnicayātmakaḥ||24||
............................. यथास्वं द्वन्द्वजास्त्रयः| सङ्कराद्धेतुलिङ्गानां निचयान्निचयात्मकः||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana abhighAtajashophalakShaNam (25) · Śloka 25
abhighātēna śastrādicchēdabhēdakṣatādibhiḥ| himānilōdadhyanilairbhallātakapikacchujaiḥ| rasaiśśūkaiśca saṁsparśācchavathuḥ syādvisarpavān| bhr̥śōṣmā lōhitābhāsaḥ prāyaśaḥ pittalakṣaṇaḥ||25||
अभिघातेन शस्त्रादिच्छेदभेदक्षतादिभिः| हिमानिलोदध्यनिलैर्भल्लातकपिकच्छुजैः| रसैश्शूकैश्च संस्पर्शाच्छवथुः स्याद्विसर्पवान्| भृशोष्मा लोहिताभासः प्रायशः पित्तलक्षणः||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viShajashophalakShaNam (26) · Śloka 26
viṣajaḥ saviṣaprāṇiparisarpaṇamūtraṇāt| daṁṣṭrādantanakhāpātādiviṣaprāṇināmapi| viṇmūtraśukrōpahatamalavadvastrasaṅkarāt| viṣavr̥kṣānilasparśādgarayōgāvacūrṇanāt| viṣaja ityādinā navamaśōphalakṣaṇam| viṣaprāṇinaḥ sarpādayaḥ| parisarpaṇaṁ gamanam| aviṣaprāṇināmapi daṁṣṭrādipātāt| daṁṣṭrā sūkarādīnām| dantanakhapuruṣādīnāmapi subōdham| garō vakṣya mr̥duścalō'valambī ca śīgradāharujākaraḥ||26||
विषजः सविषप्राणिपरिसर्पणमूत्रणात्| दंष्ट्रादन्तनखापातादिविषप्राणिनामपि| विण्मूत्रशुक्रोपहतमलवद्वस्त्रसङ्करात्| विषवृक्षानिलस्पर्शाद्गरयोगावचूर्णनात्| विषज इत्यादिना नवमशोफलक्षणम्| विषप्राणिनः सर्पादयः| परिसर्पणं गमनम्| अविषप्राणिनामपि दंष्ट्रादिपातात्| दंष्ट्रा सूकरादीनाम्| दन्तनखपुरुषादीनामपि सुबोधम्| गरो वक्ष्य मृदुश्चलोऽवलम्बी च शीग्रदाहरुजाकरः||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shophAnAM sAdhyA~asAdhyatvam (27) · Śloka 27
navō'nupadravaḥ śōphaḥ sādhyō'sādhyaḥ purēritaḥ||27||
नवोऽनुपद्रवः शोफः साध्योऽसाध्यः पुरेरितः||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visarpanidAnam, atideshena visarpasya nidAnaM, samprAptishca (28) · Śloka 28
syādvisarpō'bhighātāntairdōṣairdūṣyaiśca śōphavat||28||
स्याद्विसर्पोऽभिघातान्तैर्दोषैर्दूष्यैश्च शोफवत्||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visarpANAM tryAshrayatvaM yathottaraM duHsAdhyatva~jca (29) · Śloka 29
tryadhiṣṭhānañca taṁ prāhurbāhyāntarubhayāśrayāt| yathōttaraṁ ca duḥsādhāḥ...........................||29||
त्र्यधिष्ठानञ्च तं प्राहुर्बाह्यान्तरुभयाश्रयात्| यथोत्तरं च दुःसाधाः...........................||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visarpanidAnAdi (30) · Śloka 30
.................. tatra dōṣā yathāyatham| prakōpanaiḥ prakupitā viśēṣēṇa vidāhibhiḥ| dēhē śīghraṁ visarpanti tē'ntarantaḥsthitā bahiḥ| bahiḥsthā dvitayē dvisthāḥ ........................||30||
.................. तत्र दोषा यथायथम्| प्रकोपनैः प्रकुपिता विशेषेण विदाहिभिः| देहे शीघ्रं विसर्पन्ति तेऽन्तरन्तःस्थिता बहिः| बहिःस्था द्वितये द्विस्थाः ........................||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana antarbahirAshrayavisarpalakShaNam (31) · Śloka 31
......................... vidyāttatrāntarāśrayam| marmōpatāpātsammōhādayanānāṁ vighaṭṭanāt| tr̥ṣṇātiyōgādvēgānāṁ viṣamañca pravarttanāt| āśu cāgnilabhraṁśādatō bāhyaṁ viparyyayāt||31||
......................... विद्यात्तत्रान्तराश्रयम्| मर्मोपतापात्सम्मोहादयनानां विघट्टनात्| तृष्णातियोगाद्वेगानां विषमञ्च प्रवर्त्तनात्| आशु चाग्निलभ्रंशादतो बाह्यं विपर्य्ययात्||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtavisarpalakShaNam (32) · Śloka 32
tatra vātāt parīsarpō vātajvarasamavyathaḥ| śōphasphuraṇanistōdabhēdā''yāmārttiharṣavān||32||
तत्र वातात् परीसर्पो वातज्वरसमव्यथः| शोफस्फुरणनिस्तोदभेदाऽऽयामार्त्तिहर्षवान्||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittavisarpalakShaNam (33) · Śloka 33
pittād drutagatiḥ pittajvaraliṅgō'tilōhitaḥ|33|
पित्ताद् द्रुतगतिः पित्तज्वरलिङ्गोऽतिलोहितः|३३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphajavisarpalakShaNam (33) · Śloka 33
kaphātkaṇḍūyutaḥ snigdhaḥ kaphajvarasamānaruk|33|
कफात्कण्डूयुतः स्निग्धः कफज्वरसमानरुक्|३३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visarpasyopekShAyAM sphoTasambhavaH (33) · Śloka 33
svadōṣaliṅgaiścīyantē sarvē sphōṭairupēkṣitāḥ| tē pakvabhinnāḥ svaṁ-svañca vibhrati vraṇalakṣaṇam||33||
स्वदोषलिङ्गैश्चीयन्ते सर्वे स्फोटैरुपेक्षिताः| ते पक्वभिन्नाः स्वं-स्वञ्च विभ्रति व्रणलक्षणम्||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana agnivisarpanidAnAdi (34) · Śloka 34
vātapittājjvaracchardimūrcchātīsāratr̥ḍbhramaiḥ| asthibhēdāgnisadanatamakā'rōcakairyutaḥ| karōti sarvamaṅgañca dīptāṅgārāvakīrṇavat| yaṁ yaṁ dēśaṁ visarpaśca visarpati bhavētsa saḥ| śāntāṅgārāsitō nīlō raktō vā''śu ca cīyatē| agnidagdha iva sphōṭaiḥ śīghragatvād drutañca saḥ| marmānusārī vīsarpaḥ syādvātō'tibalastataḥ| vyathētāṅgaṁ harētsaṁjñā nidrāñca śvāsamīrayēt| hidhmāñca sa gatō'vasthāmīdr̥śīṁ labhatē na nā| kvaciccharmāratigrastō bhūmiśayyāsanādiṣu| cēṣṭamānastataḥ kliṣṭō manōdēhaśramōdbhavām| duṣprabōdhō'śnutē nidrāṁ sō'gnivīsarpa ucyatē||34||
वातपित्ताज्ज्वरच्छर्दिमूर्च्छातीसारतृड्भ्रमैः| अस्थिभेदाग्निसदनतमकाऽरोचकैर्युतः| करोति सर्वमङ्गञ्च दीप्ताङ्गारावकीर्णवत्| यं यं देशं विसर्पश्च विसर्पति भवेत्स सः| शान्ताङ्गारासितो नीलो रक्तो वाऽऽशु च चीयते| अग्निदग्ध इव स्फोटैः शीघ्रगत्वाद् द्रुतञ्च सः| मर्मानुसारी वीसर्पः स्याद्वातोऽतिबलस्ततः| व्यथेताङ्गं हरेत्संज्ञा निद्राञ्च श्वासमीरयेत्| हिध्माञ्च स गतोऽवस्थामीदृशीं लभते न ना| क्वचिच्छर्मारतिग्रस्तो भूमिशय्यासनादिषु| चेष्टमानस्ततः क्लिष्टो मनोदेहश्रमोद्भवाम्| दुष्प्रबोधोऽश्नुते निद्रां सोऽग्निवीसर्प उच्यते||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana granthivisarpanidAnAdi (35) · Śloka 35
kaphēna ruddhaḥ pavanō bhitvā taṁ bahudhā kapham| raktaṁ vā vr̥ddharaktasya tvaksirāsnāvamāṁsagam| dūṣayitvā ca dīrghāṇuvr̥ttasthūlakharātmanām| granthīnāṁ kurutē mālāṁ raktānāṁ tīvrarugjvarām| śvāsakāsātisārāsyaśōṣahidhmāvamibhramaiḥ| mōhavaivarṇyamūrcchāṅgabhaṅgā'gnisadanairyutām| ityayaṁ granthivīsarpaḥ kaphamārutakōpajaḥ||35||
कफेन रुद्धः पवनो भित्वा तं बहुधा कफम्| रक्तं वा वृद्धरक्तस्य त्वक्सिरास्नावमांसगम्| दूषयित्वा च दीर्घाणुवृत्तस्थूलखरात्मनाम्| ग्रन्थीनां कुरुते मालां रक्तानां तीव्ररुग्ज्वराम्| श्वासकासातिसारास्यशोषहिध्मावमिभ्रमैः| मोहवैवर्ण्यमूर्च्छाङ्गभङ्गाऽग्निसदनैर्युताम्| इत्ययं ग्रन्थिवीसर्पः कफमारुतकोपजः||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kardamavisarpanidAnAdi (36) · Śloka 36
kaphapittājjvaraḥ stambhō tandrānidrāśirōrujaḥ| aṅgāvasādavikṣēpapralāpā'rōcakabhramāḥ| mūrcchāgnihānirbhēdō'sthnāṁ pipāsēndriyagauravam| āmōpavēśanaṁ lēpaḥ srōtasāṁ sa ca sarpati| prāyēṇāmāśayē gr̥hṇannēkadēśaṁ na cātiruk| piṭakairavakīrṇō'tipītalōhitapāṇḍuraiḥ| mēcakābhō'sitaḥ snigdhō malinaḥ śōphavānguruḥ| gambhīrapākaḥ prājyōṣmā spr̥ṣṭaḥ klinnō'vadīryyatē| paṅkavacchīrṇamāṁsaśca spaṣṭasnāyusirāgaṇaḥ| śavagandhī ca vīsarpaḥ kardamākhyamuśanti tam||36||
कफपित्ताज्ज्वरः स्तम्भो तन्द्रानिद्राशिरोरुजः| अङ्गावसादविक्षेपप्रलापाऽरोचकभ्रमाः| मूर्च्छाग्निहानिर्भेदोऽस्थ्नां पिपासेन्द्रियगौरवम्| आमोपवेशनं लेपः स्रोतसां स च सर्पति| प्रायेणामाशये गृह्णन्नेकदेशं न चातिरुक्| पिटकैरवकीर्णोऽतिपीतलोहितपाण्डुरैः| मेचकाभोऽसितः स्निग्धो मलिनः शोफवान्गुरुः| गम्भीरपाकः प्राज्योष्मा स्पृष्टः क्लिन्नोऽवदीर्य्यते| पङ्कवच्छीर्णमांसश्च स्पष्टस्नायुसिरागणः| शवगन्धी च वीसर्पः कर्दमाख्यमुशन्ति तम्||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAnnipAtikavisarpalakShaNam (37) · Śloka 37
sarvajō lakṣaṇaiḥ sarvaiḥ sarvadhātvabhisarpaṇaḥ||37||
सर्वजो लक्षणैः सर्वैः सर्वधात्वभिसर्पणः||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana abhighAtajavisarpasya hetusamprAptilakShaNAni (38) · Śloka 38
bāhyahētōḥ kṣatātkruddhaḥ saraktaṁ pittamīrayan| visarpaṁ mārutaḥ kuryātkulatthasadr̥śaiścitam| sphōṭaiḥ śōphajvararujādāhāḍhyaṁ śyāvalōhitam||38||
बाह्यहेतोः क्षतात्क्रुद्धः सरक्तं पित्तमीरयन्| विसर्पं मारुतः कुर्यात्कुलत्थसदृशैश्चितम्| स्फोटैः शोफज्वररुजादाहाढ्यं श्यावलोहितम्||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visarpANAM sAdhyAsAdhyatvam (39-13) · Śloka 13
pr̥thagdōṣaistrayaḥ sādhyā dvandvajāścānupadravāḥ| asādhyau kṣatasarvōtthau sarvē cākrāntamarmakāḥ| śīrṇasnāyusirāmāṁsā praklinnāḥ śavagandhayaḥ||39|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tā- vaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ nidānasthānē pāṇḍu- kāmalā-śōpha-visarpanidānaṁ nāma trayōdaśō'dhyāyaḥ||13||
पृथग्दोषैस्त्रयः साध्या द्वन्द्वजाश्चानुपद्रवाः| असाध्यौ क्षतसर्वोत्थौ सर्वे चाक्रान्तमर्मकाः| शीर्णस्नायुसिरामांसा प्रक्लिन्नाः शवगन्धयः||३९|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृता- वष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां निदानस्थाने पाण्डु- कामला-शोफ-विसर्पनिदानं नाम त्रयोदशोऽध्यायः||१३||
🔊 Audio coming soon