अथातो विद्रधिवृद्धिगुल्मनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
उक्तशेषत्वाद् विद्रधेरुत्सेधेन तत्समानत्वाच्च वृद्धिगुल्मयोः तन्निदाननिर्णयायाध्यायारम्भः|| १||
AYANAACADEMYby Dr Vijaya Dwarampudi
Open Academy navigation
११. विद्रधिवृद्धिगुल्मनिदानम्
भुक्तैः पर्य्युषितात्युष्णरूक्षशुष्कविदाहिभिः| जिह्वाशय्याविचेष्टाभिस्तैस्तैश्चासृक्प्रदूषणैः| दुष्टत्वङ्मांसमेदोऽस्थिस्नावासृक्कण्डराश्रयः| यः शोफो बहिरन्तिर्वा महामूलो महारुजः| वृत्तः स्यादायतो यो वा स्मृतः षोढा स विद्रधिः||२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
भुक्तैरित्यादि | पर्य्युषिताभिरभ्यासेन भुक्तैः | जिह्मशय्यादिभिर्वा| तैस्तैश्च रक्तप्रदूषणहेतुभिः | यः शोफः स्यात्| स विद्रधिरिति सम्बन्धः| किम्भूतः शोफः? आह- दुष्टत्वगाद्याश्रयः| तथा स बहिर्वा भवति अन्तर्वा वृत्तो वा आयतो वा||२||
दोषैः पृथक्समुदितैः शोणितेन क्षतेन च||३||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
स च विद्रधिर्वातादिभिः सन्निपातेन रक्तेन क्षतेन चेति षड्विधः|| ३||
बाह्योऽत्र तत्र तत्राङ्गे दारुणो ग्रथितोन्नतः||४||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
तत्र-तत्र नाभ्यादावङ्गे|| ४||
आन्तरो दारुणतरो गम्भीरो गुल्मवद्धनः| वल्मीकवत्समुच्छ्रायी शीघ्रधात्यग्निशस्त्रवत्||५||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
गम्भीरोऽवगाढः|| ५||
नाभिबस्तियकृत्प्लीहक्लोमहृत्कुक्षिवंक्षणे| स्याद्दृक्कयोरपाने वा ||६||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
नाभ्याद्युभयस्यापि विद्रधेः स्थानम्|| ६||
वातात्तत्रातितीव्ररुक्| श्यावरुणाश्चिरोत्थानपाको विषमसंस्थितिः| व्यधच्छेदभ्रमानाहस्पन्दसर्पणशब्दवान्||७||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
वातात्तत्रेत्यादि|| ७||
रक्तताम्रासितः पित्तात्तृण्मोहज्वरदाहवान्| क्षिप्रोत्थानप्रपाकश्च ||८||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
वातविद्रधिलक्षणम्| रक्तताम्रेत्यादिपित्तात्|| ८||
पाण्डुः कण्डूयुतः कफात्| सोत्क्लेशशीतकस्तम्भजृम्भाऽऽरोचकगौरवः| चिरोत्तानविदाहश्च||९||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
पाण्डुकण्ड्वित्यादि विदाहान्तं कफात्| विदाहः पाकाभिमुखत्वम्|| ९||
सङ्कीर्णः सन्निपाततः||१०||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
सन्निपातजो विद्रधिर्लक्षणैः सङ्कीर्णः|| १०||
सामर्थ्याच्चात्र विभजेद्वाह्याभ्यन्तरलक्षणम्||११||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अस्माद्यथोक्तलक्षणाद्विद्रधेर्बाह्याभ्यन्तरलक्षणं सामर्थ्यात् सम्भवाद्विभजेत् विभक्तं कुर्य्यात्| अनेनैतदुक्तं भवति-यद्यपि बाह्याभ्यन्तरविशेषाऽविवक्षया वातादिविद्रधेर्लक्षणमुक्तं तथापि यद्बाह्य उपपद्यते रक्तताम्रत्वादि तत्तत्रैव विज्ञेयम्| यत्त्वाभ्यन्तर एवोपपद्यते आनाहमोहारोचकादि तत्तत्रैव लिङ्गम्| यत्तु क्षिप्रोत्थानप्रपाकाद्युभयत्र सम्भवति तदुभयत्रापि लिङ्गमिति|| ११||
कृष्णस्फोटावृतः श्यावस्तीव्रदाहरुजाज्वरः| पित्तलिङ्गोऽसृजा बाह्यः स्त्रीणामेव तथान्तरः||१२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
कृष्णस्फोटावृतत्वादि रक्तविद्रधेर्लक्षणम्| स च बाह्योऽभ्यन्तरो वा स्त्रीणामेव भवति, न तु पुरुषाणामिति रक्तविद्रधिः||१२||
शस्त्राद्यैरभिघातेन क्षते वाऽपथ्यकारिणः| क्षतोष्मा वायुविक्षिप्तः सरक्तं पित्तमीरयन्| पित्तासृग्लक्षणं कुर्य्याद्विद्रधिं भूर्य्युपद्रवम्||१३||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
शस्त्रादिभिरित्यादि| क्षतविद्रधेर्लक्षणम्| भूरयो भूयांस उपद्रवाः| पश्चात्कालभाविनः कष्टा रोगा यस्मिन् स तथोक्तः||१३||
तेषूपद्रवभेदश्च स्मृताऽधिष्ठानभेदतः||१४||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
तेषु च विद्रधिष्वाश्रयVVविशेषवशादाश्रयिविशेषः| तस्मादुपद्रवविशेषभेदः|| १४||
नाभ्यां हिध्मा भवेद्धस्तौ मूत्रं कृच्छ्रेण पूति च| श्वासो यकृति रोधस्तु प्लीह्न्युच्छ्वासस्य तृट् पुनः| गलग्रहश्च क्लोम्नि स्यात्सर्वाङ्गप्रग्रहो हृदि| प्रमेहस्तमकः कासो हृदयोद्धृट्टनव्यथा| कुक्षिपार्श्वान्तरांसार्तिः कुक्षाVवाटोपजन्म च| सक्थ्नोर्ग्रहो वंक्षणयोर्वृक्कयोः कटिपृष्ठयोः| पाऱ्श्वयोश्च व्यथापायौ पवनस्य निरोधनम्||१५||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
एतदेव नाभ्यां हिध्मेत्यादिना दर्शयति| हृद्व्यथान्तं हृदि|
आमपक्वविदग्धत्वं तेषां शोफवदादिशेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
तेषां विद्रधीनामामत्वं पक्वत्वं विदग्धत्वं च सूत्रोक्तैः शोफस्याऽऽमादिलिङ्गैरादिशेत्| शोफोऽल्पोष्णरुगित्यादिना (अ. सं. सू. - ३८)| विदग्धत्वं पाकाभिमुखत्वम्|| १६||
नाभेरुर्ध्वं मुखात्पक्वाः प्रस्रवन्त्यधरे गुदात्| गदाऽऽस्यान्नाभिजो ||१७||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
नाभेरुर्ध्वं ये विद्रधयस्ते पक्वाः सन्तो मुखाद्दोषं स्रवन्ति| नाभेश्च येऽधरास्ते दोषं गुदात् स्रवन्ति| नाभिजो मध्यस्थत्वान्मुखाच्च गुदाच्च दोषं स्रवति|| १७||
विद्याद्दोषं क्लेदाच्च विद्रधौ| यथास्वं व्रणवत् ||१८||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अस्मिन् विद्रधौ वातादिकं दोषमनुद्धारं क्लेदात् कोथात् विद्यात्| यथास्वं व्रणवत्|| १८||
तत्र विवर्ज्यः सन्निपातजः| पक्वो हृन्नाभिबस्तिस्थो भिन्नोऽन्तर्बहिरेव वा| पक्वश्चान्तःस्रवन् वक्त्रात्क्षीणस्योपद्रवान्वितः||१९||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
व्रणे यथा क्लेदस्रुतिविशेषेण वाताद्यन्वयोऽनुमीयते एवमत्रापि| व्रणे च वक्ष्यति (अ. सं. उ. - २९) - मस्तुमांसपुलकाम्बुतुल्यतन्वल्पसंस्रुतीत्यादि| क्षीणस्योपद्रवान्वित इत्येवमन्ते ग्रन्थे विवर्ज्य इत्यनुवर्त्तते|| १९||
एवमेव स्तनसिराविवृताः प्राप्य योषिताम्| सूतानां गर्भिणीनां वा सम्भवेच्छ्वयथुर्घनः| स्तने सदुग्धेऽदुग्धे वा बाह्यविद्रधिलक्षणः| नाडीनां सूक्ष्मवक्रत्वात्कन्यानान्तु न जायते||२०||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
एवमेवेत्यादि| स्त्रीणां स्तनविद्रधिलक्षणम्| स बाह्यविद्रधिलक्षणो भवति| कन्यकानां नैव जायते| तासां नाड्यः सूक्ष्ममुखा भवन्ति| इत्युक्ता विद्रधयः|| २०||
क्रुद्धो रुद्धगतिर्वायुः शोफशूलकरश्चरन्| मुष्कौ वंक्षणतः प्राप्य फलकोशाभिवाहिनीः| प्रपीड्य धमनीर्वृद्धिं करोति फलकोशयोः||२१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
क्रुद्ध इत्यादिना वृद्धेर्लक्षणमुच्यते| स्वकारणात् क्रुद्धः सन् कारणान्तरेण रुद्धगतिः| मुष्कौ वृषणौ फलकोशौ|| २१||
दोषास्रमेदोमूत्रान्त्रैः स वृद्धिः सप्तधा गदः| मूत्रान्त्रजावप्यनिलाद्धेतुभेदस्तु केवलम्||२२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
वृद्धिर्नाम गदो वातादिभिरन्त्रात्यैः सप्तधा भवति| सुबोधम्|
वातपूर्णदृतिस्पर्शो रूक्षो वातादहेतुरुक्||२३||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
वातपूर्णदृतीत्यादि वातात्| दृतिर्भस्त्रा| अहेतुरुक् बाह्येन हेतुना विना अकस्माद् रुग्यत्र|| २३||
पक्वोदुम्बरसङ्काशः पित्ताद्दाहोष्मपाकवान्||२४||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
पक्वोदुम्बरसङ्ककाश इत्यादि पित्तात्|| २४||
कफाच्छीतो गुरुस्निग्धःकण्डूमाङ्कठिनोऽल्परुक्||२५||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
शीत इत्यादि कफात्|| २५||
कृष्णस्फोटावृतः पित्तवृद्धिलिङ्गश्च रक्ततः||२६||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
कृष्णेत्यादि रक्तात्|| २६||
कफवन्मेदसा वृद्धिर्मृदुस्तालफलोपमः||२७||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
कफवदित्यादि मेदसः|| २७||
मूत्रधारणशीलस्य मूत्रजः स तु गच्छतः| अम्भोभिः पूर्णदृतिवत्क्षोभं याति सरुङ्मृदुः| मूत्रकृच्छ्रमधः स्याच्च वलयः फलकोशयोः||२८||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
मूत्रधारणशीलस्येत्यादि मूत्रवृद्धेर्लक्षणम्|| २८||
वातकोपिभिराहारैः शीततोयावगाहनैः| धारणेरणभाराध्वविषमाङ्गप्रवर्तनैः| क्षोभणैः क्षुभितोऽन्यैश्च क्षुद्रान्त्रावयवं यदा| पवनो विगुणीकृत्य स्वनिवेशादधो नयेत्| कुर्य्याद्वंक्षणसन्धिस्थो ग्रन्थ्याभं श्वयथुन्तदा||२९||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
वातकोपिभिरित्याद्यान्त्रवृद्धेर्लक्षणम्| धारणे रणे वायोरेव| सुबोधमन्यत्|| २९||
उपेक्षमाणस्य च मुष्कवृद्धि माध्यमानरुक्स्तम्भवती स वायुः| प्रपीडितोऽन्तःस्वनवान् प्रयाति प्रध्मापयन्नेति पुनश्च मुक्तः| आन्त्रवृद्धिरसाध्योऽयं वातवृद्धिसमाकृतिः| रूक्षकृष्णारुणसिरा तन्तुजालगवाक्षितः||३०||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
उपेक्षमाणस्याचिकित्स्यमानस्याध्मानादिमतीं मुष्कवृद्धिं कुर्य्यादिति सम्बन्धः| उक्तो वृद्धिः|| ३०||
गुल्मोऽष्टधा पृथग्दोषैः संसृष्टैर्नियचं गतैः| आर्त्तवस्य च दोषेण नारीणां जायतेऽष्टमः||३१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अनन्तरं शोफासामान्याद्गुल्म उच्यते| गुल्मोऽष्टधेत्यादि सङ्ख्यारूपा सम्प्राप्तिः| तदेवाष्टधात्वं दर्शयति-पृथग्दोषैरित्यादिना| स च वातादिभेदेन सप्तविधः| स्त्रीणामेवार्त्तवस्य रजसो दोषेणाष्टमः|| ३१||
अथ यो ज्वरातिसारादिभिर्वमनादिभिर्वा कर्मभिः कर्शितो वातलान्याहारयत्याहाराभिलाषी वा शीतमुदकं पिब- त्यन्नपानानन्तरं वा लङ्घनप्लवनव्यवाययानयानादीन् देहविक्षोणीभिणः सेवतेऽनुदीर्णां वा छर्दिमुदीरयत्यु- दीर्णान् वा वातादीन् निःश्वासोच्छ्वासौ वा निगृह्णात्य- स्नेहपूर्वं वा वमनविरेचने करोति| तथाशोधित एव वाऽतिविदाहिनोऽभिष्यन्दिनो वा निषेवते| तस्य यथास्वं वातप्रधानाः कुपिता दोषाः पृथक् संसृष्टा समस्ताः सरक्ता वा महास्रोतोऽनुप्रविश्याऽऽवृत्योर्ध्वमधश्च मार्ग- मवश्यं शूलमुपजनयन्तो गुल्ममभिनिर्वर्तयन्ति| यतश्च तस्मिन् शूलविद्ध इव व्यथते तीव्रवेदनार्दितः कृच्छ्रो- च्छ्वासः तस्माच्छूलमित्युच्यते||३२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अथेत्यादिना गुल्मानां विस्तरेण निदानं सम्प्राप्तिश्चोयते| य एवं करोति तस्य वातप्रधाना दोषा गुल्ममभिनिर्वर्तयन्ति| स च गुल्मो नाम्ना शूलमित्युच्यते| कुतः? आह-यतश्चेत्यादि|| ३२||
तत्रातिकर्शनात् कफपित्ताभ्यां वा मार्गनिरोधाल्लब्धा- श्रयो वायुरुत्प्लुतो रौक्ष्यात् कठिनीभूतः स्वाश्रये स्वतन्त्रः परतन्त्रो वा पित्तश्लेष्माश्रये स्पर्शोपलभ्यः पिण्डितत्वादमूर्तोऽपि मुर्त्ततामिवोपगतो ग्रन्थिरूपेणावतिष्ठमानो गुल्मसंज्ञा लभते||३३||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अथ कोऽसौ गुल्मः यमभिनिर्वर्तयन्ति दोषा इत्याह-तत्रातिकर्शनादित्यादि| द्वौ हि हेतू वातस्य, कर्शनं मार्गरोधश्च|| ३३||
तस्य पञ्च स्थानानि बस्तिर्नाभिः पार्श्वे हृदयञ्च||३४||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
तस्य गुल्मस्य बस्त्यादीनि पञ्चाश्रयाः|| ३४||
अथास्य पूर्वरूपाणि-सदनमग्निशरीरयोररुचिः सौहित्याऽसहिष्णुताकुक्षिशूलमाध्मानमुद्गिरणं बहुशो विदग्धेऽन्ने छर्दिराटोपो मलस्य प्रादुर्भावोऽप्रवृत्तिश्च||३५||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
सदनादीनि सामान्येन पूर्वरूपाणि| सौहित्यं तृप्तिः तदसहिष्णुत्वम्| उद्गिरणं छर्दनम्| मलस्य पुरीषस्य| प्रादुर्भावो बहिरप्रवृत्तिश्च|| ३५||
तत्र वातात् सूच्येव च शङ्कुनेव च व्यधोमन्याशिरः- शङ्खशूलज्वराङ्गमर्दप्लीहाटोपान्त्रकूजोदावर्तोच्छ्वासोप- रोधमुखशोषस्तब्धगात्रता वायुकालेषूपद्रववृद्धिर्विष- माग्निता कृष्णारुणपरुषत्वङ्नखादित्वं गुल्मस्य चलत्वा- द्वायोर्नियतस्थानसंस्थानोदयप्रलयाल्पमहारुजः| पिपी- लिकापरिगत इव तोदस्फुरणबहुलो विस्तारयतीव स्व- देशे चर्म कदाचित्कदाचित् सङ्कोचयतीव हर्षयति रोमाणि वेदनातिप्रवृतौ तु सर्वस्मिन्नपि देहे प्रायो बस्त्याश्रयश्च भवति||३७||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
००
पित्तद्दाहो धूमकोऽम्लकस्तृष्णा ज्वरः स्वेदो विड्भेदो मूर्च्छा शीतोपशयता हरितहारिद्रत्वगादित्वं गुल्मश्चास्य तप्तायःपिण्ड इव तमवकाशं दहति दूयते धूमायत ऊष्मायते शिथिल इव व्रण इवास्पर्शसहो निर्लोमा प्रायो नाभ्याश्रयश्च||३८||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
दाहादि पित्ताद्गुल्मे लिङ्गम्| धूमको धूमायनम्| धूमकाऽम्लकयोर्लक्षणमुक्तं (अंसंसूं - २०) दोषभेदीये| त्वङ्नखादिषु हरितहारिद्रो वर्णः स्यात्|| ३८||
कफात्स्तैमित्यमरोचकाविपाकौ हृदयोपलेपः शीत- ज्वरस्तृप्तिः सदनं कासो हृल्लासः पीनसो निद्राऽम्लस्यं नखादिशुक्लता| गुल्मश्च सुप्तस्थिरगुरुकठिनोऽव- गाढोऽल्परुक्प्रायो हृत्पार्श्वाश्रयश्च||३९||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
कफाद्गुल्मे स्तैमित्यादिकं लिङ्गम्| अवगाढो घनः|| ३९||
संसृष्टलिङ्गः संसर्गात्| स त्रिविधः||४०||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
संसर्गजेषु त्रिषु गुल्मेषु यथास्वं संसर्गलक्षणानि भवन्ति|
सर्वलिङ्गनिचये निचयगुल्मः सोऽसाध्यः||४१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
सर्वलिङ्गमिश्रीभावे निचयगुल्मः सोऽसाध्यः|| ४१||
रक्तगुल्मस्तु गर्भकोष्ठार्त्तवागमनवैशेष्यात्पारतन्त्र्या- दवैशारद्यादुपचारानुरोधाच्च स्त्रिया एव भवति||४२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
रक्तगुल्मस्तु गर्भकोष्ठार्त्तवागमनादिहेतोः स्त्रिया एव भवति, न पुरुषस्य| यथोक्तविपर्ययादवैशारद्यादि तत्र सातिशयं विद्यते| गर्भकोष्ठे त्वार्त्तवागमनवैशेष्येण| विशारदा व्युत्पन्नबुद्धिः||४२||
तत्र यदा सा ऋतुमती नवप्रसूता योनिरोगिणी वा वातलान्याऽऽसेवेत तदाऽस्या वायुः प्रकुपितो योन्या मुखमनुप्रविश्यार्त्तवमुपरुणद्धि| तदुपरुध्यमानं मासे मासे कुक्षिमभिनिर्वर्तयति| गर्भलिङ्गानि च हृल्लासतन्द्राङ्ग- साददौहृदस्तन्यदर्शनादीनि| वायुसंसर्गात् पुनः पित्तैक- प्रकोपतया च वातपित्तगुल्मरूपाणि क्रमाच्छूलस्तम्भ- दाहातीसारादीनि गर्भाशये च सुतरां शूलं तथा योन्या दौर्गन्ध्यमास्रावञ्च करोति| गुल्मश्च न गर्भ इवाङ्गैः पिण्डित एव तु चिरेण सशूलं स्पन्दते| गुल्म एव वर्द्धते न कुक्षिः||४३||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
तत्रेत्यादिना निदानं सम्प्राप्तिश्चोच्यते| एवं कुपितो वायुःगर्भलिङ्गं कुक्षिमभिनिर्वर्तयतीति सम्बन्धः| गर्भलिङ्गानि हृल्लासादीनि चाभिनिर्वर्तयति वातस्य संसर्गात्पित्तकोपतया च| तच्छोणितं क्रमाद्वातपित्तजानि शूलादीनि करोति| गर्भशये सुतरां शूलमयोन्याः स्रावादि च कुरुते| अस्यागुल्मः गर्भ इवाङ्गैर्न स्फुरति| पिण्डीभूतः शूलवाँश्च चिरेण स्पन्दते| अस्याः कुक्षिर्न वर्द्धते| गुल्मस्तु वर्द्धत एव|| ४३||
स्वदोषाधिष्ठानश्च सर्वो भवति गुल्मः| तस्माच्चिरेण नैव वा पाकमेति| भृशं दुष्टरक्ताश्रयत्वात्तु विद्रधिः शीघ्रपाको भवतीति||४४||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
यतः सर्वो गुल्मः स्वदोषाधिष्ठानः स्वदोषाश्रयो भवति तस्माच्चिरेण पाकमेति भजते न वा पाकं भजते| सपाको भवत्यपाक एव वा| विद्रधिरनन्यदोषारब्धोऽपि दुष्टरक्ताश्रयो भवति| अतः शीघ्रं पच्यते| शीघ्रविदाहित्वादेव च विद्रधिरित्यभिधीयते| विदाहश्च पाकः| भृशग्रहणं गुल्मे विद्रध्यपेक्षया स्वल्परक्तकोपप्रदर्शनार्थम्|| ४४||
भवति चात्र- गुल्मेऽन्तराश्रये बस्तिकुक्षिहृत्पार्श्ववेदनाः| अग्निवर्णबलभ्रंशो वेगानांञ्चाऽप्रवर्तनम्||४५||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
बस्तिवेदनाद्यन्तराश्रयलिङ्गम|| ४५||
अतो विपर्य्ययो बाह्ये कोष्ठाङ्गेषु तु नाऽतिरुक्| वैवर्ण्यमवकाशस्य बहिरुन्नतताधिकम्||४६||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
एतद्विपर्य्ययात् कोष्ठरुगादिभिर्बाह्यं विद्यात्|| ४६||
साटोपमत्युग्ररुजमाध्मानमुदरे भृशम्| ऊर्ध्वाधो वातरोधेन तमानाहं प्रचक्षते||४७||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
सटोपमित्यादिनागुल्मप्रायो भवतीत्याऽऽनाहस्य लक्षणमुच्यते| आटोपो नाभेरधो मन्दसञ्चारवायुता|| ४७||
घनोऽष्ठीलोपमो ग्रन्थिरष्ठीलोर्ध्वं समुन्नतः| आनाहलिङ्गस्तिर्य्यक्तु प्रत्यष्ठीला तदाकृतिः||४८||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
घन इत्यादिना गुल्मसादृश्यादष्ठीला-प्रत्यष्ठीलयोर्लक्षणम्||४८||
पक्वाशयाद्गुदोपस्थं वायुस्तीव्ररुजश्चरन्| तूनी प्रतूनी तु भवेत्स एवातो विपर्य्यये||४९|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्ग- गुल्मनिदानं नामैकादशोऽध्यायः||११||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
पक्वाशयादित्यादि तूनी-प्रतून्योः| स एवेति वायुः| अतएव पक्वाशयात् गुदोपस्थगमनात्| वैपरीत्येन गुदोपस्थात्पक्वाशयं प्रयातीति|| ४९|| इति श्रीमन्महामहोपाध्यायेन्दुविरचितायाम् अष्टाङ्गसंग्रहव्याख्यायां शशिलेखायां निदानस्थाने एकादशोऽध्यायः