Adhikarana atha vidradhivRuddhigulmanidAnannAmaikAdasho~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō vidradhivr̥ddhigulmanidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातो विद्रधिवृद्धिगुल्मनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vidradhinidAnam, vidradhernidAnam (2) · Śloka 2
bhuktaiḥ paryyuṣitātyuṣṇarūkṣaśuṣkavidāhibhiḥ| jihvāśayyāvicēṣṭābhistaistaiścāsr̥kpradūṣaṇaiḥ| duṣṭatvaṅmāṁsamēdō'sthisnāvāsr̥kkaṇḍarāśrayaḥ| yaḥ śōphō bahirantirvā mahāmūlō mahārujaḥ| vr̥ttaḥ syādāyatō yō vā smr̥taḥ ṣōḍhā sa vidradhiḥ||2||
भुक्तैः पर्य्युषितात्युष्णरूक्षशुष्कविदाहिभिः| जिह्वाशय्याविचेष्टाभिस्तैस्तैश्चासृक्प्रदूषणैः| दुष्टत्वङ्मांसमेदोऽस्थिस्नावासृक्कण्डराश्रयः| यः शोफो बहिरन्तिर्वा महामूलो महारुजः| वृत्तः स्यादायतो यो वा स्मृतः षोढा स विद्रधिः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sa~gkhyAsamprAptiH (3) · Śloka 3
dōṣaiḥ pr̥thaksamuditaiḥ śōṇitēna kṣatēna ca||3||
दोषैः पृथक्समुदितैः शोणितेन क्षतेन च||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bAhyavidradhilakShaNam (4) · Śloka 4
bāhyō'tra tatra tatrāṅgē dāruṇō grathitōnnataḥ||4||
बाह्योऽत्र तत्र तत्राङ्गे दारुणो ग्रथितोन्नतः||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana antarvidradhilakShaNam (5) · Śloka 5
āntarō dāruṇatarō gambhīrō gulmavaddhanaḥ| valmīkavatsamucchrāyī śīghradhātyagniśastravat||5||
आन्तरो दारुणतरो गम्भीरो गुल्मवद्धनः| वल्मीकवत्समुच्छ्रायी शीघ्रधात्यग्निशस्त्रवत्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vidradheH sthAnAni (6) · Śloka 6
nābhibastiyakr̥tplīhaklōmahr̥tkukṣivaṁkṣaṇē| syāddr̥kkayōrapānē vā ......................||6||
नाभिबस्तियकृत्प्लीहक्लोमहृत्कुक्षिवंक्षणे| स्याद्दृक्कयोरपाने वा ......................||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajavidradhilakShaNam (7) · Śloka 7
................................ vātāttatrātitīvraruk| śyāvaruṇāścirōtthānapākō viṣamasaṁsthitiḥ| vyadhacchēdabhramānāhaspandasarpaṇaśabdavān||7||
................................ वातात्तत्रातितीव्ररुक्| श्यावरुणाश्चिरोत्थानपाको विषमसंस्थितिः| व्यधच्छेदभ्रमानाहस्पन्दसर्पणशब्दवान्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajavidradhilakShaNam (8) · Śloka 8
raktatāmrāsitaḥ pittāttr̥ṇmōhajvaradāhavān| kṣiprōtthānaprapākaśca ................||8||
रक्तताम्रासितः पित्तात्तृण्मोहज्वरदाहवान्| क्षिप्रोत्थानप्रपाकश्च ................||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphajavidradhilakShaNam (9) · Śloka 9
.................pāṇḍuḥ kaṇḍūyutaḥ kaphāt| sōtklēśaśītakastambhajr̥mbhā''rōcakagauravaḥ| cirōttānavidāhaśca..........................||9||
.................पाण्डुः कण्डूयुतः कफात्| सोत्क्लेशशीतकस्तम्भजृम्भाऽऽरोचकगौरवः| चिरोत्तानविदाहश्च..........................||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sannipAtajavidradhilakShaNam (10) · Śloka 10
........................... saṅkīrṇaḥ sannipātataḥ||10||
........................... सङ्कीर्णः सन्निपाततः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sambhavAnurodhaM bAhyAbhyantaravidradhilakShaNAni vij~jeyAni (11) · Śloka 11
sāmarthyāccātra vibhajēdvāhyābhyantaralakṣaṇam||11||
सामर्थ्याच्चात्र विभजेद्वाह्याभ्यन्तरलक्षणम्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana strINAM raktavidradherlakShaNam (12) · Śloka 12
kr̥ṣṇasphōṭāvr̥taḥ śyāvastīvradāharujājvaraḥ| pittaliṅgō'sr̥jā bāhyaḥ strīṇāmēva tathāntaraḥ||12||
कृष्णस्फोटावृतः श्यावस्तीव्रदाहरुजाज्वरः| पित्तलिङ्गोऽसृजा बाह्यः स्त्रीणामेव तथान्तरः||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShatavidrardhernidAnAdi (13) · Śloka 13
śastrādyairabhighātēna kṣatē vā'pathyakāriṇaḥ| kṣatōṣmā vāyuvikṣiptaḥ saraktaṁ pittamīrayan| pittāsr̥glakṣaṇaṁ kuryyādvidradhiṁ bhūryyupadravam||13||
शस्त्राद्यैरभिघातेन क्षते वाऽपथ्यकारिणः| क्षतोष्मा वायुविक्षिप्तः सरक्तं पित्तमीरयन्| पित्तासृग्लक्षणं कुर्य्याद्विद्रधिं भूर्य्युपद्रवम्||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vidradheradhiShThAnaBedAdupadravaBedaH (14) · Śloka 14
tēṣūpadravabhēdaśca smr̥tā'dhiṣṭhānabhēdataḥ||14||
तेषूपद्रवभेदश्च स्मृताऽधिष्ठानभेदतः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vidradheH sthAnAnurodhenopadravAH (15) · Śloka 15
nābhyāṁ hidhmā bhavēddhastau mūtraṁ kr̥cchrēṇa pūti ca| śvāsō yakr̥ti rōdhastu plīhnyucchvāsasya tr̥ṭ punaḥ| galagrahaśca klōmni syātsarvāṅgapragrahō hr̥di| pramēhastamakaḥ kāsō hr̥dayōddhr̥ṭṭanavyathā| kukṣipārśvāntarāṁsārtiḥ kukṣāVvāṭōpajanma ca| sakthnōrgrahō vaṁkṣaṇayōrvr̥kkayōḥ kaṭipr̥ṣṭhayōḥ| pāRśvayōśca vyathāpāyau pavanasya nirōdhanam||15||
नाभ्यां हिध्मा भवेद्धस्तौ मूत्रं कृच्छ्रेण पूति च| श्वासो यकृति रोधस्तु प्लीह्न्युच्छ्वासस्य तृट् पुनः| गलग्रहश्च क्लोम्नि स्यात्सर्वाङ्गप्रग्रहो हृदि| प्रमेहस्तमकः कासो हृदयोद्धृट्टनव्यथा| कुक्षिपार्श्वान्तरांसार्तिः कुक्षाVवाटोपजन्म च| सक्थ्नोर्ग्रहो वंक्षणयोर्वृक्कयोः कटिपृष्ठयोः| पाऱ्श्वयोश्च व्यथापायौ पवनस्य निरोधनम्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmAdividradhiShu shophalakShaNAtideshaH (16) · Śloka 16
āmapakvavidagdhatvaṁ tēṣāṁ śōphavadādiśēt||16||
आमपक्वविदग्धत्वं तेषां शोफवदादिशेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sthAnabhedena vidradhInAM prasrAvamArgAH (17) · Śloka 17
nābhērurdhvaṁ mukhātpakvāḥ prasravantyadharē gudāt| gadā''syānnābhijō .................................||17||
नाभेरुर्ध्वं मुखात्पक्वाः प्रस्रवन्त्यधरे गुदात्| गदाऽऽस्यान्नाभिजो .................................||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vidradhau kledAddoShaj~jAnAya vraNakledalakShaNAtideshaH (18) · Śloka 18
.......................... vidyāddōṣaṁ klēdācca vidradhau| yathāsvaṁ vraṇavat .......................................||18||
.......................... विद्याद्दोषं क्लेदाच्च विद्रधौ| यथास्वं व्रणवत् .......................................||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asAdhyavidradhayaH (19) · Śloka 19
............................. tatra vivarjyaḥ sannipātajaḥ| pakvō hr̥nnābhibastisthō bhinnō'ntarbahirēva vā| pakvaścāntaḥsravan vaktrātkṣīṇasyōpadravānvitaḥ||19||
............................. तत्र विवर्ज्यः सन्निपातजः| पक्वो हृन्नाभिबस्तिस्थो भिन्नोऽन्तर्बहिरेव वा| पक्वश्चान्तःस्रवन् वक्त्रात्क्षीणस्योपद्रवान्वितः||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana stanavidradhiH (20) · Śloka 20
ēvamēva stanasirāvivr̥tāḥ prāpya yōṣitām| sūtānāṁ garbhiṇīnāṁ vā sambhavēcchvayathurghanaḥ| stanē sadugdhē'dugdhē vā bāhyavidradhilakṣaṇaḥ| nāḍīnāṁ sūkṣmavakratvātkanyānāntu na jāyatē||20||
एवमेव स्तनसिराविवृताः प्राप्य योषिताम्| सूतानां गर्भिणीनां वा सम्भवेच्छ्वयथुर्घनः| स्तने सदुग्धेऽदुग्धे वा बाह्यविद्रधिलक्षणः| नाडीनां सूक्ष्मवक्रत्वात्कन्यानान्तु न जायते||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vRuddhinidAnam, vRuddheH samprAptiH (21) · Śloka 21
kruddhō ruddhagatirvāyuḥ śōphaśūlakaraścaran| muṣkau vaṁkṣaṇataḥ prāpya phalakōśābhivāhinīḥ| prapīḍya dhamanīrvr̥ddhiṁ karōti phalakōśayōḥ||21||
क्रुद्धो रुद्धगतिर्वायुः शोफशूलकरश्चरन्| मुष्कौ वंक्षणतः प्राप्य फलकोशाभिवाहिनीः| प्रपीड्य धमनीर्वृद्धिं करोति फलकोशयोः||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vRuddhiprabhedAH (22) · Śloka 22
dōṣāsramēdōmūtrāntraiḥ sa vr̥ddhiḥ saptadhā gadaḥ| mūtrāntrajāvapyanilāddhētubhēdastu kēvalam||22||
दोषास्रमेदोमूत्रान्त्रैः स वृद्धिः सप्तधा गदः| मूत्रान्त्रजावप्यनिलाद्धेतुभेदस्तु केवलम्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajavRuddhilakShaNam (23) · Śloka 23
vātapūrṇadr̥tisparśō rūkṣō vātādahēturuk||23||
वातपूर्णदृतिस्पर्शो रूक्षो वातादहेतुरुक्||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajavRuddhilakShaNam (24) · Śloka 24
pakvōdumbarasaṅkāśaḥ pittāddāhōṣmapākavān||24||
पक्वोदुम्बरसङ्काशः पित्ताद्दाहोष्मपाकवान्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphajavRuddhilakShaNam (25) · Śloka 25
kaphācchītō gurusnigdhaḥkaṇḍūmāṅkaṭhinō'lparuk||25||
कफाच्छीतो गुरुस्निग्धःकण्डूमाङ्कठिनोऽल्परुक्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktajavRuddhilakShaNam (26) · Śloka 26
kr̥ṣṇasphōṭāvr̥taḥ pittavr̥ddhiliṅgaśca raktataḥ||26||
कृष्णस्फोटावृतः पित्तवृद्धिलिङ्गश्च रक्ततः||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana medojavRuddhilakShaNam (27) · Śloka 27
kaphavanmēdasā vr̥ddhirmr̥dustālaphalōpamaḥ||27||
कफवन्मेदसा वृद्धिर्मृदुस्तालफलोपमः||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUtrajavRuddhilakShaNam (28) · Śloka 28
mūtradhāraṇaśīlasya mūtrajaḥ sa tu gacchataḥ| ambhōbhiḥ pūrṇadr̥tivatkṣōbhaṁ yāti saruṅmr̥duḥ| mūtrakr̥cchramadhaḥ syācca valayaḥ phalakōśayōḥ||28||
मूत्रधारणशीलस्य मूत्रजः स तु गच्छतः| अम्भोभिः पूर्णदृतिवत्क्षोभं याति सरुङ्मृदुः| मूत्रकृच्छ्रमधः स्याच्च वलयः फलकोशयोः||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AntravRuddhernidAnAdi (29) · Śloka 29
vātakōpibhirāhāraiḥ śītatōyāvagāhanaiḥ| dhāraṇēraṇabhārādhvaviṣamāṅgapravartanaiḥ| kṣōbhaṇaiḥ kṣubhitō'nyaiśca kṣudrāntrāvayavaṁ yadā| pavanō viguṇīkr̥tya svanivēśādadhō nayēt| kuryyādvaṁkṣaṇasandhisthō granthyābhaṁ śvayathuntadā||29||
वातकोपिभिराहारैः शीततोयावगाहनैः| धारणेरणभाराध्वविषमाङ्गप्रवर्तनैः| क्षोभणैः क्षुभितोऽन्यैश्च क्षुद्रान्त्रावयवं यदा| पवनो विगुणीकृत्य स्वनिवेशादधो नयेत्| कुर्य्याद्वंक्षणसन्धिस्थो ग्रन्थ्याभं श्वयथुन्तदा||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AntravRuddherupekShAyAM sambhAvyamasAdhyatva~jca (30) · Śloka 30
upēkṣamāṇasya ca muṣkavr̥ddhi mādhyamānarukstambhavatī sa vāyuḥ| prapīḍitō'ntaḥsvanavān prayāti pradhmāpayannēti punaśca muktaḥ| āntravr̥ddhirasādhyō'yaṁ vātavr̥ddhisamākr̥tiḥ| rūkṣakr̥ṣṇāruṇasirā tantujālagavākṣitaḥ||30||
उपेक्षमाणस्य च मुष्कवृद्धि माध्यमानरुक्स्तम्भवती स वायुः| प्रपीडितोऽन्तःस्वनवान् प्रयाति प्रध्मापयन्नेति पुनश्च मुक्तः| आन्त्रवृद्धिरसाध्योऽयं वातवृद्धिसमाकृतिः| रूक्षकृष्णारुणसिरा तन्तुजालगवाक्षितः||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gulmanidAnam, gulmAnAM sa~gkhyA (31) · Śloka 31
gulmō'ṣṭadhā pr̥thagdōṣaiḥ saṁsr̥ṣṭairniyacaṁ gataiḥ| ārttavasya ca dōṣēṇa nārīṇāṁ jāyatē'ṣṭamaḥ||31||
गुल्मोऽष्टधा पृथग्दोषैः संसृष्टैर्नियचं गतैः| आर्त्तवस्य च दोषेण नारीणां जायतेऽष्टमः||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gulmanidAnasamprAptyAdi (32) · Śloka 32
atha yō jvarātisārādibhirvamanādibhirvā karmabhiḥ karśitō vātalānyāhārayatyāhārābhilāṣī vā śītamudakaṁ piba- tyannapānānantaraṁ vā laṅghanaplavanavyavāyayānayānādīn dēhavikṣōṇībhiṇaḥ sēvatē'nudīrṇāṁ vā chardimudīrayatyu- dīrṇān vā vātādīn niḥśvāsōcchvāsau vā nigr̥hṇātya- snēhapūrvaṁ vā vamanavirēcanē karōti| tathāśōdhita ēva vā'tividāhinō'bhiṣyandinō vā niṣēvatē| tasya yathāsvaṁ vātapradhānāḥ kupitā dōṣāḥ pr̥thak saṁsr̥ṣṭā samastāḥ saraktā vā mahāsrōtō'nupraviśyā''vr̥tyōrdhvamadhaśca mārga- mavaśyaṁ śūlamupajanayantō gulmamabhinirvartayanti| yataśca tasmin śūlaviddha iva vyathatē tīvravēdanārditaḥ kr̥cchrō- cchvāsaḥ tasmācchūlamityucyatē||32||
अथ यो ज्वरातिसारादिभिर्वमनादिभिर्वा कर्मभिः कर्शितो वातलान्याहारयत्याहाराभिलाषी वा शीतमुदकं पिब- त्यन्नपानानन्तरं वा लङ्घनप्लवनव्यवाययानयानादीन् देहविक्षोणीभिणः सेवतेऽनुदीर्णां वा छर्दिमुदीरयत्यु- दीर्णान् वा वातादीन् निःश्वासोच्छ्वासौ वा निगृह्णात्य- स्नेहपूर्वं वा वमनविरेचने करोति| तथाशोधित एव वाऽतिविदाहिनोऽभिष्यन्दिनो वा निषेवते| तस्य यथास्वं वातप्रधानाः कुपिता दोषाः पृथक् संसृष्टा समस्ताः सरक्ता वा महास्रोतोऽनुप्रविश्याऽऽवृत्योर्ध्वमधश्च मार्ग- मवश्यं शूलमुपजनयन्तो गुल्ममभिनिर्वर्तयन्ति| यतश्च तस्मिन् शूलविद्ध इव व्यथते तीव्रवेदनार्दितः कृच्छ्रो- च्छ्वासः तस्माच्छूलमित्युच्यते||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gulmasAmAnyasvarUpavivaraNam (33) · Śloka 33
tatrātikarśanāt kaphapittābhyāṁ vā mārganirōdhāllabdhā- śrayō vāyurutplutō raukṣyāt kaṭhinībhūtaḥ svāśrayē svatantraḥ paratantrō vā pittaślēṣmāśrayē sparśōpalabhyaḥ piṇḍitatvādamūrtō'pi murttatāmivōpagatō granthirūpēṇāvatiṣṭhamānō gulmasaṁjñā labhatē||33||
तत्रातिकर्शनात् कफपित्ताभ्यां वा मार्गनिरोधाल्लब्धा- श्रयो वायुरुत्प्लुतो रौक्ष्यात् कठिनीभूतः स्वाश्रये स्वतन्त्रः परतन्त्रो वा पित्तश्लेष्माश्रये स्पर्शोपलभ्यः पिण्डितत्वादमूर्तोऽपि मुर्त्ततामिवोपगतो ग्रन्थिरूपेणावतिष्ठमानो गुल्मसंज्ञा लभते||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gulmasya sthAnAni (34) · Śloka 34
tasya pañca sthānāni bastirnābhiḥ pārśvē hr̥dayañca||34||
तस्य पञ्च स्थानानि बस्तिर्नाभिः पार्श्वे हृदयञ्च||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gulmapUrvarUpANi (35) · Śloka 35
athāsya pūrvarūpāṇi-sadanamagniśarīrayōraruciḥ sauhityā'sahiṣṇutākukṣiśūlamādhmānamudgiraṇaṁ bahuśō vidagdhē'nnē chardirāṭōpō malasya prādurbhāvō'pravr̥ttiśca||35||
अथास्य पूर्वरूपाणि-सदनमग्निशरीरयोररुचिः सौहित्याऽसहिष्णुताकुक्षिशूलमाध्मानमुद्गिरणं बहुशो विदग्धेऽन्ने छर्दिराटोपो मलस्य प्रादुर्भावोऽप्रवृत्तिश्च||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtagulmalakShaNam (37) · Śloka 37
tatra vātāt sūcyēva ca śaṅkunēva ca vyadhōmanyāśiraḥ- śaṅkhaśūlajvarāṅgamardaplīhāṭōpāntrakūjōdāvartōcchvāsōpa- rōdhamukhaśōṣastabdhagātratā vāyukālēṣūpadravavr̥ddhirviṣa- māgnitā kr̥ṣṇāruṇaparuṣatvaṅnakhāditvaṁ gulmasya calatvā- dvāyōrniyatasthānasaṁsthānōdayapralayālpamahārujaḥ| pipī- likāparigata iva tōdasphuraṇabahulō vistārayatīva sva- dēśē carma kadācitkadācit saṅkōcayatīva harṣayati rōmāṇi vēdanātipravr̥tau tu sarvasminnapi dēhē prāyō bastyāśrayaśca bhavati||37||
तत्र वातात् सूच्येव च शङ्कुनेव च व्यधोमन्याशिरः- शङ्खशूलज्वराङ्गमर्दप्लीहाटोपान्त्रकूजोदावर्तोच्छ्वासोप- रोधमुखशोषस्तब्धगात्रता वायुकालेषूपद्रववृद्धिर्विष- माग्निता कृष्णारुणपरुषत्वङ्नखादित्वं गुल्मस्य चलत्वा- द्वायोर्नियतस्थानसंस्थानोदयप्रलयाल्पमहारुजः| पिपी- लिकापरिगत इव तोदस्फुरणबहुलो विस्तारयतीव स्व- देशे चर्म कदाचित्कदाचित् सङ्कोचयतीव हर्षयति रोमाणि वेदनातिप्रवृतौ तु सर्वस्मिन्नपि देहे प्रायो बस्त्याश्रयश्च भवति||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittagulmalakShaNam (38) · Śloka 38
pittaddāhō dhūmakō'mlakastr̥ṣṇā jvaraḥ svēdō viḍbhēdō mūrcchā śītōpaśayatā haritahāridratvagāditvaṁ gulmaścāsya taptāyaḥpiṇḍa iva tamavakāśaṁ dahati dūyatē dhūmāyata ūṣmāyatē śithila iva vraṇa ivāsparśasahō nirlōmā prāyō nābhyāśrayaśca||38||
पित्तद्दाहो धूमकोऽम्लकस्तृष्णा ज्वरः स्वेदो विड्भेदो मूर्च्छा शीतोपशयता हरितहारिद्रत्वगादित्वं गुल्मश्चास्य तप्तायःपिण्ड इव तमवकाशं दहति दूयते धूमायत ऊष्मायते शिथिल इव व्रण इवास्पर्शसहो निर्लोमा प्रायो नाभ्याश्रयश्च||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphagulmalakShaNam (39) · Śloka 39
kaphātstaimityamarōcakāvipākau hr̥dayōpalēpaḥ śīta- jvarastr̥ptiḥ sadanaṁ kāsō hr̥llāsaḥ pīnasō nidrā'mlasyaṁ nakhādiśuklatā| gulmaśca suptasthiragurukaṭhinō'va- gāḍhō'lparukprāyō hr̥tpārśvāśrayaśca||39||
कफात्स्तैमित्यमरोचकाविपाकौ हृदयोपलेपः शीत- ज्वरस्तृप्तिः सदनं कासो हृल्लासः पीनसो निद्राऽम्लस्यं नखादिशुक्लता| गुल्मश्च सुप्तस्थिरगुरुकठिनोऽव- गाढोऽल्परुक्प्रायो हृत्पार्श्वाश्रयश्च||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMsargasannipAtagulme (40) · Śloka 40
saṁsr̥ṣṭaliṅgaḥ saṁsargāt| sa trividhaḥ||40||
संसृष्टलिङ्गः संसर्गात्| स त्रिविधः||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nicayagulmalakShaNam (41) · Śloka 41
sarvaliṅganicayē nicayagulmaḥ sō'sādhyaḥ||41||
सर्वलिङ्गनिचये निचयगुल्मः सोऽसाध्यः||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana striyA eva raktagulmasambhave hetuH (42) · Śloka 42
raktagulmastu garbhakōṣṭhārttavāgamanavaiśēṣyātpāratantryā- davaiśāradyādupacārānurōdhācca striyā ēva bhavati||42||
रक्तगुल्मस्तु गर्भकोष्ठार्त्तवागमनवैशेष्यात्पारतन्त्र्या- दवैशारद्यादुपचारानुरोधाच्च स्त्रिया एव भवति||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktagulmanidAnAdi (43) · Śloka 43
tatra yadā sā r̥tumatī navaprasūtā yōnirōgiṇī vā vātalānyā''sēvēta tadā'syā vāyuḥ prakupitō yōnyā mukhamanupraviśyārttavamuparuṇaddhi| taduparudhyamānaṁ māsē māsē kukṣimabhinirvartayati| garbhaliṅgāni ca hr̥llāsatandrāṅga- sādadauhr̥dastanyadarśanādīni| vāyusaṁsargāt punaḥ pittaika- prakōpatayā ca vātapittagulmarūpāṇi kramācchūlastambha- dāhātīsārādīni garbhāśayē ca sutarāṁ śūlaṁ tathā yōnyā daurgandhyamāsrāvañca karōti| gulmaśca na garbha ivāṅgaiḥ piṇḍita ēva tu cirēṇa saśūlaṁ spandatē| gulma ēva varddhatē na kukṣiḥ||43||
तत्र यदा सा ऋतुमती नवप्रसूता योनिरोगिणी वा वातलान्याऽऽसेवेत तदाऽस्या वायुः प्रकुपितो योन्या मुखमनुप्रविश्यार्त्तवमुपरुणद्धि| तदुपरुध्यमानं मासे मासे कुक्षिमभिनिर्वर्तयति| गर्भलिङ्गानि च हृल्लासतन्द्राङ्ग- साददौहृदस्तन्यदर्शनादीनि| वायुसंसर्गात् पुनः पित्तैक- प्रकोपतया च वातपित्तगुल्मरूपाणि क्रमाच्छूलस्तम्भ- दाहातीसारादीनि गर्भाशये च सुतरां शूलं तथा योन्या दौर्गन्ध्यमास्रावञ्च करोति| गुल्मश्च न गर्भ इवाङ्गैः पिण्डित एव तु चिरेण सशूलं स्पन्दते| गुल्म एव वर्द्धते न कुक्षिः||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gulmavidradhyorbhedakalakShaNam (44) · Śloka 44
svadōṣādhiṣṭhānaśca sarvō bhavati gulmaḥ| tasmāccirēṇa naiva vā pākamēti| bhr̥śaṁ duṣṭaraktāśrayatvāttu vidradhiḥ śīghrapākō bhavatīti||44||
स्वदोषाधिष्ठानश्च सर्वो भवति गुल्मः| तस्माच्चिरेण नैव वा पाकमेति| भृशं दुष्टरक्ताश्रयत्वात्तु विद्रधिः शीघ्रपाको भवतीति||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana antargulmalakShaNam (45) · Śloka 45
bhavati cātra- gulmē'ntarāśrayē bastikukṣihr̥tpārśvavēdanāḥ| agnivarṇabalabhraṁśō vēgānāṁñcā'pravartanam||45||
भवति चात्र- गुल्मेऽन्तराश्रये बस्तिकुक्षिहृत्पार्श्ववेदनाः| अग्निवर्णबलभ्रंशो वेगानांञ्चाऽप्रवर्तनम्||४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bAhyagulmalakShaNam (46) · Śloka 46
atō viparyyayō bāhyē kōṣṭhāṅgēṣu tu nā'tiruk| vaivarṇyamavakāśasya bahirunnatatādhikam||46||
अतो विपर्य्ययो बाह्ये कोष्ठाङ्गेषु तु नाऽतिरुक्| वैवर्ण्यमवकाशस्य बहिरुन्नतताधिकम्||४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AnAhalakShaNam (47) · Śloka 47
sāṭōpamatyugrarujamādhmānamudarē bhr̥śam| ūrdhvādhō vātarōdhēna tamānāhaṁ pracakṣatē||47||
साटोपमत्युग्ररुजमाध्मानमुदरे भृशम्| ऊर्ध्वाधो वातरोधेन तमानाहं प्रचक्षते||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aShThIlA-pratyaShThIlayorlakShaNam (48) · Śloka 48
ghanō'ṣṭhīlōpamō granthiraṣṭhīlōrdhvaṁ samunnataḥ| ānāhaliṅgastiryyaktu pratyaṣṭhīlā tadākr̥tiḥ||48||
घनोऽष्ठीलोपमो ग्रन्थिरष्ठीलोर्ध्वं समुन्नतः| आनाहलिङ्गस्तिर्य्यक्तु प्रत्यष्ठीला तदाकृतिः||४८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tUnIpratUnyorlakShaNam (49-11) · Śloka 11
pakvāśayādgudōpasthaṁ vāyustīvrarujaścaran| tūnī pratūnī tu bhavētsa ēvātō viparyyayē||49|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅga- gulmanidānaṁ nāmaikādaśō'dhyāyaḥ||11||
पक्वाशयाद्गुदोपस्थं वायुस्तीव्ररुजश्चरन्| तूनी प्रतूनी तु भवेत्स एवातो विपर्य्यये||४९|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्ग- गुल्मनिदानं नामैकादशोऽध्यायः||११||
🔊 Audio coming soon