१२. दूतादिविज्ञानीयः

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

दूतादिविज्ञानीयमपि आयुष इदन्तापरिज्ञानार्थमुपयुज्यत इति तदर्थमध्यायारम्भः| सुबोधम्|| १||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

दूतादिविज्ञानीयमपि आयुष इदन्तापरिज्ञानार्थमुपयुज्यत इति तदर्थमध्यायारम्भः| सुबोधम्|| १||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

निर्दिष्टमित्यादिना शास्त्रकारः स्वयमध्यायप्रयोजनं कथयति| दूतजात्यादयोऽपि रोगिणः शुभाशुभं सूचयन्तीति सम्बन्धः| जातिः ब्राह्मणादिका| भाषा वचनम्| चेष्टितं क्रिया| देशः उष्णशीतादिको विकारसमानासमानस्तद्वत् कालोऽपि च| वैद्यस्य च तत्सङ्गमे यः सङ्कल्पस्तदिति दूतस्य व्यपदेशः| प्रस्थानं स्ववेश्मनो निर्गमनम्| प्रयाणं पथि| प्रवेशः आतुरवेश्मनि| ग्रहाणां चारो राशिगमनम्| अपूर्वसम्भवो वैद्यातुरसङ्गमे प्रथममयत्नेनोत्पत्तिरभूतपूर्वस्य शुभाशुभसूचकस्य|| २||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

आतुरादित्यादेर्दूतो वैद्यमुपसर्पन्न शुभ इति सम्बन्धः आतुरवर्णादुत्तमो वर्णोउ यस्य दूतस्य| यथा शूद्रस्य ब्राह्मणादीनां त्रयाणामन्यतमो दूतः| वैश्यस्य ब्राह्मणक्षत्रियाभ्यामन्यतरस्तथा क्षत्रियस्य ब्राह्मण इति| अन्याश्रमो भिन्नाश्रमः| चत्वार आश्रमाः| ब्रह्मचारी गृहस्थो यतिर्वानप्रस्थः इति| पाषण्डा लिङ्गिनः षण्डः क्लीबः| स्त्रीदूतः| अनेको युगपद् बहवो दूताः जीर्णादिवसनः| विवर्णो विशिष्टवर्णः विक्लवो भीरुः| निष्ठुरो रूक्षः| अमङ्गलाद्यभिधायी| दूरादाह्वयमानो वैद्यम्| तृणादि स्पृक्| अनामिकाङ्गुलिः कनिष्ठायाः पूर्वा| मार्जनी शोधनी| भग्नच्युतोउ तथाविधोउ भाण्डोउ| तथा काष्ठादिधरः| पादाभ्यं भुवनतल्पादीनि मुञ्चन्| अथवा पक्वं फलानि गृहीत्वा दूतो वैद्यमुपसर्पन्नशुभः| तद्विधमन्यत् क्लिन्नदुर्गन्धादि|| ३||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

विकारातुल्यगुणोउ देशकालोउ तद्यथेत्यादिना दर्शयति| श्लेष्मामयेषु घृतोदकादि समीपस्थं वैद्यं दूत उपसर्पन्नशुभः| पित्तामयेषु शुभः| छर्द्यादिषु सेतुभङ्गे अशुभः| सेतुबन्धे शुभः| देशा उक्ताः|

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तथेत्यादिना काल उच्यते| उभयसन्ध्या पूर्वा चापरा च| नक्षत्रं महारोगदेशान्तरविवक्षया|| ५||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

यश्छ दूतः सुप्तादिकं वैद्यमुपतिष्ठति तं दूतं वैद्यो नानुयायात्|

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

यो वा इत्यादि भिषग्विशेषणम्| विषयो भूमावसम्यक् स्थित एकपादस्तेन तिष्ठति यः|| ७||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

यस्मिन् व्याधिताश्रयमातुरमुद्दिश्य दूते कथयत्यशुभमिन्द्रियार्थं शब्दस्पर्शादिकं भिषगनुभवति वा सङ्कल्पयति वा| तं दूतं नायुयायात्|| ८||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

अतो यथोक्तादातुराद्वर्णोत्तम इत्यादि दर्शिताद्वैपरीत्ये करुणापेशलत्वादियुक्तेन भिषजा आतुरं द्रष्टुं प्रयातव्यम्|| ९||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

वैद्यस्यान्यस्य च दध्यादिकं मङ्गलानामष्टोत्तरशतं दर्शनादिभ्योऽशुभानि व्यपोह्य उत्तमार्थसिद्धिं दिशति| अक्षता यवाः| स्यन्दनं रथादि| अष्टापदं चतुरङ्गफलकम्| अक्षाः पाशाः| श्रीतरुः बिल्ववृक्षः| भद्रपीठं देवासनं चतुष्कोणम्| स्वस्तिका आकारविशेषाः| कीचका वेणवो, ये वेणवो वायुना शब्दायन्ते| वरवधूरुत्तमा स्त्री| वर्धमानमलङ्कारविशेषः| यानान्यश्वादीनि प्रयुक्तानि| बोधकरणेन धन्वन्तरिश्छित्रादिकृतः| वामनो यः कश्छित्| तथा ब्राह्मणः| वराहः सूकरः तोयमध्यादुत्थितः सन्| अमृतं शब्द एव| माणिभद्रो यक्षविशेषः| दितिरसुरमाता| अदितिः सूर्यमाता| देवसेना तत्संज्ञा| स्वधा पितृणाम्| शान्तिर्धर्मस्य| अपत्यं स्वस्य| क्षमा धर्मस्य| स्वस्तीत्ययं शब्दः|| १०||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

अपि चेति समुच्चये| पुन्नामानो ये स्त्रीव्यञ्जना अपि पुरुषाभिधानाः शुक्रचाषादयस्ते वामाः शिवाः शुभाः प्रस्थानादिषु|

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

शिवादयो दक्षिणाः शिवा इति सम्बन्धः| शिवा प्रसिद्धा| श्यामा पिङ्गला| अरला चेति पक्षिविशेषाः| चुच्छुन्दरी गन्धमूषिका| गृहगोधिका मुसली| एकशफा वडवादिः| स्त्रीनामानः शिख्यादयश्छ दक्षिणाः शिवाः| शिखी मयूरः| चषकः प्राणिविशेषस्तत्संज्ञकः|| १२||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

ये वामा उक्तास्ते प्रवेशे दक्षिणाः शुभाः| ये च दक्षिणा उक्तास्ते प्रवेशे वामाः|| १३||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

मृगविहङ्गयोर्विपरीतं वामाद्दक्षिणगमनम्| सर्वत्र प्रस्थानादिषु|

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

सर्वथा सर्वप्रकारां पुरः पश्छात् प्रवेशे प्रस्थाने चेत्येवमादि भरद्वाजादीनां दर्शनम्|| १५||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

शशादीनां कीर्त्तनं पर्य्यायेणापि कीर्त्तनमेवैषां शस्तं न दर्शनम्| दर्शनं विरुतं चैव नो कीर्त्तनमिति विपरीतार्थः|| १६||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

सरटादेएनां सम्बन्धि सर्वमनिष्टदर्शनं विरुतं केएर्तनं च || १७||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

ग्रन्थादिषु छेदनशब्द इष्टः| गुल्मादिषु भेदशब्दः| रक्तपित्तादिष्वित्यत्रादिग्रहणेन वमनविरेचनबस्त्यादीनां ग्रहणम्| एवमन्ये ध्वनयो योज्याः| तथा पाण्डुरोगे शूनशब्दः| कासे क्षतशब्दः| श्वासे छिन्नः| यक्ष्मिणः संस्थितः इत्येवमादिः|| १८||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

स्थिरादिशब्दा धन्यानां च वादित्राणां ध्वनयः सर्वत्र श्रेष्ठाः|

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

क्षतादयः प्रस्तुतप्रतिषेधाय भवन्ति| शब्दा इति क्षतादिभिरभिसम्बध्यते| तेन क्षतादिपर्य्यायाणामपि ग्रहणम्| आ-मा-नो-न प्रतिषेधशब्दाः| आदिग्रहणेन निवृत्त्यादिपर्य्यायाणां ग्रहणम्| अथवा प्रतिषेध इत्ययं शब्द आदिर्येषां शब्दानां ते प्रतिषेधादयः| प्रतिषेधप्रकारा इत्यर्थः|| २०||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

दीप्तेत्यादिकं चिकित्सप्रतिषेधायेत्यनेन सम्बध्यते| दीप्तां दिशं प्रति क्रूराणां मृगाणां पक्षिणां च ध्वनयः| प्राच्यादिप्रत्ययहेतुत्वेनाऽनुमितैकाऽपि सती दिग्व्यवहारर्थमधिष्ठातृदेवताविशेषनियमवशात् प्रविभक्तैवाऽष्टधा विभज्यते| तत्र विषुवति सूर्य्यो यत उदेति सा सहस्राक्षाधिष्ठिता ऐन्द्रीनाम दिक्| तदभिमुखस्य दक्षिणे पार्श्वे वैरस्यता क्रान्तमूर्तिर्याम्या नाम| तस्यैव पश्छात् पत्या यादसामालिङ्गिता वारुणी नाम| तस्यैव वामतो राजराजस्वीकृता कोउबेरी नाम| तासामन्तरालेषु विदिशः| तत्र दक्षिणपूर्वा चैत्रभानवी| दक्षिणपाश्छिमा नैऋती पश्छिमोत्तरा पावनी| उत्तरपूर्वा ऐशानीति| आसामष्टानां कुकुभां भगवन् सहस्रश्मिः पूर्वादिक्रमेणाहोरात्रभागेष्वष्टास्वेवावरोधवेश्मस्विव दक्षिणः कामी क्रमेणैव भोक्तृत्वमनुभवति| तत्र पूर्वे दिनस्यायामे शातक्रतवीमाशामवलम्बते भगवान्| द्वितीये जातवेदसीम्| तृतीये समदर्शिलाञ्छिताम्| चतुर्थे रक्षोमालिनीम्| प्रथमे निशायामे वरुणाश्वासिताम्| द्वितीये समीकरणनायिकाम्| तृतीये पुण्यजाताक्षिप्ताम्| चतुर्थे वृक्षध्वजपालितामिति| तासाञ्च सम्प्रति रविर्यामुपभुङ्क्ते सा स्वाधीनभर्तृकेव दीप्ता| यामुपभुज्य यातः सा प्रोषितभर्तृकेवाङ्गरिता| यां यास्यति सा वासकसज्जेव धूमिता| शेषाः परित्यक्ततत्समागमाषाः प्रव्रजिता इव शान्ताः तत्रात्मानमवधिं कृत्व दिशि दीप्ता यां क्रूरमृगपक्षिवाचः| क्रूरा मृगाः क्रव्यादाः शृगालसिंहादयः पक्षिणो गृध्रोलूकादयः | क्रव्यादाः क्रूराः| फलशाल्यादिभुजो मृगपक्षिणः सौम्याः| तद्विधे देशे रोउक्ष्यादियुक्ते|| २१||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तृणादीनां दर्शनं चिकित्साप्रतिषेधाय| पललस्तिलकल्कः| ऊर्ध्वगाः पादा येषां यानादीनाम्| उपस्कर उपकरणद्रव्यम्| श्वपाकश्छण्डालः लुब्धकः| व्यसन्यतिदुःखी| मृतं शवम्|

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

पूर्वोक्तानि मङ्गलानि घृतादीनि| तेषामाऽऽतुरगृहान्निर्गमो वैद्यस्य प्रविशतः|| २३||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

आतुरस्य वक्रानुवक्रादिचिकित्साप्रतिषेधाय ध्रुवं प्रतिबन्धाय| राशिचक्रे स्पष्टगते ये प्रतिनिवृत्त्य गन्तुं प्रवृत्तास्ते वक्राः| ततोऽपि पुनव्यावृत्ताः स्पष्टमार्गमनुप्राप्ता अनुवक्राः गर्हिते स्थाने तिष्ठन्तीति गर्हितस्थानस्थाः| गर्हितस्थानमनुपचयराशिलक्षणम्| अनुपचयाश्छ राशयः| स्वजन्मनक्षत्रराशोः प्रथमद्वितीयचतुर्थपञ्चमसप्तमाष्टमनवमद्वादशराशयः| उपचयास्त्रिषडेकादशदशमाः| तत्राश्विन्यादीनां सप्तविंशतिः सपादनक्षत्रद्वयविभागेन क्रमेण मेषवृषभमिथुनकर्कटकसिंहकन्यातुलावृश्छिकधनुमकरकुम्भमीनाख्या द्वादशराशयः|| २४||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

केत्वादिभिर्जन्मर्क्षाऽऽभिभवः| जन्मर्क्षो जन्मराशिः| तस्मिन् सन्निपातस्तदाऽऽभिभवः|| २५||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

गृहदारादिषु गर्हितानामशुभानां लक्षणानां प्रादुर्भावः|| २६||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

सामान्येनादृष्टपूर्वदर्शनः स्वप्नश्छ शुभाशुभहेतुः| स्वयं दृष्ट उपभोक्त्राऽऽन्येन वा| तमुद्दिश्य दृष्टः| स च दृष्टादिभेदेन सप्तविधः| दृष्टश्छ क्षुषा गॄहीतस्य स्वापे दर्शनम्| श्रुतस्याख्यायिकारूपेण स्वापे दर्शनं श्रुतः| अनुभूतः स्वसंवेदनादिना| प्रार्थित आकाङ्क्षितः| इदं कथं नु मे स्यात् इति कल्पितः सङ्कल्पितः | इदं मयाऽवश्यकर्त्तव्यमित्यस्य दर्शनं भाविकः| स्वभावादागतः| दोषजो वातादिसामर्थ्यान्नभोगमनादिः|| २७||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तत्राऽऽद्याः-दृष्टश्रुतानुभूतप्रार्थितसङ्कल्पिताः पञ्च अफलाः| भाविकदोषजोउ सफलोउ| दोषजोऽपि यथा स्वप्रकृतिर्निष्फलः| यथा वातप्रकृतेर्कतजः| पित्तप्रकृतेः पित्तजः| एवं कफेऽपि वाच्यम्| तथा दिवा दृष्टश्छ निष्फलः| विस्मृतादिरूपोऽपि निष्फलः| विस्मृतो यः साधु न स्मर्य्यते|| २८||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

निशादोउ दृष्टः सफलोऽपि शुभाशुभश्छिरात्फलमल्पं च करोति| गोसर्गो रात्रेः क्षयः तस्मिन् सद्यः फलं महाफलं च|| २९||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

शुभश्छ स्वप्नः स्वप्नादनन्तरं निद्रयाऽनुपहतो महत्फलं ददाति सद्यश्छ| तथा प्रतीपैर्दृष्टस्वप्नप्रतिकूलैर्वचोभिर्नोपहतः| अथवा स सर्वं स्वप्नो दानादिभिर्महत् सद्यश्छ फलं ददाति| यमः इन्द्रियाणां विषयेभ्यो निवृत्तिः| नियमः सद्दृत्तम्| आदिग्रहणेन मणिमन्त्रादीनां ग्रहणम्|| ३०||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तत्रेत्यादिना स्वप्नविशेषान् दर्शयति| सुबोधम्| प्रेता निकृष्ट भूतविशेषाः| यस्य हृदि कण्टकीलतादिकं जायते स गुल्मेन हन्यत इति सम्बन्धः| यस्य पुनः कण्टकीलतादिकं शिरसि जायते स शिरोरोगेण हन्यते| शस्त्रेण कर्त्रा शिरःच्छेदेन करणभूतेन हन्यते| सर्वत्र तृतीयान्तं हन्यत इति सम्बध्यते| उपरागो राहुच्छायया| तयोरिति चन्द्रसूर्य्ययोः|| ३१||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

शुष्कुली तिलकृता छर्दयति| तदेव यत्स्वप्ने जग्धम्|| ३२||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

लतादयो लतावंशतालः| वयांसि पक्षिणः| गृध्रादिभिः परिवारणम्| आन्ध्रद्रविडोउ दाक्षिणात्यजनपदनामनी| अन्तावसायिनश्छण्डालादयः| वेत्रं काष्ठविशेषः| वल्मीकादिषु वा पतति| वल्मीकं पिपीलिकास्थानम्| सम्बाधं सङ्कटम्| जननी माता| वयोवृद्धिर्यथा बाल्ये योउवनं वार्धकं वा| यूपादीन् वा आरोहति| चन्द्रादीन् पततो नश्यतो वा यः पश्यति| एवमेतच्छाष्कुल्यपूपादिकं दृष्ट्वा व्याधिता निश्छितं पञ्चत्वं प्राप्नुवन्ति| स्वस्थास्तु जीवितसन्देहमिति|| ३३||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

भवन्ति चात्रेति पद्यारम्भे तन्त्ररीतिः| मनोवहानामित्यादि सुबोधम्| देवानित्यादिना शुभाः स्वप्ना उच्यन्ते| देवानित्यादेर्यः पश्येदिति सम्बन्धः तथा छत्रादीनि यो लभते| शैलादींश्चऽऽरोहेत्| नद्यादींश्च तरेत्| पूर्वोत्तरगमनादिकञ्च यस्य स्यात् स आयुरादिकमश्नुते| नराशनो राक्षसः पुष्पाणि उक्षितं सिक्थम्| सुमनसः हृदो गम्भीरः| अगम्याः सकुल्यान्त्यजातिश्च| मृतिर्मरणम्||३४||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

पितृप्रभृतीनां शुभानामपि कृद्धाद्यात्मनां सतां मलिनाम्बरपुष्पधारिणां च दर्शनं नेष्यते| तेषामेव पित्रादीनां तुष्टादिगुणानां दर्शनं शस्यत इति सम्बन्धः| तैरतितुष्टादिगुणैः पित्रादिभिः|

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

मङ्गलाचारसम्पन्नादिकमारोग्यलक्षणम्| प्रभूतानां द्रव्याणां संग्रहस्तथोक्तः| सत्त्वलक्षणानि शौचास्तिक्यादीनि||३६||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

स्थाननाम निरूप्यते| अस्मिन् स्थाने शरीरस्य जन्मनः प्रभृतिमरणं यावद्यतः सम्यगुदाहृतं प्रदर्शितम्| अतः स्थानं शारीरमुच्यत इति||३७|| इति श्रीमन्महामहोपाध्यायेन्दुविरचितायां अष्टाङ्गसंग्रहव्याख्यायां शशिलेखायां शारीरस्थाने द्वादशोऽध्यायः