7. marmavibhāgaḥ

Adhikarana atha marmavibhAgo nAma saptamo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

अथातो मर्मविभागं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

Adhikarana marmaNAM sa~gkhyA (2) · Śloka 2

सप्तोत्तरं मर्मशतम्||२||

Adhikarana marmaNAM sthAnAni (3) · Śloka 3

तत्र चतुश्चत्वारिंशच्छाखासु| षड्विंशतिरन्तराधौ| सप्तत्रिंशदूर्ध्वम्||३||

Adhikarana talahRudayaM nAmamarma tatra viddhe vyAghAtaH (4) · Śloka 4

अथैकैकस्मिन् सक्थ्नि मध्यमाङ्गुलिमभितो मध्ये पाद- तलस्य तलहृदयं नाम मर्म| तत्र विद्धस्य रुजया मर णम्||४||

Adhikarana kShipramarma, tatra viddhe maraNam (5) · Śloka 5

अङ्गुष्ठाङुल्योर्मध्ये क्षिप्रं तत्राऽऽक्षेपकेन मरणम्||५||

Adhikarana kUrcamarma, tatra viddhe vyApacca (6) · Śloka 6

क्षिप्रस्योपरि द्व्यङ्गुल उभयतः कूर्चः| तत्र पादस्य भ्रमणवेपने भवतः||६||

Adhikarana kUrcashiromarma, tatra viddhe vyApacca (7) · Śloka 7

गुल्फसन्धेरधः कूर्चशिरः| तत्र रुजाशोपौ||७||

Adhikarana gulphamarma, tatra viddhe vyApacca (8) · Śloka 8

पादजङ्घयोः सन्धाने गुल्फः| तत्र रुक् स्तब्धसक्थिता षण्ढता वा||८||

Adhikarana indrabastimarma, tatra viddhe vyApacca (9) · Śloka 9

पार्ष्णिप्रभृति द्वादशभिरङ्गुलैर्जङ्घामध्ये इन्द्रबस्तिः| तत्र शोणितक्षयान्मरणम्||९||

Adhikarana jAnumarma, tatra viddhe vyApacca (10) · Śloka 10

जङ्गोर्वोः सन्धाने जानुः| तत्र खञ्जत||१०||

Adhikarana ANimarma, tatra viddhe vyApacca (11) · Śloka 11

जानुनस्त्र्यङ्गुलादूर्ध्वमुभयत आणिः| तत्र शोफाभिवृद्धिः स्तब्धसक्थिता च||११||

Adhikarana UrvI marma, tatra viddhe vyApacca (12) · Śloka 12

ऊरुमध्ये ऊर्वी| तत्र रक्तक्षयात्सक्थिशोषः||१२||

Adhikarana lohitAkShamarma tatra viddhe vyApacca (13) · Śloka 13

ऊर्व्यास्तूर्ध्वमधो वंक्षणसन्धेरूरुमूले लोहिताक्षम्| तत्र रक्तक्षयात् पक्षाघातः||१३||

Adhikarana viTapamarma, tatra viddhe vyApacca (14) · Śloka 14

वंक्षणवृषणयोर्मध्ये विटपम्| तत्र षाण्ढ्यमल्पशुक्रता वा||१४||

Adhikarana bAhumarmANi, tatra viddhe vyApacca (15) · Śloka 15

सक्थिवद् बाह्वोः||१५||

Adhikarana bAhumarmaNi visheShaH (16) · Śloka 16

विशेषस्तु-गुल्फो मणिबन्धस्तथा जानुकूर्परम्| तयोर्व्यधे कुणिता||१६||

Adhikarana kakShAradharamarma, tatra viddhe vyApacca (17) · Śloka 17

विटपवच्च कक्षाक्षमध्ये कक्षाधरः| तत्र कुणित्वम्||१७||

Adhikarana antarAdhimarmANi gudamarma, tatra viddhe sadyomaraNam (18) · Śloka 18

वातवर्चोनिरसनः स्थूलान्त्रविबद्धो गुदः| तत्र सद्यो मरणम्||१८||

Adhikarana bastimarma, tatra viddhe vyApacca (19) · Śloka 19

अल्पमांसशोणितोऽभ्यन्तरतः कट्या धनुर्वक्र एकद्वारोऽधोमुखी बस्तिः| तत्रापि सद्यो मरणमश्मरीव्रणा- दृते| तत्राप्युभयतो विद्धे न जीवति| एकतो भिन्ने मूत्रस्रावीव्रणो भवति| स तु यत्नेनोपक्रान्तो रोहति||१९||

Adhikarana nAbhimarma, tatra viddhe vyApacca (20) · Śloka 20

पक्वामाशयमध्ये नाभिः तत्रापि सद्योमरणम्||२०||

Adhikarana hRudayamarma, tatra viddhe vyApacca (21) · Śloka 21

कोष्ठवक्षसोः स्तनयोश्च मध्ये सत्त्वरजस्तमोऽधिष्ठा नमामाशयद्वारं हृदयम्| तत्रापि सद्यो मरणम्||२१||

Adhikarana stanamUlamarma, tatra viddhe vyApacca (22) · Śloka 22

स्तनयोरधस्ताद् द्व्यङ्गुलमुभयतः स्तनमूले तयोः कफपूर्णकोष्ठस्य मरणम्||२२||

Adhikarana stanarohitamarma, tatra viddhe vyApacca (23) · Śloka 23

स्तनचूचुकयोरूर्ध्वं द्व्यङ्गुलमुभयतः स्तनरोहिते| तयोः शोणितपुर्णकोष्ठस्य मरणम्||२३||

Adhikarana apastambhau marmaNI tatra viddhe vyApacca (24) · Śloka 24

उभयत्रोरसो नाड्यौ वातवहे अपस्तम्भौ| तयोः शोणितपूर्णकोष्ठतया कासश्वासाभ्यां च मरणम्||२४||

Adhikarana apAlApamarmaNI tatra viddhe vyApacca (25) · Śloka 25

अंसकूटयोरधः पार्श्वयोरुपरि भागयोरपालापौ| तयोः पूयत्वमापन्नेन रक्तेन मरणम्||२५||

Adhikarana kaTIkataruNe marmaNI tatra viddhe vyApacca (26) · Śloka 26

पृष्ठवंशमुभयतः प्रतिश्रोणीकर्णावस्थिनी कटीकतरुणे| तयोः शोणितक्षयात् पाण्डुर्विवर्णो हीनरुपो म्रियते||२६||

Adhikarana kukundaramarma, tatra viddhe vyApacca (27) · Śloka 27

पार्श्वयोर्जघनबहिर्भागे पृष्ठवंशमुभयतः कुकुन्दरौ| तयोः स्पर्शाज्ञानमधः काये चेष्टानाशश्च||२७||

Adhikarana nitambamarmaNI, tatra viddhe vyApacca (28) · Śloka 28

शोणीकर्णयोरुपर्य्याशयाच्छादनौ पार्श्वान्तरप्रतिबद्धौ नितम्बौ| तयोरधः काये शोफो दौर्बल्यं मरणञ्च||२८||

Adhikarana pArshvasandhimarmaNI tatra viddhe vyApacca (29) · Śloka 29

अधः पार्श्वान्तरप्रतिबद्धौ जघनपार्श्वमध्ये तिर्य्यगूर्ध्वं च पार्श्वसन्धी| तयोः शोणितपूर्णकोष्ठतया मरणम्||२९||

Adhikarana bRuhatyAkhyau marmaNI, tatra viddhe vyApacca (30) · Śloka 30

अधः पाऱ्श्वान्तरप्रतिबद्धौ जघनपार्श्वमध्ये तिर्य्यगूर्ध्वं च पार्श्वसन्धी| तयोः शोणितपूर्णकोष्ठतया मरणम्||३०||

Adhikarana aMsaphalamarmaNI, tatra vyApacca (31) · Śloka 31

पृष्ठवंशमुभयतो बाहुमूलसम्बद्धे अंसफलके| तयोर्बाहुस्वापशोषौ||३१||

Adhikarana aMsAkhye marmaNI, tatra viddhe vyApacca (32) · Śloka 32

ग्रीवाबाहुशिरोमध्येंऽसपीठस्कन्धबन्धनावंसौ| तयोः स्तम्ब्धबाहुता||३२||

Adhikarana UrdhvamarmANi dve nIle dve manye tatra viddhe vyApacca (33) · Śloka 33

कण्ठनाडीमुभयतश्चतस्रो धमन्यः| तासां द्वे नीले, द्वे मन्ये| तासु मूकता, स्वरवैकृत्यं, रसाग्राहिता वा भवति||३३||

Adhikarana mAtRukAmarmANi tatra viddhe vyApacca (34) · Śloka 34

ग्रीवायामुभयतः पृथक् चतस्रः सिरा मातृकास्तासु सद्यो मरणम्||३४||

Adhikarana kRukATikAkhye marmANi tatra viddhe vyApacca (35) · Śloka 35

शिरोग्रीवयोः सन्धाने कृकाटिके| तयोश्चलमूर्धता||३५||

Adhikarana vidhurAkhye marmaNi tatra viddhe vyApacca (36) · Śloka 36

कर्णपृष्ठयोरधःसंश्रिते विधुरे| तयोर्बाधिर्यम्||३६||

Adhikarana phaNAkhye marmaNI, tatra viddhe vyApacca (37) · Śloka 37

घ्राणमार्गमुभयतः श्रोत्रमार्गप्रतिबद्धावभ्यन्तरतः फणौ| तयोर्गन्धाज्ञानम्||३७||

Adhikarana apA~ggAkhye marmaNI tatra viddhe vyApacca (38) · Śloka 38

भ्रुवोः पुच्छान्तयोरधोऽक्ष्णोर्बाह्यतोऽपाङ्गौ| तयोरान्ध्यम्||३८||

Adhikarana sha~gkhAkhye marmaNI, tatra viddhe vyApacca (39) · Śloka 39

भ्रुवोः पुच्छान्तयोरुपर्यनुकर्णं ललाटे शङ्खौ| तयोः सद्यो मरणम्||३९||

Adhikarana AvarttAkhye marmaNI tatra viddhe vyApacca (40) · Śloka 40

भ्रुवोरुपरि निम्नयोरावर्त्तौ तयोरान्ध्यं दृष्ट्युपघातो वा||४०||

Adhikarana utkShepAkhye marmaNI tatra viddhasya vyApacca (41) · Śloka 41

शङ्खयोरुपरि केशान्ते उत्क्षेपौ| तयोः सशल्यः पाकात् पतितशल्यो वा जीवेन्नोद्धृतशल्यः||४१||

Adhikarana sthapanyakhye marmaNI tatra viddhasyAvasthA ca (42) · Śloka 42

भ्रुवोर्मध्ये स्थपनी| तत्रोत्क्षेपवत्||४२||

Adhikarana sImantAkhyAni marmANi tatra viddhasya vyApacca (43) · Śloka 43

पञ्च सन्धयः शिरसि| तिर्य्यगूर्ध्वं च सीमन्तानाम्| तेषून्मादभ्रमचित्तनाशैर्मरणम्||४३||

Adhikarana shRu~ggATakAkhyAni marmANi tatra viddhe vyApacca (44) · Śloka 44

जिह्वाघ्राणाक्षिश्रोत्रतर्पणीनां सिराणां तालुनि सन्निपातः| तासां मुखानि चत्वारि शृङ्गाटकसंज्ञानि| तेषु सद्योमरणम्||४४||

Adhikarana adhipratisaMj~jaM marma tatra viddhe vyApacca (45) · Śloka 45

मस्तकाभ्यन्तर उपरिष्टात्सिरासन्धिसन्निपातो रोमावर्त्तः सोऽधिपतिर्नाम| तत्रापि सद्योमरणं भवतीति||४५||

Adhikarana marmaNAM sAmAnyalakShaNam (46) · Śloka 46

सामान्यलक्षणं पुनर्मर्मणां पीडिते रुजोत्पत्तिर्विषमं च स्पन्दनम्||४६||

Adhikarana marmaviddhalakShaNam (47) · Śloka 47

सामान्येनैव च - देहप्रसुप्तिर्गुरुता सम्मोहः शीतकामिता| स्वेदो मूर्च्छा वमिः श्वासो मर्मविद्धस्य लक्षणम्||४७||

Adhikarana marmashabdanirvacanam (48) · Śloka 48

अपि च-मरणकारित्वान्मर्म||४८||

Adhikarana mAMsAdibhedena marmaNAM pa~jcadhAtvam (49) · Śloka 49

तत्पुनर्मांससिरास्नाय्वस्थिसन्धिसन्निपातः| तेन तस्मिन् पीड्यमाने विशेषतः प्राणबाधः| बाहुल्येन तु निर्देशः| तस्मान्मांसाद्याश्रयतो मर्माणि पञ्चधा भिद्यन्ते||४९||

Adhikarana mAMsamarmANi (50) · Śloka 50

तद्यथा तलहृदयेन्द्रबस्तिगुदस्तनरोहितान्येकादश मांसमर्माणि||५०||

Adhikarana sirAmarmANi (51) · Śloka 51

उर्वीलोहिताख्यनाभिहृदयस्तनमूलापस्तम्भापालापपार्श्वसन्धिबृहतीनीलामन्यामातृकाफणापाङ्गस्थपनीशृङ्गाटकान्येकचत्वारिंशत्सिरामर्माणि||५१||

Adhikarana snAvamarmaNi (52) · Śloka 52

क्षिप्रकूर्चकूर्चशिरोविटपकक्षाधराणि बस्त्यंसविधुरोत्क्षेपाः सप्तविंशतिः स्नावमर्माणि||५२||

Adhikarana asthimarmANi (53) · Śloka 53

कटीकतरुणनितम्बांसफलकशङ्खास्त्वष्टावस्थिमर्माणि||५३||

Adhikarana sandhimarmANi (54) · Śloka 54

गुल्फमणिबन्धजानुकूर्परकुकुन्दरकृकाटिकावर्तसीमन्ताधिपतयो विंशतिः सन्धिमर्माणि||५४||

Adhikarana punaH prakArantareNa marmANAM pa~jcavidhatvam (55) · Śloka 55

पुनश्च पञ्चधा||५५||

Adhikarana sadyaH prANaharANi marmANi (56) · Śloka 56

गुदबस्तिनाभिहृदयमातृकाशङ्खशृङ्गाटकाधिपतय एकोनविंशतिः सद्यः प्राणहराण्याग्नेयत्वात्| तेषां सप्तरात्राभ्यन्तरं कलः||५६||

Adhikarana kAlAntaraprANaharANi marmANi (57) · Śloka 57

तलहृदयक्षिप्रेन्द्रबस्तिवक्षोमर्मकटीकतरुणनितम्बपार्श्वसन्धिबृहतीसीमन्तास्त्रयस्त्रिशत्कालान्तरप्राणहराणि| सौम्याग्नेयत्वात्तेषां पक्षाभ्यन्तरं कालः| तेष्वपि तु क्षिप्राणि कदाचिदाशु||५७||

Adhikarana vishalyaghnAni marmANi (58) · Śloka 58

उत्क्षेपौ स्थपनी च त्रीणि विशल्यघ्नानि वायव्यत्वात्| शल्यमुखावरुद्धो हि यावदत्र वायुस्थिष्ठति तावज्जीवति||५८||

Adhikarana vaikalyakarANi marmANi (59) · Śloka 59

कूर्चजानुकूर्पराण्युर्वीलोहिताख्यविटपकक्षाधरकुकुन्दरांसफलकनीलामन्याकृकाटिकाविधुरफणापाङ्गावर्त्ताश्चतुश्चत्वारिंशद्वैकल्यकराणि सौम्यत्वात्| सोमो हि स्थैर्यशैत्याभ्यां प्राणान् धारयति| तान्यपि च कदाचिदभिहतानि मारयन्ति||५९||

Adhikarana rujAkarANi marmANi (60) · Śloka 60

कूर्चशिरोगुल्फमणिबन्धास्त्वष्टौ रुजाकराण्यग्निवायुसोमगुणबाहुल्यात्| अग्निवायू हि विशेषेण रुजाकरौ| सोमस्तु प्राणानवलम्बत इत्युक्तम्||६०||

Adhikarana anyamatena sadyaHprANaharAdimarmavivaraNam (61) · Śloka 61

अन्ये त्वाहुः-मांसादीनां पञ्चानामपि विवृद्धानां समवायात् सद्यःप्राणहराणि| एकैकहीनानामल्पानां च क्रमादितराणि स्वभावत एव च||६१||

Adhikarana aparamatam (62) · Śloka 62

अन्ये वदन्ति-प्रतिनियतकर्माणि चन्द्रसूर्यायस्कान्तोपलानामिवाम्बुवह्निकाललोहसंश्लेषास्तथा च छिन्नेषु बहुमर्मस्वपि पाणिपादेषु स्वभावत एव न मृत्युः||६२||

Adhikarana aparamate~api hetupratipAdanam (63) · Śloka 63

अपरे पुनरत्रापि हेतुमाहुः-पाणिपादच्छेदे हि सिराः सङ्कोचमायान्ति| ततोऽल्पासृक्प्रवृत्तेर्जीवितम्| मर्मव्यधे त्वतिरक्तस्रुतितो वायुवैकृतेन च मरणम्| तस्मात् मर्माभिहतस्य तदङ्गमाशु सन्धिदेशाच्छेदनीयम्| अतिहतानां तु मर्मणां यथास्वं पूर्वं पूर्वं च कर्म ई षदन्ते वा हतानामुत्तरोत्तरमेव||६३||

Adhikarana marmaNAM mAnabhedena punaH pa~jcavidhatvam (64) · Śloka 64

पुनश्च पञ्चधा भिद्यन्ते||६४||

Adhikarana svA~ggulamAnAni marmANi (65) · Śloka 65

तद्यथा-उर्व्यः कूर्चशिरांसिविटपे कक्षाधरे च द्वादश स्वाङ्गुलोन्मितानि||६५||

Adhikarana dvya~ggulamAnAni marmANi (66) · Śloka 66

गुल्फौ मणिबन्धौ स्तनमूले च षट् द्व्यङ्गुलानि||६६||

Adhikarana trya~ggulAnAni marmANi (67) · Śloka 67

जानुनी कूर्परे च चत्वारि त्र्यङ्गुलानि||६७||

Adhikarana pANitalasammitAni marmANi (68) · Śloka 68

कूर्चा गुदो बस्तिर्नाभिर्हृदयं नीले मन्ये मातृकाः सीमन्ताः शृङ्गाटकानि चैकोनत्रिंशत् पाणितलसम्मितानि||६८||

Adhikarana ardhA~ggulamAnAni marmANi (69) · Śloka 69

शेषाणि षट् पञ्चाशदङ्गुलदलप्रमाणानि||६९||

Adhikarana matAntareNa marmamAnAni (70) · Śloka 70

अन्ये पुनराहुः-व्रीहिप्रमाणानि क्षिप्राणि| कलायप्रमाणाः स्तनरोहितोत्क्षेपाः तथाऽन्ये तिल- प्रमाणान्यपि मर्माणीच्छन्ति||७०||

Adhikarana AyurmarmANi rakShati (71) · Śloka 71

भवन्ति चात्र- मर्मव्याप्तेऽपि देहेऽस्मिन्नायुर्मर्माणि रक्षति| आयुष्याण्येव सेवेत सदा तस्माद्विचक्षणः||७१||

Adhikarana marmANi yatnataH pAlanIyAni (72) · Śloka 72

मर्माभिघातः स्वल्पोऽपि प्रायशो बाधतेतराम्| रोगा मर्माश्रयास्तद्वत् प्रकान्ता यत्नतोऽपि च||७२||

Adhikarana marmopaghAtAnmumUrShorlakShaNAni (73) · Śloka 73

विक्षिप्यते भृशं सीदन् शून्यो भ्रमति वेपते| ऊर्ध्वं श्वसिति कृच्छ्रेण स्रस्तगात्रो मुहुर्मुहुः| हृदयं दह्यते चास्य नैकस्थानेऽवतिष्ठते| मर्मोपघातान्मरणमेतैर्लिङ्गैः समश्नुते||७३||

Adhikarana raktAtisrutireva maraNahetuH (74) · Śloka 74

अमर्मविद्धोऽपि नरश्छेदभेदादिपीडितः| अतिनिस्सृतरक्तश्च सद्यस्त्यजति जीवितम्| अतोऽन्यथा जीवति तु विद्धः शरशतैरपि||७४||

Adhikarana marmaviddhaM pratyAkhyAya cikitset (75-7) · Śloka 7

पुण्यवान्नियतायुश्च न कथञ्चिन्न जीवति| तस्मादाचरमोच्छ्वासाच्चिकित्सेदेव यत्नतः| तद्बन्धुमित्रानुमतः प्रत्याख्यायातुरं भिषक्||७५|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां शारीरस्थाने मर्मविभागोनाम सप्तमोऽध्यायः||७||