Adhikarana athAtaH shodhanAdigaNasaMgraho nAma caturdasho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
અથાતઃ શોધનાદિગણસઙ્ગ્રહમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||
अथातः शोधनादिगणसङ्ग्रहमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vamanopayogIni dravyANi (2) · Śloka 2
મદનજીમૂતકેક્ષ્વાકુકોશાતકીદ્વયફલપુષ્પપત્રાણિ કુટજ- કરઞ્જત્રપુસસર્ષપપિપ્પલીવિડઙ્ગૈલાપ્રત્યક્પુષ્પીહરેણુ- પૃથ્વીકાકુસ્તુમ્બરુપ્રપુન્નાટાનાં ફલાનિ શારદાનિ ચ, હસ્તિપર્ણ્યાઃ કોવિદારકર્બુદારારિષ્ટાશ્વગન્ધાનીપવિદુલબિલ્વબિમ્બીબન્ધુ-જીવકશ્વેતાશણપુષ્પીસદાપુષ્પીવચાચિત્રાચિત્રકમૃગેન્દ્ર-વારુણીસુષવીચતુરઙ્ગુલસ્વાદુકણ્ટકપાઠાપાટલીશાર્ઙ્ગેષ્ટા-મધુકમૂર્વાસપ્તપર્ણસોમવલ્કદ્વીપિશિગ્રુસુમનસ્સૌમનસ્યા- યવાનીવૃશ્ચીવપુનર્નવામહાસહાક્ષુદ્રસહેક્ષુકાણ્ડકાલક્ત વૃન્તપિપ્પલીમૂલચવિકાનલદોશીરહ્રીબેરમૂલાનિ| શાલ્મલીશેલુકાભદ્રપર્ણ્યૈરાવણ્યાવર્તક્યુપોદકોદ્દાલધન્વન-રસાઞ્જનરાજાદનોપચિત્રાગોપશૃઙ્ગાટિકાપિચ્છાઃ| પ્રિયઙ્ગુપુષ્પમ્| તાલીસપત્રમ્| હરિદ્રાશૃઙ્ગવેરકન્દૌ| મધુયષ્ટી દારુહરિદ્રાસારૌ| તગરગુડૂચીમધુફાણિત ક્ષીરક્ષારલવણાનિ ચેતિ વમનોપયોગીનિ||૨||
मदनजीमूतकेक्ष्वाकुकोशातकीद्वयफलपुष्पपत्राणि कुटज- करञ्जत्रपुससर्षपपिप्पलीविडङ्गैलाप्रत्यक्पुष्पीहरेणु- पृथ्वीकाकुस्तुम्बरुप्रपुन्नाटानां फलानि शारदानि च, हस्तिपर्ण्याः कोविदारकर्बुदारारिष्टाश्वगन्धानीपविदुलबिल्वबिम्बीबन्धु-जीवकश्वेताशणपुष्पीसदापुष्पीवचाचित्राचित्रकमृगेन्द्र-वारुणीसुषवीचतुरङ्गुलस्वादुकण्टकपाठापाटलीशार्ङ्गेष्टा-मधुकमूर्वासप्तपर्णसोमवल्कद्वीपिशिग्रुसुमनस्सौमनस्या- यवानीवृश्चीवपुनर्नवामहासहाक्षुद्रसहेक्षुकाण्डकालक्त वृन्तपिप्पलीमूलचविकानलदोशीरह्रीबेरमूलानि| शाल्मलीशेलुकाभद्रपर्ण्यैरावण्यावर्तक्युपोदकोद्दालधन्वन-रसाञ्जनराजादनोपचित्रागोपशृङ्गाटिकापिच्छाः| प्रियङ्गुपुष्पम्| तालीसपत्रम्| हरिद्राशृङ्गवेरकन्दौ| मधुयष्टी दारुहरिद्रासारौ| तगरगुडूचीमधुफाणित क्षीरक्षारलवणानि चेति वमनोपयोगीनि||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana virecanopayogIni dravyANi (3) · Śloka 3
ત્રિવૃચ્છ્યામાદન્તીદ્રવન્તીશઙ્ખિનીસપ્તલાજગન્ધાજશૃઙ્ગીવચા ગવાક્ષીછગલાન્ત્રીસુવર્ણક્ષીરીચિત્રકકિણિહીહ્રસ્વપઞ્ચમૂલ વૃશ્ચીવપુનર્નવાપલઙકષાવાસ્તુકશાકસાલમૂલાનિ| તિલ્વક રમ્યકકામ્પિલ્યકપાટલીત્વચઃ| ત્રિફલાપીલુપ્રિયાલકુવલબદર કર્કન્ધુકાશ્મર્યપરૂષકદ્રાક્ષાનીલિનીક્લીતનકોદકીર્યાવિડઙ્ગ પૂગપઞાઙ્ગુલફલાનિ| ચતુરઙ્ગુલફલપત્રાણિ| પૂતીકસ્ય ત્વક્ફલપત્રાણિ| મહાવૃક્ષસપ્તચ્છદજ્યોતિષ્મતીક્ષીરાણિ| ક્ષીરમદ્યમસ્તુતક્રધાન્યામ્લમૂત્રાણિ ચેતિ વિરેચનોપયોગીનિ||૩||
त्रिवृच्छ्यामादन्तीद्रवन्तीशङ्खिनीसप्तलाजगन्धाजशृङ्गीवचा गवाक्षीछगलान्त्रीसुवर्णक्षीरीचित्रककिणिहीह्रस्वपञ्चमूल वृश्चीवपुनर्नवापलङकषावास्तुकशाकसालमूलानि| तिल्वक रम्यककाम्पिल्यकपाटलीत्वचः| त्रिफलापीलुप्रियालकुवलबदर कर्कन्धुकाश्मर्यपरूषकद्राक्षानीलिनीक्लीतनकोदकीर्याविडङ्ग पूगपञाङ्गुलफलानि| चतुरङ्गुलफलपत्राणि| पूतीकस्य त्वक्फलपत्राणि| महावृक्षसप्तच्छदज्योतिष्मतीक्षीराणि| क्षीरमद्यमस्तुतक्रधान्याम्लमूत्राणि चेति विरेचनोपयोगीनि||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vamanavirecanopayogIni dravyANi (4) · Śloka 4
કોશાતકીદેવદાલીસપ્તલાકારવેલ્લિકાસ્વરસમર્કક્ષીરમુષ્ણો-દકં ચેત્યુભયાત્મકાનિ||૪||
कोशातकीदेवदालीसप्तलाकारवेल्लिकास्वरसमर्कक्षीरमुष्णो-दकं चेत्युभयात्मकानि||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bastyupayogIni dravyANi (5) · Śloka 5
બસ્તિષુ તુ તેષુ તેષ્વવસ્થાન્તરેષુ યાન્યુપયુજ્યન્તે દ્રવ્યાણિ તાન્યેવાસઙ્ખ્યેયત્વાન્નોપદિશ્યન્તે| અસસ્કન્ધેભ્ય એવ યથાદોષં યથાવસ્થં ચ વિભજેત્| સર્વેષુ તુ પ્રાયો મદનકુટજજીમૂતકેક્ષ્વાકુકોશાતકીદ્વયત્રપુસસિદ્ધાર્થક શતાહ્વાફલાનિ| બલાદશમૂલૈરણ્ડત્રિવૃદ્ધચાયષ્ટ્યાહ્વકુષ્ઠ- રાસ્નાપુનર્નવકત્તૃણમૂલાનિ| સરલદેવદારુહપુષાહિઙ્ગુ- રસાઞ્જનવ્યોષપત્રૈલામૃતાયવકોલકુલત્થગુડલવણમસ્તુ ધાન્યામ્લમૂત્રસ્નેહક્ષીરક્ષૌદ્રાણિ ચેતિ નિરૂહોપયોગીનિ||૫||
बस्तिषु तु तेषु तेष्ववस्थान्तरेषु यान्युपयुज्यन्ते द्रव्याणि तान्येवासङ्ख्येयत्वान्नोपदिश्यन्ते| असस्कन्धेभ्य एव यथादोषं यथावस्थं च विभजेत्| सर्वेषु तु प्रायो मदनकुटजजीमूतकेक्ष्वाकुकोशातकीद्वयत्रपुससिद्धार्थक शताह्वाफलानि| बलादशमूलैरण्डत्रिवृद्धचायष्ट्याह्वकुष्ठ- रास्नापुनर्नवकत्तृणमूलानि| सरलदेवदारुहपुषाहिङ्गु- रसाञ्जनव्योषपत्रैलामृतायवकोलकुलत्थगुडलवणमस्तु धान्याम्लमूत्रस्नेहक्षीरक्षौद्राणि चेति निरूहोपयोगीनि||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shirovirecanopayogIni dravyANi (6) · Śloka 6
અપામાર્ગવિડઙ્ગમરિચપિપ્પલીશિરીષબિલ્વાજાજ્યજમોજવાર્તાક- પૃથ્વીકૈલાહરેણુફલાનિ| તાલીસતમાલતર્કારીહરિતકવર્ગપત્રાણિ| સર્ષપાફલપત્રાણિ| શિગ્રુફલપત્રત્વચઃ| હરિદ્રામૂલકલશુનનાગરકન્દપત્રાણિ| અતિવિષાકન્દાઃ| કુષ્ઠવચાભાર્ઙ્ગીશ્વેતાકિણિહીનાગદન્તી- જ્યોતિષ્મતીગવાક્ષીવયઃસ્થાવૃશ્ચિકાલીબિમ્બીકરઞ્જમૂલાનિ| અર્કાલર્કપુષ્પમૂલાનિ| લોધ્રમદનસપ્તપર્ણનિમ્બપીલુબીજાનિ| મુરુઙ્ગીમાતુલુઙ્ગી લવઙ્ગપુષ્પાણિ| અગરુસુરદારુસરલસલ્લકીજિઙ્ગિણ્યનરસાઞ્જનહિઙ્ગુલાક્ષા-નિર્યાસાઃ| તમાલસાલતાલમધૂકદાર્વીસારાઃ| તેજસ્વિની-મેષશૃઙ્ગીવરાઙ્ગેઙ્ગુદીબૃહતીદ્વયચોચત્વચઃ| રાજાદનમજ્જક્ષૌદ્રલવણાનિ મદ્યાનિ ગવાદિશકૃદ્રસમૂત્ર- પિત્તાન્યેવંવિધાનિ ચેન્દ્રિયોપશયાન્યન્યાનપિ તથા સ્નેહાઃ ક્ષીરં રક્તં માંસરસો ધાન્યરસસ્તોયમિતિ શિરોવિરેચનોપ- યોગીનિ||૬||
अपामार्गविडङ्गमरिचपिप्पलीशिरीषबिल्वाजाज्यजमोजवार्ताक- पृथ्वीकैलाहरेणुफलानि| तालीसतमालतर्कारीहरितकवर्गपत्राणि| सर्षपाफलपत्राणि| शिग्रुफलपत्रत्वचः| हरिद्रामूलकलशुननागरकन्दपत्राणि| अतिविषाकन्दाः| कुष्ठवचाभार्ङ्गीश्वेताकिणिहीनागदन्ती- ज्योतिष्मतीगवाक्षीवयःस्थावृश्चिकालीबिम्बीकरञ्जमूलानि| अर्कालर्कपुष्पमूलानि| लोध्रमदनसप्तपर्णनिम्बपीलुबीजानि| मुरुङ्गीमातुलुङ्गी लवङ्गपुष्पाणि| अगरुसुरदारुसरलसल्लकीजिङ्गिण्यनरसाञ्जनहिङ्गुलाक्षा-निर्यासाः| तमालसालतालमधूकदार्वीसाराः| तेजस्विनी-मेषशृङ्गीवराङ्गेङ्गुदीबृहतीद्वयचोचत्वचः| राजादनमज्जक्षौद्रलवणानि मद्यानि गवादिशकृद्रसमूत्र- पित्तान्येवंविधानि चेन्द्रियोपशयान्यन्यानपि तथा स्नेहाः क्षीरं रक्तं मांसरसो धान्यरसस्तोयमिति शिरोविरेचनोप- योगीनि||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prAyogikadhUmopayogIni dravyANi (7) · Śloka 7
મધુકપદ્મકમઞ્જિષ્ઠાશારિવામુસ્તાપુન્નાગનાગકેસરૈવાલવાલુક સુવર્ણત્વક્તમાલપૃથ્વીકાહરેણુલાક્ષાશતપુષ્પાસલ્લકીશર્કરા-મદનકમરુબકન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થપ્લક્ષલોધ્રત્વક્પદ્મો-ત્પલાનિ સર્વગન્ધદ્રવ્યાણિ ચ કુષ્ઠતગરવર્જ્યાનિ પ્રાયોગિકધૂમોપયોગીનિ||૭||
मधुकपद्मकमञ्जिष्ठाशारिवामुस्तापुन्नागनागकेसरैवालवालुक सुवर्णत्वक्तमालपृथ्वीकाहरेणुलाक्षाशतपुष्पासल्लकीशर्करा-मदनकमरुबकन्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षलोध्रत्वक्पद्मो-त्पलानि सर्वगन्धद्रव्याणि च कुष्ठतगरवर्ज्यानि प्रायोगिकधूमोपयोगीनि||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snaihikadhUmopayogIni dravyANi (8) · Śloka 8
અગરુગુગ્ગુલુસલ્લકીશૈલેયકનલદહ્રીબેરહરેણૂશીરમુસ્તા- ધ્યામકવરાઙ્ગશ્રીવેષ્ટકસ્થૌણેયકપરિપેલવૈલવાલુક કુન્દરુકસર્જરસયષ્ટ્યાહ્વફલસારસ્નેહમધૂચ્છિષ્ટબિલ્વફલ- મજ્જયવતિલમાષકુઙ્કુમાનિ મેદોમજ્જવસાસર્પિષિ ચ સ્નૈહિકધૂમોપયોગીનિ||૮||
अगरुगुग्गुलुसल्लकीशैलेयकनलदह्रीबेरहरेणूशीरमुस्ता- ध्यामकवराङ्गश्रीवेष्टकस्थौणेयकपरिपेलवैलवालुक कुन्दरुकसर्जरसयष्ट्याह्वफलसारस्नेहमधूच्छिष्टबिल्वफल- मज्जयवतिलमाषकुङ्कुमानि मेदोमज्जवसासर्पिषि च स्नैहिकधूमोपयोगीनि||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tIkShNAni shirovirecanadravyANi (9) · Śloka 9
શિરોવિરેચનદ્રવ્યાણિ ગન્ધદ્રવ્યાણિ ચ તીક્ષ્ણાનિ મનોહ્વા હરિતાલં ચેતિ તીક્ષ્ણધૂમોપયોગીનિ||૯||
शिरोविरेचनद्रव्याणि गन्धद्रव्याणि च तीक्ष्णानि मनोह्वा हरितालं चेति तीक्ष्णधूमोपयोगीनि||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtashamanAni dravyANi (10) · Śloka 10
ભદ્રદારુકુષ્ઠતગરવરુણબલાતિબલાતિબલાર્તગલકચ્છુરા- હ્લાદિનીકુબેરાક્ષીવત્સાદિન્યર્કાલર્કકતકભાર્ઙ્ગીકાર્પાસીવૃશ્ચિકા- લીપત્તૂરપ્રભૃતીનિ વિદાર્યાદિગણો વીરતરાદિસ્તૃણાખ્યવર્જ્યાનિ ષટ્ પઞ્ચમૂલાનિ ચેતિ વાતશમનાનિ||૧૦||
भद्रदारुकुष्ठतगरवरुणबलातिबलातिबलार्तगलकच्छुरा- ह्लादिनीकुबेराक्षीवत्सादिन्यर्कालर्ककतकभार्ङ्गीकार्पासीवृश्चिका- लीपत्तूरप्रभृतीनि विदार्यादिगणो वीरतरादिस्तृणाख्यवर्ज्यानि षट् पञ्चमूलानि चेति वातशमनानि||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittashamanAni dravyANi (11) · Śloka 11
દૂર્વાઽનન્તામોચરસમઞ્જિષ્ઠાપરિપેલવકાલાકાલીયક- કદલીકન્દલીપયસ્યાત્મગુપ્તાનાલિકેરખર્જ્જૂરદ્રાક્ષાવિદારીબદરી- બલાનાગબલાનાગપુષ્પાશતાવરીશીતપાક્યોદનપાકીતૃણ- શૂલ્યાંશુમતીદ્વયારિષ્ટકારિષ્ટાટરૂષકેત્કટપ્રિયઙ્ગુધાતકીધવધન્વન- સ્યન્દનખદિરકદરપ્રિયાલતાલસાલસર્જતિનિશાશ્વકર્ણ-ગુન્દ્રાવાનીરપદ્માપદ્મબીજમૃણાલકુમુદનળિનસૌગન્ધિક-પુણ્ડરીકશતપત્રશૈવાલકલ્હારોત્પલકાકોલ્યુત્પલિકાશાલૂક-શૃઙ્ગાટકકશેરુકક્રૌઞ્ચાદનપ્રભૃતીનિ અન્યાનિ ચ શીતવીર્યાણિ સારિવાદિઃ પદ્મકાદિઃ પટોલાદિર્ન્યગ્રોધાદિર્દાહહરો મહાકષાયસ્તૃણપઞ્ચમૂલં ચેતિ પિત્તશમનાનિ||૧૧||
दूर्वाऽनन्तामोचरसमञ्जिष्ठापरिपेलवकालाकालीयक- कदलीकन्दलीपयस्यात्मगुप्तानालिकेरखर्ज्जूरद्राक्षाविदारीबदरी- बलानागबलानागपुष्पाशतावरीशीतपाक्योदनपाकीतृण- शूल्यांशुमतीद्वयारिष्टकारिष्टाटरूषकेत्कटप्रियङ्गुधातकीधवधन्वन- स्यन्दनखदिरकदरप्रियालतालसालसर्जतिनिशाश्वकर्ण-गुन्द्रावानीरपद्मापद्मबीजमृणालकुमुदनळिनसौगन्धिक-पुण्डरीकशतपत्रशैवालकल्हारोत्पलकाकोल्युत्पलिकाशालूक-शृङ्गाटककशेरुकक्रौञ्चादनप्रभृतीनि अन्यानि च शीतवीर्याणि सारिवादिः पद्मकादिः पटोलादिर्न्यग्रोधादिर्दाहहरो महाकषायस्तृणपञ्चमूलं चेति पित्तशमनानि||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmashamanAni dravyANi (12) · Śloka 1
શીતશિવશતપુષ્પાસરલસુરદારુરાસ્નેન્ગુદીસાતલાસુમનઃ-કાકાદનીલાઙ્ગલિકાહસ્તિકર્ણમુઞ્જાતલામજ્જકપ્રભૃતીન્યાનિ ચ રૂક્ષ્ણોષ્ણવીર્યાણ્યારગ્વધાદિરસનાદિરર્કાદિઃ સુરસાદિર્મુષ્કકાદિર્વત્સકાર્મુસ્તાદિઃ શીતઘ્નશ્ચ મહાકષાયો વલ્લીકણ્ટકપઞ્ચમૂલે ચ શ્લેષ્મશમનાનીતિ||૧||
शीतशिवशतपुष्पासरलसुरदारुरास्नेन्गुदीसातलासुमनः-काकादनीलाङ्गलिकाहस्तिकर्णमुञ्जातलामज्जकप्रभृतीन्यानि च रूक्ष्णोष्णवीर्याण्यारग्वधादिरसनादिरर्कादिः सुरसादिर्मुष्ककादिर्वत्सकार्मुस्तादिः शीतघ्नश्च महाकषायो वल्लीकण्टकपञ्चमूले च श्लेष्मशमनानीति||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upasaMhAraH (13-14) · Śloka 14
ભવતિ ચાત્ર- સમીક્ષ્ય દોષદૂષ્યાદીનમી વર્ગાઃ સુયોજિતાઃ| સર્વામયજયાયાલં જયન્તે નિયતાત્મનામ્||૧૩|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને શોધનાદિગણસંગ્રહો નામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ||૧૪||
भवति चात्र- समीक्ष्य दोषदूष्यादीनमी वर्गाः सुयोजिताः| सर्वामयजयायालं जयन्ते नियतात्मनाम्||१३|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने शोधनादिगणसंग्रहो नाम चतुर्दशोऽध्यायः||१४||
🔊 Audio coming soon