13. agryasaṁgrahaṇīyaḥ

Adhikarana athAgryasaMgrahaNIyo nAma trayodasho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો અગ્ર્યસંગ્રહણીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana agryasaMgrahaH (2) · Śloka 2

શ્રેષ્ઠમુદકમાશ્વાસનસ્તમ્ભનક્લેદનાનામ્, સ્નાનં સુરા ચ શ્રમહરાણામ્, ક્ષીરં જીવનીયાનામ્, માંસં બૃંહણીયાનામ્, રસઃ પ્રીણનાનામ્, લવણમન્નદ્રવ્યરુચિકરાણામ્, તિન્દુકમન્નદ્રવ્યાઽરુચિકરાણામ્, અમ્લં હૃદ્યાનામ્, કુક્કુટો બલ્યાનામ્, તૈલં વાતશ્લેષ્મપ્રશમનાનામ્, સર્પિર્વાતપિત્તપ્રશમનાનામ્, મધુ શ્લેષ્મપિત્તપ્રશમનાનામ્, સ્વેદો માર્દવકરાણામ્, વ્યાયામઃ સ્થૈર્યકરાણામ્, ક્ષારઃ પુંસ્ત્વોપઘાતિનામ્, આમં કપિત્થમકણ્ઠ્યાનામ્, આવિકં સર્પિરહૃદ્યાનામ્| મહિષીક્ષીરં સ્વપ્નજનનાનામ્, મન્દકં દધ્યભિષ્યન્દકરાણામ્, ઇક્ષુર્મૂત્રજનનાનામ્, યવાઃ પુરીષજનનાનામ્, જામ્બવં વાતજનનાનામ્, કુલત્થોઽમ્લપિત્તજનનાનામ્, માષાઃ શુષ્કલ્યોઽવિક્ષીરં ચ પિત્તશ્લેષ્મજનનાનામ્, દુરાલભા પિત્તશ્લેષ્મોપશોષણાનામ્, ઉપવાસો જ્વરહરાણામ્, વૃષો રક્તપિત્તપ્રશમનાનામ્, કણ્ટકારિકા કાસઘ્નાનામ્, લાક્ષા સદ્યઃક્ષતઘ્નાનામ્, નાગબલાભ્યાસઃ ક્ષતક્ષયઘ્નાનામ્, પુષ્કરમૂલં હિધ્માશ્વાસકાસપાર્શ્વશૂલારુચિહરાણામ્, અજાપયઃ શોષઘ્નસ્તન્યકરરક્તસઙ્ગ્રહણપ્રશમનાનામ્, મૃદ્ભૃષ્ટલોષ્ટપ્રસાદઃ છર્દિતૃષ્ણાતિયોગપ્રશમનાનામ્, અરુષ્કરશ્ચિત્રકમૂલં ચ શુષ્કાર્શઃપ્રશમનાનામ્, કુટજો રક્તાર્શઃપ્રશમનાનામ્, લાજાશ્છર્દિઘ્નાનામ્, યાવશૂકઃ સ્રંસનીયપાયનીયાર્શોઘ્નાનામ્, તક્રાભ્યાસોઽર્શઃ શ્વયથુગ્રહણીદોષઘૃતવ્યાપત્પ્રશમનાનામ્, ક્રવ્યાન્માંસાભ્યાસોઽર્શઃશોષગ્રહણીદોષઘાનામ્, મુસ્તં સઙ્ગ્રહણીયદીપનીયપાચનીયાનામ્, અતિવિષા સઙ્ગ્રહણીયદીપનીયપાચનીયસર્વદોષહરાણામ્, બિલ્વં સંગ્રહણીયદીપનીયવાતકફપ્રશમનાનામ્, ઉદીચ્યં નિર્વાપણદીપનીયછર્દતીસારહરાણામ્, કટ્વઙ્ગં સઙ્ગ્રહણીયદીપનીયાનામ્, કુટજત્વક્ શ્લેષ્મપિત્તરક્તસઙ્ગ્રહણીયોપશોષણીયાનામ્, ઉત્પલકુમુદકિઞ્જલ્કોઽનન્તા ચ સઙ્ગ્રહણીયરક્તપિત્તપ્રશમનાનામ્, કાશ્મર્યફલં રક્તંગ્રહણીયરક્તપિત્તપ્રશમનાનામ્, ગન્ધપ્રિયઙ્ગુઃ શોણિતપિત્તાદિયોગપ્રશમનાનામ્, પૃશ્નિપર્ણી રક્તસઙ્ગ્રહણીયદીપનીયપાચનીયવાતવૃષ્યાણામ્, સાલપર્ણી વૃષ્યસર્વદોષહરાણામ્, બલા સઙ્ગ્રહણીયબલ્યવાતહરાણામ્, પિપ્પલીમૂલં દીપનીયપાચનીયાઽઽનાહહરાણામ્, ચિત્રકમૂલં દીપનીયપાચનીયગુદશોફશૂલહરાણામ્, ગોક્ષુરકો મૂત્રકૃચ્છ્રાનિલહરાણામ્, હરિદ્રા પ્રમેહહરાણામ્, રક્તાવસેકો વિદ્રધિવિસર્પપિટકાગણ્ડમાલાપહરાણામ્, એરણ્ડતૈલાભ્યાસો વર્ધ્મગુલ્માનિલશૂલહરાણામ્, લશુનો ગુલ્માનિલહરાણામ્, હિઙ્ગુનિર્યાસશ્છેદનીયપાચાનીયાનુલોમિક વાતકફપ્રશમનાનામ્, અમ્લવેતસો ભેદનીયદીપનીયાનુલોમિક વાતકફપ્રશમનાનામ્, ઉષ્ટ્રીક્ષીરમુદરશ્વયથુઘ્નાનામ્, અયોરજઃ પાણ્ડુરોગઘ્નાનામ્, ખદિરકુષ્ઠઘ્નાનામ્, વિડઙ્ગઃ કૃમિઘ્નાનામ્, રાસ્ના વાતહરાણામ્, એરણ્ડમૂલં વૃષ્યવાતહરાણામ્, ગુગ્ગુલુર્મેદોનિલહરાણામ્, અમૃતા સઙ્ગ્રહણીયદીપનીયવાતશ્લેષ્મશોણિતવિબન્ધપ્રશમનાનામ્| મદનફલં વમનાસ્થાપનાનુવાસનોપયોગિનામ્,ત્રિવૃત્સુખવિરેચનાનામ્, ચતુરઙ્ગુલો મૃદુવિરેચનાનામ્,સ્નુક્પયસ્તીક્ષ્ણવિરેચનાનામ્, પ્રત્યક્પુષ્પી શિરોવિરેચનાનામ્,ત્રિફલા તિમિરઘ્નાનામ્ ત્રિફલાગુગ્ગુલુર્વ્રણ્યાનામ્, શિરીષો વિષઘ્નાનામ્, આમલકં વયઃસ્થાપનાનામ્,હરીતકી પથ્યાનામ્, ક્ષીરઘૃતાભ્યાસો રસાયનાનામ્, સમઘૃતસક્તુપ્રાશાભ્યાસો વૃષ્યોદાવર્તહરાણામ્, સઙ્કલ્પો નક્રરેતશ્ચ વૃષ્યાણામ્| દૌર્મનસ્યમવૃષ્યાણામ્, તૈલગણ્ડૂષાભ્યાસો દન્તબલરુચિકરાણામ્,ચન્દનોદુમ્બરં દાહનિર્વાપણલેપનાનામ્| રાસ્નાગરુણી શીતાપનયનપ્રલેપનાનામ્, લામજ્જકોશીરે દાહત્વગ્દોષસ્વેદાપનયનપ્રલેપનાનામ્, કુષ્ઠં વાતહરાભ્યઙ્ગોપનાહોપયોગિનામ્, મધુકં ચક્ષુષ્યવૃષ્યકેશ્યકણ્ઠ્યબલ્યવિરેચનીયરોપણીયાનામ્, અજીર્ણાશનં ગ્રહણીદૂષણાનાં,વિરુદ્ધવીર્યાશનં નિન્દિતવ્યાધિકરાણામ્,ગુરુભોજનં દુર્વિપાકાનામ્,અતિમાત્રાશનમામદોષહેતૂનામ્,યથાગ્ન્યભ્ય્વ્હારોઽગ્નિસન્ધુક્ષણાનામ્, યથાસાત્મ્યમાહારવિહારૌ સેવ્યાનામ્ એકાસનશયનભોજનમ્ સુખનાશકરણામ્,વિષમાશનમગ્નિવૈષમ્યકરાણામ્,કાલે ભોજનમારોગ્યકરાણામ્, સુદર્શનમન્નં શ્રદ્ધાજનનાનામ્, વેગધારણમનારોગ્યકરાણામ્, તૃપ્તિરાહારગુણાનામ્, અનશનમાયુષો હ્રાસકરાણામ્, પ્રમિતાશનં ગવેધુકાન્નં ચ કર્શનીયાનામ્, ઉદ્દાલકાન્નં રૂક્ષણીયાનામ્, મદ્યં સૌમનસ્યજનનાનામ્, મદ્યાક્ષેપો ધીધૃતિસ્મૃતિહરાણામ્,સ્ત્રીષ્વતિપ્રસઙ્ગઃ શોષકરણામ્, શુક્રવેગવિનિગ્રહઃ ષાણ્ઢ્યકરાણામ્, પાદાભ્યામુદ્વર્તનમન્નશ્રદ્ધાજનનાનામ્, સૂનાદર્શનમન્નાશ્રદ્ધાજનનાનામ્| મિથ્યાયોગો વ્યાધિમુખાનામ્, રજસ્વલાગમનમલક્ષ્મીમુખાનામ્, બ્રહ્મચર્યમાયુષ્યાણામ્, પરદારગમનમનાયુષ્યાણામ્, અયથાપ્રાણમારમ્ભઃ પ્રાણોપરોધિનામ્, વિષાદો રોગવર્દ્ધનાનામ્, હર્ષઃ પ્રીણનાનામ્, શોકઃ શોષણાનામ્ આશ્વાસો બલકરાણામ્, નિર્વૃતિઃ પુષ્ટિકરાણામ્, પુષ્ટિઃ સ્વપ્નકરાણામ્, સ્વપ્નઃ તન્દ્રીકરાણામ્, સર્વરસાભ્યાસો બલકરાણામ્, એકરસાભ્યાસો દૌર્બલ્યારોચકાન્યતમદોષપ્રકોપકરાણામ્,ગર્ભશલ્યમા-હાર્યાણામ્,અગ્નિરામઃ સ્તમ્ભશીતશૂલોદ્વેષ્ટકપ્રશમનાનામ્, અજીર્ણમુદ્ધાર્યાણામ્ બાલો મૃદુભેષજાર્હાણામ્ વૃદ્ધો યાપ્યાનામ્,ગર્ભિણી તીક્ષ્ણૌષધવ્યવાયવ્યાયામવર્જનીયાનામ્,સૌમનસ્યં ગર્ભધારણાનામ્, અસૌમનસ્યં દુઃખજનાનામ્, સન્નિપાતો દુઃશ્ચિકિત્સ્યાનામ્, આમવિષમચિકિત્સ્યાનામ્,જ્વરઃ શીઘ્રરોગાણામ્, કુષ્ઠં દીર્ઘરોગાણામ્, રાજયક્ષ્મા રોગસમૂહાનામ્, પ્રમેહોઽનુષઙ્ગિણામ્, જલૌકસોઽનુશસ્ત્રાણામ્, બસ્તિર્યન્ત્રાણામ્, હિમવાનૌષધભૂમીનામ્, સોમ ઔષધીનામ્, મરુભૂમિરારોગ્યદેશાનામ્, આનૂપભૂમિરહિતદેશાનામ્, નિર્દેશકારિત્વમાતુરગુણાનામ્, અનિર્દેશકારિત્વમરિષ્ટાનામ્, ભિષક્ચિકિત્સાઙ્ગાનામ્, સિદ્ધિર્વૈદ્યાઙ્ગાનામ્, નાસ્તિકો વર્જ્યાનામ્, લૌલ્યં ક્લેશકરાણામ્, આત્મવત્તોપકારિણામ્, શાસ્ત્રસહિતસ્તર્કઃ સાધકાનામ્, દૃષ્ટકર્મતા નિઃસંશયકરણામ્, અસમર્થતા ભયઙ્કરાણામ્, તદ્વિદ્યસમ્ભાષા બુદ્ધિવર્દ્ધનાનામ્, આચાર્યઃ શાસ્ત્રાધિગમહેતૂનામ્, આયુર્વેદોઽમૃતાનામ્, સદ્વૈદ્યદ્વેષઃ પ્રાણત્યાગહેતૂનામ્, સદ્વચનમનુષ્ઠેયાનામ્, વાયુઃ પ્રાણસંજ્ઞાપ્રદાનહેતૂનામ્, સર્વસંન્યાસઃ સુખાનામિતિ||૨||

Adhikarana ekaikasmAtsamudAyAccAgryanirdhAraNaparibhAShA (3) · Śloka 3

તત્રોદકાગ્નિમૃદ્ધૃષ્ટલોષ્ટપ્રસાદતક્રાભ્યાસરક્તાવસેકૈ-રણ્ડતૈલાભ્યાસોષ્ટ્રીક્ષીરમદનફલમદ્યાક્ષેપૈકરસગર્ભિણીનામેકૈકસ્માત્ સમુદાયાચ્ચ નિર્દ્ધારણમ્| પુષ્કરમૂલાદીનાં તુ સમુદાયાદેવેતિ||૩||

Adhikarana upasaMhAraH (4-5) · Śloka 5

અગ્ર્યાણાં શતમુદ્દિષ્ટં પઞ્ચપઞ્ચાશદુત્તરમ્| અલમેતદ્વિજાનીયાદ્ધિતાહિતવિનિશ્ચયે||૪|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને અગ્ર્યસઙ્ગ્રહો નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ||૫||