13. sandhisitāsitarōgavijñānīyaḥ

Adhikarana atha sandhisitAsitarogavij~jAnIyo nAma trayodasho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

अथातः सन्धिसितासितरोगविज्ञानीयनामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

Adhikarana sandhijAH vyAdhayaH - jalAsravaH (2) · Śloka 2

वायुः क्रुद्धः सिराः प्राप्य जलाभं जलवाहिनीः| अश्रुं स्रावयते वर्त्मशुक्लसन्धेः कनीनकात्| तेन नेत्रमरुग्रागशोफं स्यात् स जलास्रवः||२||

Adhikarana kaPAsravaH (3) · Śloka 3

कफात्कफस्रवे श्वेतं पिच्छिलं बहलं स्रवेत्||३||

Adhikarana upanAhaH (4) · Śloka 4

कफेन शोफस्तीक्ष्णाग्रः क्षारबुद्बुदकोपमः| पृथुमूलश्चलः स्निग्धः सवर्णो मृदुपिच्छिलः| महानपाकः कण्डूमानुपनाहः स नीरुजः||४||

Adhikarana raktAsravaH (5) · Śloka 5

रक्ताद्रक्तास्रवे ताम्रं बहूष्णं चाश्रु संस्रवेत्||५||

Adhikarana parvaNI (6) · Śloka 6

वर्त्मसन्ध्याश्रया शुक्ले पिटका दाहशूलिनी| ताम्रा मुद्गोपमा भिन्ना रक्तं स्रवति पर्वणी||६||

Adhikarana pUyAsravaH (7) · Śloka 7

पूयास्रावे मलाः सास्रा वर्त्मसन्धेः कनीनकात्| स्रावयन्ति मुहुः पूयं सासृक् त्वङ्मांसपाकतः||७||

Adhikarana pUyAlasaH (8) · Śloka 8

पूयालसो व्रणः सूक्ष्मः शोफसंरम्भपूर्वकः| कनीनसन्धावाध्मायी पूयास्रावी सवेदनः||८||

Adhikarana alajI (9) · Śloka 9

कनीनस्यान्तरलजी शोफो रुक्तोददाहवान्||९||

Adhikarana kRumigranthiH (10) · Śloka 10

अपाङ्गे वा कनीने वा कण्डूषापक्ष्मपोटवान्| पूयस्रावी कृमिग्रन्थिः ग्रन्थिः कृमियुतोऽर्तिमान्||१०||

Adhikarana sandhiroge sAdhyAsAdhyaviBAgaH (11) · Śloka 11

उपनाहकृमिग्रन्थिपूयालासकपर्वणीः| शस्त्रेण साधयेत्पञ्च सालजीनास्रचांस्त्यजेत्||११||

Adhikarana sitajAH rogAH - tatrAdau shuktikA (12) · Śloka 12

पित्तं कुर्यात्सिते बिन्दूनसितश्यावपीतकान्| मलाक्तादर्शतुल्यं वा सर्वं शुक्लमदाहरुक्| रोगोऽयं शुक्तिकासंज्ञः सशकृद्भेदतृड्ज्वरः||१२||

Adhikarana shuklArma (13) · Śloka 13

कफाच्छुक्ले समं श्वेतं चिरवृद्ध्यधिमांसकम्| शुक्लार्म ......................................||१३||

Adhikarana balAsagrathitaH (14) · Śloka 14

.........शोफस्त्वरुजः सवर्णो बहलो मृदुः| गुरुः स्निग्धोऽम्बुबिन्द्वाभो बलासग्रथितः स्मृतः||१४||

Adhikarana piShTakam (15) · Śloka 15

बिन्दुभिः पिष्टधवलैरुत्सन्नैः पिष्टकं वदेत्||१५||

Adhikarana sirotpAtaH (16) · Śloka 16

रक्तराजीततं शुक्लमूष्यते यत् सवेदनम्| सशोफाश्रूपदेहं च सिरोत्पातः स शोणितात्||१६||

Adhikarana sirAharShaH (17) · Śloka 17

उपेक्षितः सिरोत्पातो राजीस्ता एव वर्धयन्| कुर्यात् सास्रं सिराहर्षं तेनाक्ष्युद्वीक्षणाक्षमम्||१७||

Adhikarana sirAjAlam (18) · Śloka 18

सिराजालं सिराजालं बृहद्रक्तं घनोन्नतम्||१८||

Adhikarana shoNitArma (19) · Śloka 19

शोणितार्म समं श्लक्ष्णं पद्मेभमधिमांसकम्||१९||

Adhikarana arjunaH (20) · Śloka 20

नीरुक्श्लक्ष्णोऽर्जुनो बिन्दुः शशलोहितलोहितः||२०||

Adhikarana prastAryarma (21) · Śloka 21

मृद्वाशुवृद्ध्यरुङ्मांसं प्रस्तारि श्यावलोहितम्| प्रस्तार्यर्म मलैः सास्रैः .......................||२१||

Adhikarana snAvArma (22) · Śloka 22

..................स्नावार्म स्नावसन्निभम्||२२||

Adhikarana adhimAMsArma (23) · Śloka 23

शुष्कासृक्पिण्डवच्छ्यावं यन्मांसं बहलं पृथु| अधिमांसार्म तत् .....................||२३||

Adhikarana sirAH (sirAjapiTakAH) (24) · Śloka 24

........................... दाहघर्षवत्यः सिरावृताः| कृष्णासन्नाः सिरासंज्ञाः पिटकाः सर्षपोपमाः||२४||

Adhikarana sitavyAdhInAM cikitsAsUtram (25) · Śloka 25

शुक्तिहर्षसिरोत्पातपिष्टकग्रथितार्जुनम्| साधयेदौषधैः षट्कं शेषं शस्त्रेण सप्तकम्| नवोत्थं तदपि द्रव्यैरर्मोक्तं यत्तु पञ्चधा| तच्छेद्यमसितप्राप्तं मांसस्नावसिरावृतम्| चर्मोद्दालवदुच्छायि दृष्टिप्राप्तं तु वर्जयेत्||२५||

Adhikarana kRuShNabhAgavyAdhayaH kShatashuklam (26) · Śloka 26

पित्तं कृष्णेऽथवा दृष्टौ शुक्लं तोदाश्रुरागवत्| छित्वा त्वचं जनयति तेन स्यात्कृष्णमण्डलम्| पक्वजम्बूनिभं चिञ्चिन्निम्नं च क्षतशुक्लकम्| तत् कृच्छ्रसाध्यं याप्यं तु द्वितीयपटलव्यधात्| तत्र तोदादिबाहुल्यं सूचीविद्धाभाकृष्णता| तृतीयपटलच्छेदादसाध्यं निचितं व्रणैः||२६||

Adhikarana shuddhashuklam (27) · Śloka 27

शङ्खशुक्लं कफात्साध्यं नातिरुक्शुद्धशुक्लकम्||२७||

Adhikarana ajakA (28) · Śloka 28

आताम्रपिच्छिलास्रस्रुदाताम्रपिटकातिरुक्| अजाविटसदृशोच्छायकार्ष्ण्या वर्ज्यासृजाजका||२८||

Adhikarana sirAshuklam (29) · Śloka 29

सिराशुक्लं मलैः सास्रैस्तज्जुष्टं कृष्णमण्डलम्| सतोददाहताम्राभिः सिराभिरवतन्यते| अनिमित्तोष्णशीताच्छघनास्रसुच्च तत्त्यजेत्||२९||

Adhikarana tIvravedanam (30) · Śloka 30

दोषैः सास्रैः सदृक्कृष्णं नीयते शुक्लरूपताम्| धवनाभ्रोपलिप्ताभं निष्पावाऱ्धदलाकृति| अतितीव्ररुजारागदाहश्वयथुपीडितम्| पाकात्ययेन तच्छुक्लं वर्जयेत्तीव्रवेदनम्||३०||

Adhikarana shuklAnAmasAdhyalakShaNam (13) · Śloka 13

यस्य वा लिङ्गनाशोऽन्तः श्यावं यद्वा सलोहितम्| अत्युत्सेधावगाढं वा सास्रनाडीव्रणावृतम्| पुराणं विषमं मध्ये विच्छिन्नं यच्च शुक्लकम्| पञ्चेत्युक्ता गदाः कृष्णे साध्यासाढ्यविभागतः||३१|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे सितासितरोग विज्ञानीयो नाम त्रयोदशोऽध्यायः||१३||