Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാത ആയുര്വേദസമുത്ഥാനീയം രസായനപാദം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
View original
अथात आयुर्वेदसमुत्थानीयं रसायनपादं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
4. rasāyanādhyāyaḥ - āyurvēdasamutthānīyō rasāyanapādaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ഋഷയഃ ഖലു കദാചിച്ഛാലീനാ യായാവരാശ്ച ഗ്രാമ്യൌഷധ്യാഹാരാഃ സന്തഃ സാമ്പന്നികാ മന്ദചേഷ്ടാ നാതികല്യാശ്ച പ്രായേണ ബഭൂവുഃ| തേ സര്വാസാമിതികര്തവ്യതാനാമസമര്ഥാഃ സന്തോ ഗ്രാമ്യവാസകൃതമാത്മദോഷം മത്വാ പൂര്വനിവാസമപഗതഗ്രാമ്യദോഷം ശിവം പുണ്യമുദാരം മേധ്യമഗമ്യമസുകൃതിഭിര്ഗങ്ഗാപ്രഭവമമരഗന്ധര്വകിന്നരാനുചരിതമനേകരത്നനിചയമചിന്ത്യാദ്ഭുതപ്രഭാവം ബ്രഹ്മര്ഷിശിദ്ധചാരണാനുചരിതം ദിവ്യതീര്ഥൌഷധിപ്രഭവമതിശരണ്യം ഹിമവന്തമമരാധിപതിഗുപ്തം ജഗ്മുര്ഭൃഗ്വങ്ഗിരോऽത്രിവസിഷ്ഠകശ്യപാഗസ്ത്യപുലസ്ത്യവാമദേവാസിതഗൌതമപ്രഭൃതയോ മഹര്ഷയഃ||൩||
View original
ऋषयः खलु कदाचिच्छालीना यायावराश्च ग्राम्यौषध्याहाराः सन्तः साम्पन्निका मन्दचेष्टा नातिकल्याश्च प्रायेण बभूवुः| ते सर्वासामितिकर्तव्यतानामसमर्थाः सन्तो ग्राम्यवासकृतमात्मदोषं मत्वा पूर्वनिवासमपगतग्राम्यदोषं शिवं पुण्यमुदारं मेध्यमगम्यमसुकृतिभिर्गङ्गाप्रभवममरगन्धर्वकिन्नरानुचरितमनेकरत्ननिचयमचिन्त्याद्भुतप्रभावं ब्रह्मर्षिशिद्धचारणानुचरितं दिव्यतीर्थौषधिप्रभवमतिशरण्यं हिमवन्तममराधिपतिगुप्तं जग्मुर्भृग्वङ्गिरोऽत्रिवसिष्ठकश्यपागस्त्यपुलस्त्यवामदेवासितगौतमप्रभृतयो महर्षयः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5
താനിന്ദ്രഃ സഹസ്രദൃഗമരഗുരുരബ്രവീത്- സ്വാഗതം ബ്രഹ്മവിദാം ജ്ഞാനതപോധനാനാം ബ്രഹ്മര്ഷീണാമ്| അസ്തി നനു വോ ഗ്ലാനിരപ്രഭാവത്വം വൈസ്വര്യം വൈവര്ണ്യം ച ഗ്രാമ്യവാസകൃതമസുഖമസുഖാനുബന്ധം ച; ഗ്രാമ്യോ ഹി വാസോ മൂലമശസ്താനാം, തത് കൃതഃ പുണ്യകൃദ്ഭിരനുഗ്രഹഃ പ്രജാനാം, സ്വശരീരമവേക്ഷിതും കാലഃ കാലശ്ചായമായുര്വേദോപദേശസ്യ ബ്രഹ്മര്ഷീണാമ്; ആത്മനഃ പ്രജാനാം ചാനുഗ്രഹാര്ഥമായുര്വേദമശ്വിനൌ മഹ്യം പ്രായച്ഛതാം, പ്രജാപതിരശ്വിഭ്യാം, പ്രജാപതയേ ബ്രഹ്മാ, പ്രജാനാമല്പമായുര്ജരാവ്യാധിബഹുലമസുഖമസുഖാനുബന്ധമല്പത്വാദല്പതപോദമനിയമദാനാധ്യയനസഞ്ചയം മത്വാ പുണ്യതമമായുഃപ്രകര്ഷകരം ജരാവ്യാധിപ്രശമനമൂര്ജസ്കരമമൃതം ശിവം ശരണ്യമുദാരം ഭവന്തോ മത്തഃ ശ്രോതുമര്ഹതാഥോപധാരയിതും പ്രകാശയിതും ച പ്രജാനുഗ്രഹാര്ഥമാര്ഷം ബ്രഹ്മ ച പ്രതി മൈത്രീം കാരുണ്യമാത്മനശ്ചാനുത്തമം പുണ്യമുദാരം ബ്രാഹ്മമക്ഷയം കര്മേതി||൪|| തച്ഛ്രുത്വാ വിബുധപതിവചനമൃഷയഃ സര്വ ഏവാമരവരമൃഗ്ഭിസ്തുഷ്ടുവുഃ, പ്രഹൃഷ്ടാശ്ച തദ്വചനമഭിനനന്ദുശ്ചേതി||൫||
View original
तानिन्द्रः सहस्रदृगमरगुरुरब्रवीत्- स्वागतं ब्रह्मविदां ज्ञानतपोधनानां ब्रह्मर्षीणाम्| अस्ति ननु वो ग्लानिरप्रभावत्वं वैस्वर्यं वैवर्ण्यं च ग्राम्यवासकृतमसुखमसुखानुबन्धं च; ग्राम्यो हि वासो मूलमशस्तानां, तत् कृतः पुण्यकृद्भिरनुग्रहः प्रजानां, स्वशरीरमवेक्षितुं कालः कालश्चायमायुर्वेदोपदेशस्य ब्रह्मर्षीणाम्; आत्मनः प्रजानां चानुग्रहार्थमायुर्वेदमश्विनौ मह्यं प्रायच्छतां, प्रजापतिरश्विभ्यां, प्रजापतये ब्रह्मा, प्रजानामल्पमायुर्जराव्याधिबहुलमसुखमसुखानुबन्धमल्पत्वादल्पतपोदमनियमदानाध्ययनसञ्चयं मत्वा पुण्यतममायुःप्रकर्षकरं जराव्याधिप्रशमनमूर्जस्करममृतं शिवं शरण्यमुदारं भवन्तो मत्तः श्रोतुमर्हताथोपधारयितुं प्रकाशयितुं च प्रजानुग्रहार्थमार्षं ब्रह्म च प्रति मैत्रीं कारुण्यमात्मनश्चानुत्तमं पुण्यमुदारं ब्राह्ममक्षयं कर्मेति||४|| तच्छ्रुत्वा विबुधपतिवचनमृषयः सर्व एवामरवरमृग्भिस्तुष्टुवुः, प्रहृष्टाश्च तद्वचनमभिननन्दुश्चेति||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
അഥേന്ദ്രസ്തദായുര്വേദാമൃതമൃഷിഭ്യഃ സങ്ക്രമ്യോവാച- ഏതത് സര്വമനുഷ്ഠേയമ്, അയം ച ശിവഃ കാലോ രസായനാനാം, ദിവ്യാശ്ചൌഷധയോ ഹിമവത്പ്രഭവാഃ പ്രാപ്തവീര്യാഃ; തദ്യഥാ- ഐന്ദ്രീ, ബ്രാഹ്മീ, പയസ്യാ, ക്ഷീരപുഷ്പീ, ശ്രാവണീ, മഹാശ്രാവണീ, ശതാവരീ, വിദാരീ, ജീവന്തീ, പുനര്നവാ, നാഗബലാ, സ്ഥിരാ, വചാ, ഛത്രാ, അതിച്ഛത്രാ, മേദാ, മഹാമേദാ, ജീവനീയാശ്ചാന്യാഃ പയസാ പ്രയുക്താഃ ഷണ്മാസാത് പരമായുര്വയശ്ച തരുണമനാമയത്വം സ്വരവര്ണസമ്പദമുപചയം മേധാം സ്മൃതിമുത്തമബലമിഷ്ടാംശ്ചാപരാന് ഭാവാനാവഹന്തി സിദ്ധാഃ||൬|| (ഇതീന്ദ്രോക്തം രസായനമ്)|
View original
अथेन्द्रस्तदायुर्वेदामृतमृषिभ्यः सङ्क्रम्योवाच- एतत् सर्वमनुष्ठेयम्, अयं च शिवः कालो रसायनानां, दिव्याश्चौषधयो हिमवत्प्रभवाः प्राप्तवीर्याः; तद्यथा- ऐन्द्री, ब्राह्मी, पयस्या, क्षीरपुष्पी, श्रावणी, महाश्रावणी, शतावरी, विदारी, जीवन्ती, पुनर्नवा, नागबला, स्थिरा, वचा, छत्रा, अतिच्छत्रा, मेदा, महामेदा, जीवनीयाश्चान्याः पयसा प्रयुक्ताः षण्मासात् परमायुर्वयश्च तरुणमनामयत्वं स्वरवर्णसम्पदमुपचयं मेधां स्मृतिमुत्तमबलमिष्टांश्चापरान् भावानावहन्ति सिद्धाः||६|| (इतीन्द्रोक्तं रसायनम्)|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ബ്രഹ്മസുവര്ചലാ നാമൌഷധിര്യാ ഹിരണ്യക്ഷീരാ പുഷ്കരസദൃശപത്രാ, ആദിത്യപര്ണീ നാമൌഷധിര്യാ ‘സൂര്യകാന്താ’ ഇതി വിജ്ഞായതേ സുവര്ണക്ഷീരാ സൂര്യമണ്ഡലാകാരപുഷ്പാ ച, നാരീനാമൌഷധിഃ ‘അശ്വബലാ’ ഇതി വിജ്ഞായതേ യാ ബല്വജസദൃശപത്രാ , കാഷ്ഠഗോധാ നാമൌഷധിര്ഗോധാകാരാ, സര്പാനാമൌഷധിഃ സര്പാകാരാ, സോമോ നാമൌഷധിരാജഃ പഞ്ചദശപര്വാ സ സോമ ഇവ ഹീയതേ വര്ധതേ ച, പദ്മാ നാമൌഷധിഃ പദ്മാകാരാ പദ്മരക്താ പദ്മഗന്ധാ ച, അജാ നാമൌഷധിഃ ‘അജശൃങ്ഗീ’ ഇതി വിജ്ഞായതേ, നീലാ നാമൌഷധിസ്തു നീലക്ഷീരാ നീലപുഷ്പാ ലതാപ്രതാനബഹുലേതി; ആസാമോഷധീനാം യാം യാമേവോപലഭേത തസ്യാസ്തസ്യാഃ സ്വരസസ്യ സൌഹിത്യം ഗത്വാ സ്നേഹഭാവിതായാമാര്ദ്രപലാശദ്രോണ്യാം സപിധാനായാം ദിഗ്വാസാഃ ശയീത, തത്ര പ്രലീയതേ, ഷണ്മാസേന പുനഃ സമ്ഭവതി, തസ്യാജം പയഃ പ്രത്യവസ്ഥാപനം; ഷണ്മാസേന ദേവതാനുകാരീ ഭവതി വയോവര്ണസ്വരാകൃതിബലപ്രഭാഭിഃ, സ്വയം ചാസ്യ സര്വവാചോഗതാനി പ്രാദുര്ഭവന്തി, ദിവ്യം ചാസ്യ ചക്ഷുഃ ശ്രോത്രം ച ഭവതി, ഗതിര്യോജനസഹസ്രം ദശവര്ഷസഹസ്രാണ്യായുരനുപദ്രവം ചേതി||൭||
View original
ब्रह्मसुवर्चला नामौषधिर्या हिरण्यक्षीरा पुष्करसदृशपत्रा, आदित्यपर्णी नामौषधिर्या ‘सूर्यकान्ता’ इति विज्ञायते सुवर्णक्षीरा सूर्यमण्डलाकारपुष्पा च, नारीनामौषधिः ‘अश्वबला’ इति विज्ञायते या बल्वजसदृशपत्रा , काष्ठगोधा नामौषधिर्गोधाकारा, सर्पानामौषधिः सर्पाकारा, सोमो नामौषधिराजः पञ्चदशपर्वा स सोम इव हीयते वर्धते च, पद्मा नामौषधिः पद्माकारा पद्मरक्ता पद्मगन्धा च, अजा नामौषधिः ‘अजशृङ्गी’ इति विज्ञायते, नीला नामौषधिस्तु नीलक्षीरा नीलपुष्पा लताप्रतानबहुलेति; आसामोषधीनां यां यामेवोपलभेत तस्यास्तस्याः स्वरसस्य सौहित्यं गत्वा स्नेहभावितायामार्द्रपलाशद्रोण्यां सपिधानायां दिग्वासाः शयीत, तत्र प्रलीयते, षण्मासेन पुनः सम्भवति, तस्याजं पयः प्रत्यवस्थापनं; षण्मासेन देवतानुकारी भवति वयोवर्णस्वराकृतिबलप्रभाभिः, स्वयं चास्य सर्ववाचोगतानि प्रादुर्भवन्ति, दिव्यं चास्य चक्षुः श्रोत्रं च भवति, गतिर्योजनसहस्रं दशवर्षसहस्राण्यायुरनुपद्रवं चेति||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (8-10) · Śloka 10
ഭവന്തി ചാത്ര- ദിവ്യാനാമോഷധീനാം യഃ പ്രഭാവഃ സ ഭവദ്വിധൈഃ| ശക്യഃ സോഢുമശക്യസ്തു സ്യാത് സോഢുമകൃതാത്മഭിഃ||൮|| ഓഷധീനാം പ്രഭാവേണ തിഷ്ഠതാം സ്വേ ച കര്മണി| ഭവതാം നിഖിലം ശ്രേയഃ സര്വമേവോപപത്സ്യതേ||൯|| വാനപ്രസ്ഥൈര്ഗൃഹസ്ഥൈശ്ച പ്രയതൈര്നിയതാത്മഭിഃ| ശക്യാ ഓഷധയോ ഹ്യേതാഃ സേവിതും വിഷയാഭിജാഃ||൧൦||
View original
भवन्ति चात्र- दिव्यानामोषधीनां यः प्रभावः स भवद्विधैः| शक्यः सोढुमशक्यस्तु स्यात् सोढुमकृतात्मभिः||८|| ओषधीनां प्रभावेण तिष्ठतां स्वे च कर्मणि| भवतां निखिलं श्रेयः सर्वमेवोपपत्स्यते||९|| वानप्रस्थैर्गृहस्थैश्च प्रयतैर्नियतात्मभिः| शक्या ओषधयो ह्येताः सेवितुं विषयाभिजाः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (11-12) · Śloka 12
യാസ്തു ക്ഷേത്രഗുണൈസ്തേഷാം മധ്യമേന ച കര്മണാ| മൃദുവീര്യതരാസ്താസാം വിധിര്ജ്ഞേയഃ സ ഏവ തു||൧൧|| പര്യേഷ്ടും താഃ പ്രയോക്തും വാ യേऽസമര്ഥാഃ സുഖാര്ഥിനഃ| രസായനവിധിസ്തേഷാമയമന്യഃ പ്രശസ്യതേ||൧൨||
View original
यास्तु क्षेत्रगुणैस्तेषां मध्यमेन च कर्मणा| मृदुवीर्यतरास्तासां विधिर्ज्ञेयः स एव तु||११|| पर्येष्टुं ताः प्रयोक्तुं वा येऽसमर्थाः सुखार्थिनः| रसायनविधिस्तेषामयमन्यः प्रशस्यते||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (13-26) · Śloka 26
ബല്യാനാം ജീവനീയാനാം ബൃംഹണീയാശ്ച യാ ദശ| വയസഃ സ്ഥാപനാനാം ച ഖദിരസ്യാസനസ്യ ച||൧൩|| ഖര്ജൂരാണാം മധൂകാനാം മുസ്താനാമുത്പലസ്യ ച| മൃദ്വീകാനാം വിഡങ്ഗാനാം വചായാശ്ചിത്രകസ്യ ച||൧൪|| ശതാവര്യാഃ പയസ്യായാഃ പിപ്പല്യാ ജോങ്ഗകസ്യ ച| ഋധ്ദ്യാ നാഗബലായാശ്ച ദ്വാരദായാ ധവസ്യ ച||൧൫|| ത്രിഫലാകണ്ടകാര്യോശ്ച വിദാര്യാശ്ചന്ദനസ്യ ച| ഇക്ഷൂണാം ശരമൂലാനാം ശ്രീപര്ണ്യാസ്തിനിശസ്യ ച||൧൬|| രസാഃ പൃഥക് പൃഥഗ്ഗ്രാഹ്യാഃ പലാശക്ഷാര ഏവ ച| ഏഷാം പലോന്മിതാന് ഭാഗാന് പയോ ഗവ്യം ചതുര്ഗുണമ്||൧൭|| ദ്വേ പാത്രേ തിലതൈലസ്യ ദ്വേ ച ഗവ്യസ്യ സര്പിഷഃ| തത് സാധ്യം സര്വമേകത്ര സുസിദ്ധം സ്നേഹമുദ്ധരേത്||൧൮|| തത്രാമലകചൂര്ണാനാമാഢകം ശതഭാവിതമ്| സ്വരസേനൈവ ദാതവ്യം ക്ഷൌദ്രസ്യാഭിനവസ്യ ച||൧൯|| ശര്കരാചൂര്ണപാത്രം ച പ്രസ്ഥമേകം പ്രദാപയേത്| തുഗാക്ഷീര്യാഃ സപിപ്പല്യാഃ സ്ഥാപ്യം സമ്മൂര്ച്ഛിതം ച തത്||൨൦|| സുചൌക്ഷേ മാര്തികേ കുമ്ഭേ മാസാര്ധം ഘൃതഭാവിതേ| മാത്രാമഗ്നിസമാം തസ്യ തത ഊര്ധ്വം പ്രയോജയേത്||൨൧|| ഹേമതാമ്രപ്രവാലാനാമയസഃ സ്ഫടികസ്യ ച| മുക്താവൈദൂര്യശങ്ഖാനാം ചൂര്ണാനാം രജതസ്യ ച||൨൨|| പ്രക്ഷിപ്യ ഷോഡശീം മാത്രാം വിഹായായാസമൈഥുനമ്| ജീര്ണേ ജീര്ണേ ച ഭുഞ്ജീത ഷഷ്ടികം ക്ഷീരസര്പിഷാ||൨൩|| സര്വരോഗപ്രശമനം വൃഷ്യമായുഷ്യമുത്തമമ്| സത്ത്വസ്മൃതിശരീരാഗ്നിബുദ്ധീന്ദ്രിയബലപ്രദമ്||൨൪|| പരമൂര്ജസ്കരം ചൈവ വര്ണസ്വരകരം തഥാ| വിഷാലക്ഷ്മീപ്രശമനം സര്വവാചോഗതപ്രദമ്||൨൫|| സിദ്ധാര്ഥതാം ചാഭിനവം വയശ്ച പ്രജാപ്രിയത്വം ച യശശ്ച ലോകേ| പ്രയോജ്യമിച്ഛദ്ഭിരിദം യഥാവദ്രസായനം ബ്രാഹ്മമുദാരവീര്യമ്||൨൬|| (ഇതീന്ദ്രോക്തരസായനമപരമ്)|
View original
बल्यानां जीवनीयानां बृंहणीयाश्च या दश| वयसः स्थापनानां च खदिरस्यासनस्य च||१३|| खर्जूराणां मधूकानां मुस्तानामुत्पलस्य च| मृद्वीकानां विडङ्गानां वचायाश्चित्रकस्य च||१४|| शतावर्याः पयस्यायाः पिप्पल्या जोङ्गकस्य च| ऋध्द्या नागबलायाश्च द्वारदाया धवस्य च||१५|| त्रिफलाकण्टकार्योश्च विदार्याश्चन्दनस्य च| इक्षूणां शरमूलानां श्रीपर्ण्यास्तिनिशस्य च||१६|| रसाः पृथक् पृथग्ग्राह्याः पलाशक्षार एव च| एषां पलोन्मितान् भागान् पयो गव्यं चतुर्गुणम्||१७|| द्वे पात्रे तिलतैलस्य द्वे च गव्यस्य सर्पिषः| तत् साध्यं सर्वमेकत्र सुसिद्धं स्नेहमुद्धरेत्||१८|| तत्रामलकचूर्णानामाढकं शतभावितम्| स्वरसेनैव दातव्यं क्षौद्रस्याभिनवस्य च||१९|| शर्कराचूर्णपात्रं च प्रस्थमेकं प्रदापयेत्| तुगाक्षीर्याः सपिप्पल्याः स्थाप्यं सम्मूर्च्छितं च तत्||२०|| सुचौक्षे मार्तिके कुम्भे मासार्धं घृतभाविते| मात्रामग्निसमां तस्य तत ऊर्ध्वं प्रयोजयेत्||२१|| हेमताम्रप्रवालानामयसः स्फटिकस्य च| मुक्तावैदूर्यशङ्खानां चूर्णानां रजतस्य च||२२|| प्रक्षिप्य षोडशीं मात्रां विहायायासमैथुनम्| जीर्णे जीर्णे च भुञ्जीत षष्टिकं क्षीरसर्पिषा||२३|| सर्वरोगप्रशमनं वृष्यमायुष्यमुत्तमम्| सत्त्वस्मृतिशरीराग्निबुद्धीन्द्रियबलप्रदम्||२४|| परमूर्जस्करं चैव वर्णस्वरकरं तथा| विषालक्ष्मीप्रशमनं सर्ववाचोगतप्रदम्||२५|| सिद्धार्थतां चाभिनवं वयश्च प्रजाप्रियत्वं च यशश्च लोके| प्रयोज्यमिच्छद्भिरिदं यथावद्रसायनं ब्राह्ममुदारवीर्यम्||२६|| (इतीन्द्रोक्तरसायनमपरम्)|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (27-29) · Śloka 29
സമര്ഥാനാമരോഗാണാം ധീമതാം നിയതാത്മനാമ്| കുടീപ്രവേശഃ ക്ഷണിനാം പരിച്ഛദവതാം ഹിതഃ||൨൭|| അതോऽന്യഥാ തു യേ തേഷാം സൌര്യമാരുതികോ വിധിഃ| തയോഃ ശ്രേഷ്ഠതരഃ പൂര്വോ വിധിഃ സ തു സുദുഷ്കരഃ||൨൮|| രസായനവിധിഭ്രംശാജ്ജായേരന് വ്യാധയോ യദി| യഥാസ്വമൌഷധം തേഷാം കാര്യം മുക്ത്വാ രസായനമ്||൨൯||
View original
समर्थानामरोगाणां धीमतां नियतात्मनाम्| कुटीप्रवेशः क्षणिनां परिच्छदवतां हितः||२७|| अतोऽन्यथा तु ये तेषां सौर्यमारुतिको विधिः| तयोः श्रेष्ठतरः पूर्वो विधिः स तु सुदुष्करः||२८|| रसायनविधिभ्रंशाज्जायेरन् व्याधयो यदि| यथास्वमौषधं तेषां कार्यं मुक्त्वा रसायनम्||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (30-35) · Śloka 35
സത്യവാദിനമക്രോധം നിവൃത്തം മദ്യമൈഥുനാത്| അഹിംസകമനായാസം പ്രശാന്തം പ്രിയവാദിനമ്||൩൦|| ജപശൌചപരം ധീരം ദാനനിത്യം തപസ്വിനമ്| ദേവഗോബ്രാഹ്മണാചാര്യഗുരുവൃദ്ധാര്ചനേ രതമ്||൩൧|| ആനൃശംസ്യപരം നിത്യം നിത്യം കരുണവേദിനമ് | സമജാഗരണസ്വപ്നം നിത്യം ക്ഷീരഘൃതാശിനമ്||൩൨|| ദേശകാലപ്രമാണജ്ഞം യുക്തിജ്ഞമനഹങ്കൃതമ്| ശസ്താചാരമസങ്കീര്ണമധ്യാത്മപ്രവണേന്ദ്രിയമ്||൩൩|| ഉപാസിതാരം വൃദ്ധാനാമാസ്തികാനാം ജിതാത്മനാമ്| ധര്മശാസ്ത്രപരം വിദ്യാന്നരം നിത്യരസായനമ്||൩൪|| ഗുണൈരേതൈഃ സമുദിതൈഃ പ്രയുങ്ക്തേ യോ രസായനമ്| രസായനഗുണാന് സര്വാന് യഥോക്താന് സ സമശ്നുതേ||൩൫|| (ഇത്യാചാരരസായനമ്)|
View original
सत्यवादिनमक्रोधं निवृत्तं मद्यमैथुनात्| अहिंसकमनायासं प्रशान्तं प्रियवादिनम्||३०|| जपशौचपरं धीरं दाननित्यं तपस्विनम्| देवगोब्राह्मणाचार्यगुरुवृद्धार्चने रतम्||३१|| आनृशंस्यपरं नित्यं नित्यं करुणवेदिनम् | समजागरणस्वप्नं नित्यं क्षीरघृताशिनम्||३२|| देशकालप्रमाणज्ञं युक्तिज्ञमनहङ्कृतम्| शस्ताचारमसङ्कीर्णमध्यात्मप्रवणेन्द्रियम्||३३|| उपासितारं वृद्धानामास्तिकानां जितात्मनाम्| धर्मशास्त्रपरं विद्यान्नरं नित्यरसायनम्||३४|| गुणैरेतैः समुदितैः प्रयुङ्क्ते यो रसायनम्| रसायनगुणान् सर्वान् यथोक्तान् स समश्नुते||३५|| (इत्याचाररसायनम्)|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (36-38) · Śloka 38
യഥാസ്ഥൂലമനിര്വാഹ്യ ദോഷാഞ്ഛാരീരമാനസാന്| രസായനഗുണൈര്ജന്തുര്യുജ്യതേ ന കദാചന||൩൬|| യോഗാ ഹ്യായുഃപ്രകര്ഷാര്ഥാ ജരാരോഗനിബര്ഹണാഃ| മനഃശരീരശുദ്ധാനാം സിധ്യന്തി പ്രയതാത്മനാമ്||൩൭|| തദേതന്ന ഭവേദ്വാച്യം സര്വമേവ ഹതാത്മസു| അരുജേഭ്യോऽദ്വിജാതിഭ്യഃ ശുശ്രൂഷാ യേഷു നാസ്തി ച||൩൮||
View original
यथास्थूलमनिर्वाह्य दोषाञ्छारीरमानसान्| रसायनगुणैर्जन्तुर्युज्यते न कदाचन||३६|| योगा ह्यायुःप्रकर्षार्था जरारोगनिबर्हणाः| मनःशरीरशुद्धानां सिध्यन्ति प्रयतात्मनाम्||३७|| तदेतन्न भवेद्वाच्यं सर्वमेव हतात्मसु| अरुजेभ्योऽद्विजातिभ्यः शुश्रूषा येषु नास्ति च||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (39-51) · Śloka 51
യേ രസായനസംയോഗാ വൃഷ്യയോഗാശ്ച യേ മതാഃ| യച്ചൌഷധം വികാരാണാം സര്വം തദ്വൈദ്യസംശ്രയമ്||൩൯|| പ്രാണാചാര്യം ബുധസ്തസ്മാദ്ധീമന്തം വേദപാരഗമ്| അശ്വിനാവിവ ദേവേന്ദ്രഃ പൂജയേദതിശക്തിതഃ||൪൦|| അശ്വിനൌ ദേവഭിഷജൌ യജ്ഞവാഹാവിതി സ്മൃതൌ| യജ്ഞസ്യ ഹി ശിരശ്ഛിന്നം പുനസ്താഭ്യാം സമാഹിതമ്||൪൧|| പ്രശീര്ണാ ദശനാഃ പൂഷ്ണോ നേത്രേ നഷ്ടേ ഭഗസ്യ ച| വജ്രിണശ്ച ഭുജസ്തമ്ഭസ്താഭ്യാമേവ ചികിത്സിതഃ||൪൨|| ചികിത്സിതശ്ച ശീതാംശുര്ഗൃഹീതോ രാജയക്ഷ്മണാ| സോമാഭിപതിതശ്ചന്ദ്രഃ കൃതസ്താഭ്യാം പുനഃ സുഖീ||൪൩|| ഭാര്ഗവശ്ച്യവനഃ കാമീ വൃദ്ധഃ സന് വികൃതിം ഗതഃ| വീതവര്ണസ്വരോപേതഃ കൃതസ്താഭ്യാം പുനര്യുവാ||൪൪|| ഏതൈശ്ചാന്യൈശ്ച ബഹുഭിഃ കര്മഭിര്ഭിഷഗുത്തമൌ| ബഭൂവതുര്ഭൃശം പൂജ്യാവിന്ദ്രാദീനാം മഹാത്മനാമ്||൪൫|| ഗ്രഹാഃ സ്തോത്രാണി മന്ത്രാണി തഥാ നാനാഹവീംഷി ച| ധൂമ്രാശ്ച പശവസ്താഭ്യാം പ്രകല്പ്യന്തേ ദ്വിജാതിഭിഃ||൪൬|| പ്രാതശ്ച സവനേ സോമം ശക്രോऽശ്വിഭ്യാം സഹാശ്നുതേ| സൌത്രാമണ്യാം ച ഭഗവാനശ്വിഭ്യാം സഹ മോദതേ||൪൭|| ഇന്ദ്രാഗ്നീ ചാശ്വിനൌ ചൈവ സ്തൂയന്തേ പ്രായശോ ദ്വിജൈഃ| സ്തൂയന്തേ വേദവാക്യേഷു ന തഥാऽന്യാ ഹി ദേവതാഃ||൪൮|| അജരൈരമരൈസ്താവദ്വിബുധൈഃ സാധിപൈര്ധ്രുവൈഃ| പൂജ്യേതേ പ്രയതൈരേവമശ്വിനൌ ഭിഷജാവിതി||൪൯|| മൃത്യുവ്യാധിജരാവശ്യൈര്ദുഃഖപ്രായൈഃ സുഖാര്ഥിഭിഃ| കിം പുനര്ഭിഷജോ മര്ത്യൈഃ പൂജ്യാഃ സ്യുര്നാതിശക്തിതഃ||൫൦|| ശീലവാന്മതിമാന് യുക്തോ ദ്വിജാതിഃ ശാസ്ത്രപാരഗഃ| പ്രാണിഭിര്ഗുരുവത് പൂജ്യഃ പ്രാണാചാര്യഃ സ ഹി സ്മൃതഃ||൫൧||
View original
ये रसायनसंयोगा वृष्ययोगाश्च ये मताः| यच्चौषधं विकाराणां सर्वं तद्वैद्यसंश्रयम्||३९|| प्राणाचार्यं बुधस्तस्माद्धीमन्तं वेदपारगम्| अश्विनाविव देवेन्द्रः पूजयेदतिशक्तितः||४०|| अश्विनौ देवभिषजौ यज्ञवाहाविति स्मृतौ| यज्ञस्य हि शिरश्छिन्नं पुनस्ताभ्यां समाहितम्||४१|| प्रशीर्णा दशनाः पूष्णो नेत्रे नष्टे भगस्य च| वज्रिणश्च भुजस्तम्भस्ताभ्यामेव चिकित्सितः||४२|| चिकित्सितश्च शीतांशुर्गृहीतो राजयक्ष्मणा| सोमाभिपतितश्चन्द्रः कृतस्ताभ्यां पुनः सुखी||४३|| भार्गवश्च्यवनः कामी वृद्धः सन् विकृतिं गतः| वीतवर्णस्वरोपेतः कृतस्ताभ्यां पुनर्युवा||४४|| एतैश्चान्यैश्च बहुभिः कर्मभिर्भिषगुत्तमौ| बभूवतुर्भृशं पूज्याविन्द्रादीनां महात्मनाम्||४५|| ग्रहाः स्तोत्राणि मन्त्राणि तथा नानाहवींषि च| धूम्राश्च पशवस्ताभ्यां प्रकल्प्यन्ते द्विजातिभिः||४६|| प्रातश्च सवने सोमं शक्रोऽश्विभ्यां सहाश्नुते| सौत्रामण्यां च भगवानश्विभ्यां सह मोदते||४७|| इन्द्राग्नी चाश्विनौ चैव स्तूयन्ते प्रायशो द्विजैः| स्तूयन्ते वेदवाक्येषु न तथाऽन्या हि देवताः||४८|| अजरैरमरैस्तावद्विबुधैः साधिपैर्ध्रुवैः| पूज्येते प्रयतैरेवमश्विनौ भिषजाविति||४९|| मृत्युव्याधिजरावश्यैर्दुःखप्रायैः सुखार्थिभिः| किं पुनर्भिषजो मर्त्यैः पूज्याः स्युर्नातिशक्तितः||५०|| शीलवान्मतिमान् युक्तो द्विजातिः शास्त्रपारगः| प्राणिभिर्गुरुवत् पूज्यः प्राणाचार्यः स हि स्मृतः||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (52-54) · Śloka 54
വിദ്യാസമാപ്തൌ ഭിഷജോ ദ്വിതീയാ ജാതിരുച്യതേ| അശ്നുതേ വൈദ്യശബ്ദം ഹി ന വൈദ്യഃ പൂര്വജന്മനാ||൫൨|| വിദ്യാസമാപ്തൌ ബ്രാഹ്മം വാ സത്ത്വമാര്ഷമഥാപി വാ| ധ്രുവമാവിശതി ജ്ഞാനാത്തസ്മാദ്വൈദ്യോ ദ്വിജഃ സ്മൃതഃ||൫൩|| നാഭിധ്യായേന്ന ചാക്രോശേദഹിതം ന സമാചരേത്| പ്രാണാചാര്യം ബുധഃ കശ്ചിദിച്ഛന്നായുരനിത്വരമ്||൫൪||
View original
विद्यासमाप्तौ भिषजो द्वितीया जातिरुच्यते| अश्नुते वैद्यशब्दं हि न वैद्यः पूर्वजन्मना||५२|| विद्यासमाप्तौ ब्राह्मं वा सत्त्वमार्षमथापि वा| ध्रुवमाविशति ज्ञानात्तस्माद्वैद्यो द्विजः स्मृतः||५३|| नाभिध्यायेन्न चाक्रोशेदहितं न समाचरेत्| प्राणाचार्यं बुधः कश्चिदिच्छन्नायुरनित्वरम्||५४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (55-62) · Śloka 62
ചികിത്സിതസ്തു സംശ്രുത്യ യോ വാऽസംശ്രുത്യ മാനവഃ| നോപാകരോതി വൈദ്യായ നാസ്തി തസ്യേഹ നിഷ്കൃതിഃ||൫൫|| ഭിഷഗപ്യാതുരാന് സര്വാന് സ്വസുതാനിവ യത്നവാന്| ആബാധേഭ്യോ ഹി സംരക്ഷേദിച്ഛന് ധര്മമനുത്തമമ്||൫൬|| ധര്മാര്ഥം ചാര്ഥകാമാര്ഥമായുര്വേദോ മഹര്ഷിഭിഃ| പ്രകാശിതോ ധര്മപരൈരിച്ഛദ്ഭിഃ സ്ഥാനമക്ഷരമ്||൫൭|| നാര്ഥാര്ഥം നാപി കാമാര്ഥമഥ ഭൂതദയാം പ്രതി| വര്തതേ യശ്ചികിത്സായാം സ സര്വമതിവര്തതേ||൫൮|| കുര്വതേ യേ തു വൃത്ത്യര്ഥം ചികിത്സാപണ്യവിക്രയമ്| തേ ഹിത്വാ കാഞ്ചനം രാശിം പാംശുരാശിമുപാസതേ||൫൯|| ദാരുണൈഃ കൃഷ്യമാണാനാം ഗദൈര്വൈവസ്വതക്ഷയമ്| ഛിത്ത്വാ വൈവസ്വതാന് പാശാന് ജീവിതം യഃ പ്രയച്ഛതി||൬൦|| ധര്മാര്ഥദാതാ സദൃശസ്തസ്യ നേഹോപലഭ്യതേ| ന ഹി ജീവിതദാനാദ്ധി ദാനമന്യദ്വിശിഷ്യതേ||൬൧|| പരോ ഭൂതദയാ ധര്മ ഇതി മത്വാ ചികിത്സയാ| വര്തതേ യഃ സ സിദ്ധാര്ഥഃ സുഖമത്യന്തമശ്നുതേ||൬൨||
View original
चिकित्सितस्तु संश्रुत्य यो वाऽसंश्रुत्य मानवः| नोपाकरोति वैद्याय नास्ति तस्येह निष्कृतिः||५५|| भिषगप्यातुरान् सर्वान् स्वसुतानिव यत्नवान्| आबाधेभ्यो हि संरक्षेदिच्छन् धर्ममनुत्तमम्||५६|| धर्मार्थं चार्थकामार्थमायुर्वेदो महर्षिभिः| प्रकाशितो धर्मपरैरिच्छद्भिः स्थानमक्षरम्||५७|| नार्थार्थं नापि कामार्थमथ भूतदयां प्रति| वर्तते यश्चिकित्सायां स सर्वमतिवर्तते||५८|| कुर्वते ये तु वृत्त्यर्थं चिकित्सापण्यविक्रयम्| ते हित्वा काञ्चनं राशिं पांशुराशिमुपासते||५९|| दारुणैः कृष्यमाणानां गदैर्वैवस्वतक्षयम्| छित्त्वा वैवस्वतान् पाशान् जीवितं यः प्रयच्छति||६०|| धर्मार्थदाता सदृशस्तस्य नेहोपलभ्यते| न हि जीवितदानाद्धि दानमन्यद्विशिष्यते||६१|| परो भूतदया धर्म इति मत्वा चिकित्सया| वर्तते यः स सिद्धार्थः सुखमत्यन्तमश्नुते||६२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (63-64) · Śloka 64
തത്ര ശ്ലോകൌ- ആയുര്വേദസമുത്ഥാനം ദിവ്യൌഷധിവിധിം ശുഭമ്| അമൃതാല്പാന്തരഗുണം സിദ്ധം രത്നരസായനമ്||൬൩|| സിദ്ധേഭ്യോ ബ്രഹ്മചാരിഭ്യോ യദുവാചാമരേശ്വരഃ| ആയുര്വേദസമുത്ഥാനേ തത് സര്വം സമ്പ്രകാശിതമ്||൬൪||
View original
तत्र श्लोकौ- आयुर्वेदसमुत्थानं दिव्यौषधिविधिं शुभम्| अमृताल्पान्तरगुणं सिद्धं रत्नरसायनम्||६३|| सिद्धेभ्यो ब्रह्मचारिभ्यो यदुवाचामरेश्वरः| आयुर्वेदसमुत्थाने तत् सर्वं सम्प्रकाशितम्||६४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 1
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ചികിത്സിതസ്ഥാനേ രസായനാധ്യായേ ആയുര്വേദസമുത്ഥാനീയോ നാമ രസായനപാദശ്ചതുര്ഥഃ||൪|| സമാപ്തശ്ചായം രസായനാധ്യായഃ||൧||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सितस्थाने रसायनाध्याये आयुर्वेदसमुत्थानीयो नाम रसायनपादश्चतुर्थः||४|| समाप्तश्चायं रसायनाध्यायः||१||
🔊 Audio coming soon