4. rasāyanādhyāyaḥ - āyurvēdasamutthānīyō rasāyanapādaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાત આયુર્વેદસમુત્થાનીયં રસાયનપાદં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ઋષયઃ ખલુ કદાચિચ્છાલીના યાયાવરાશ્ચ ગ્રામ્યૌષધ્યાહારાઃ સન્તઃ સામ્પન્નિકા મન્દચેષ્ટા નાતિકલ્યાશ્ચ પ્રાયેણ બભૂવુઃ| તે સર્વાસામિતિકર્તવ્યતાનામસમર્થાઃ સન્તો ગ્રામ્યવાસકૃતમાત્મદોષં મત્વા પૂર્વનિવાસમપગતગ્રામ્યદોષં શિવં પુણ્યમુદારં મેધ્યમગમ્યમસુકૃતિભિર્ગઙ્ગાપ્રભવમમરગન્ધર્વકિન્નરાનુચરિતમનેકરત્નનિચયમચિન્ત્યાદ્ભુતપ્રભાવં બ્રહ્મર્ષિશિદ્ધચારણાનુચરિતં દિવ્યતીર્થૌષધિપ્રભવમતિશરણ્યં હિમવન્તમમરાધિપતિગુપ્તં જગ્મુર્ભૃગ્વઙ્ગિરોઽત્રિવસિષ્ઠકશ્યપાગસ્ત્યપુલસ્ત્યવામદેવાસિતગૌતમપ્રભૃતયો મહર્ષયઃ||૩||

Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5

તાનિન્દ્રઃ સહસ્રદૃગમરગુરુરબ્રવીત્- સ્વાગતં બ્રહ્મવિદાં જ્ઞાનતપોધનાનાં બ્રહ્મર્ષીણામ્| અસ્તિ નનુ વો ગ્લાનિરપ્રભાવત્વં વૈસ્વર્યં વૈવર્ણ્યં ચ ગ્રામ્યવાસકૃતમસુખમસુખાનુબન્ધં ચ; ગ્રામ્યો હિ વાસો મૂલમશસ્તાનાં, તત્ કૃતઃ પુણ્યકૃદ્ભિરનુગ્રહઃ પ્રજાનાં, સ્વશરીરમવેક્ષિતું કાલઃ કાલશ્ચાયમાયુર્વેદોપદેશસ્ય બ્રહ્મર્ષીણામ્; આત્મનઃ પ્રજાનાં ચાનુગ્રહાર્થમાયુર્વેદમશ્વિનૌ મહ્યં પ્રાયચ્છતાં, પ્રજાપતિરશ્વિભ્યાં, પ્રજાપતયે બ્રહ્મા, પ્રજાનામલ્પમાયુર્જરાવ્યાધિબહુલમસુખમસુખાનુબન્ધમલ્પત્વાદલ્પતપોદમનિયમદાનાધ્યયનસઞ્ચયં મત્વા પુણ્યતમમાયુઃપ્રકર્ષકરં જરાવ્યાધિપ્રશમનમૂર્જસ્કરમમૃતં શિવં શરણ્યમુદારં ભવન્તો મત્તઃ શ્રોતુમર્હતાથોપધારયિતું પ્રકાશયિતું ચ પ્રજાનુગ્રહાર્થમાર્ષં બ્રહ્મ ચ પ્રતિ મૈત્રીં કારુણ્યમાત્મનશ્ચાનુત્તમં પુણ્યમુદારં બ્રાહ્મમક્ષયં કર્મેતિ||૪|| તચ્છ્રુત્વા વિબુધપતિવચનમૃષયઃ સર્વ એવામરવરમૃગ્ભિસ્તુષ્ટુવુઃ, પ્રહૃષ્ટાશ્ચ તદ્વચનમભિનનન્દુશ્ચેતિ||૫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

અથેન્દ્રસ્તદાયુર્વેદામૃતમૃષિભ્યઃ સઙ્ક્રમ્યોવાચ- એતત્ સર્વમનુષ્ઠેયમ્, અયં ચ શિવઃ કાલો રસાયનાનાં, દિવ્યાશ્ચૌષધયો હિમવત્પ્રભવાઃ પ્રાપ્તવીર્યાઃ; તદ્યથા- ઐન્દ્રી, બ્રાહ્મી, પયસ્યા, ક્ષીરપુષ્પી, શ્રાવણી, મહાશ્રાવણી, શતાવરી, વિદારી, જીવન્તી, પુનર્નવા, નાગબલા, સ્થિરા, વચા, છત્રા, અતિચ્છત્રા, મેદા, મહામેદા, જીવનીયાશ્ચાન્યાઃ પયસા પ્રયુક્તાઃ ષણ્માસાત્ પરમાયુર્વયશ્ચ તરુણમનામયત્વં સ્વરવર્ણસમ્પદમુપચયં મેધાં સ્મૃતિમુત્તમબલમિષ્ટાંશ્ચાપરાન્ ભાવાનાવહન્તિ સિદ્ધાઃ||૬|| (ઇતીન્દ્રોક્તં રસાયનમ્)|

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

બ્રહ્મસુવર્ચલા નામૌષધિર્યા હિરણ્યક્ષીરા પુષ્કરસદૃશપત્રા, આદિત્યપર્ણી નામૌષધિર્યા ‘સૂર્યકાન્તા’ ઇતિ વિજ્ઞાયતે સુવર્ણક્ષીરા સૂર્યમણ્ડલાકારપુષ્પા ચ, નારીનામૌષધિઃ ‘અશ્વબલા’ ઇતિ વિજ્ઞાયતે યા બલ્વજસદૃશપત્રા , કાષ્ઠગોધા નામૌષધિર્ગોધાકારા, સર્પાનામૌષધિઃ સર્પાકારા, સોમો નામૌષધિરાજઃ પઞ્ચદશપર્વા સ સોમ ઇવ હીયતે વર્ધતે ચ, પદ્મા નામૌષધિઃ પદ્માકારા પદ્મરક્તા પદ્મગન્ધા ચ, અજા નામૌષધિઃ ‘અજશૃઙ્ગી’ ઇતિ વિજ્ઞાયતે, નીલા નામૌષધિસ્તુ નીલક્ષીરા નીલપુષ્પા લતાપ્રતાનબહુલેતિ; આસામોષધીનાં યાં યામેવોપલભેત તસ્યાસ્તસ્યાઃ સ્વરસસ્ય સૌહિત્યં ગત્વા સ્નેહભાવિતાયામાર્દ્રપલાશદ્રોણ્યાં સપિધાનાયાં દિગ્વાસાઃ શયીત, તત્ર પ્રલીયતે, ષણ્માસેન પુનઃ સમ્ભવતિ, તસ્યાજં પયઃ પ્રત્યવસ્થાપનં; ષણ્માસેન દેવતાનુકારી ભવતિ વયોવર્ણસ્વરાકૃતિબલપ્રભાભિઃ, સ્વયં ચાસ્ય સર્વવાચોગતાનિ પ્રાદુર્ભવન્તિ, દિવ્યં ચાસ્ય ચક્ષુઃ શ્રોત્રં ચ ભવતિ, ગતિર્યોજનસહસ્રં દશવર્ષસહસ્રાણ્યાયુરનુપદ્રવં ચેતિ||૭||

Adhikarana 6 (8-10) · Śloka 10

ભવન્તિ ચાત્ર- દિવ્યાનામોષધીનાં યઃ પ્રભાવઃ સ ભવદ્વિધૈઃ| શક્યઃ સોઢુમશક્યસ્તુ સ્યાત્ સોઢુમકૃતાત્મભિઃ||૮|| ઓષધીનાં પ્રભાવેણ તિષ્ઠતાં સ્વે ચ કર્મણિ| ભવતાં નિખિલં શ્રેયઃ સર્વમેવોપપત્સ્યતે||૯|| વાનપ્રસ્થૈર્ગૃહસ્થૈશ્ચ પ્રયતૈર્નિયતાત્મભિઃ| શક્યા ઓષધયો હ્યેતાઃ સેવિતું વિષયાભિજાઃ||૧૦||

Adhikarana 7 (11-12) · Śloka 12

યાસ્તુ ક્ષેત્રગુણૈસ્તેષાં મધ્યમેન ચ કર્મણા| મૃદુવીર્યતરાસ્તાસાં વિધિર્જ્ઞેયઃ સ એવ તુ||૧૧|| પર્યેષ્ટું તાઃ પ્રયોક્તું વા યેઽસમર્થાઃ સુખાર્થિનઃ| રસાયનવિધિસ્તેષામયમન્યઃ પ્રશસ્યતે||૧૨||

Adhikarana 8 (13-26) · Śloka 26

બલ્યાનાં જીવનીયાનાં બૃંહણીયાશ્ચ યા દશ| વયસઃ સ્થાપનાનાં ચ ખદિરસ્યાસનસ્ય ચ||૧૩|| ખર્જૂરાણાં મધૂકાનાં મુસ્તાનામુત્પલસ્ય ચ| મૃદ્વીકાનાં વિડઙ્ગાનાં વચાયાશ્ચિત્રકસ્ય ચ||૧૪|| શતાવર્યાઃ પયસ્યાયાઃ પિપ્પલ્યા જોઙ્ગકસ્ય ચ| ઋધ્દ્યા નાગબલાયાશ્ચ દ્વારદાયા ધવસ્ય ચ||૧૫|| ત્રિફલાકણ્ટકાર્યોશ્ચ વિદાર્યાશ્ચન્દનસ્ય ચ| ઇક્ષૂણાં શરમૂલાનાં શ્રીપર્ણ્યાસ્તિનિશસ્ય ચ||૧૬|| રસાઃ પૃથક્ પૃથગ્ગ્રાહ્યાઃ પલાશક્ષાર એવ ચ| એષાં પલોન્મિતાન્ ભાગાન્ પયો ગવ્યં ચતુર્ગુણમ્||૧૭|| દ્વે પાત્રે તિલતૈલસ્ય દ્વે ચ ગવ્યસ્ય સર્પિષઃ| તત્ સાધ્યં સર્વમેકત્ર સુસિદ્ધં સ્નેહમુદ્ધરેત્||૧૮|| તત્રામલકચૂર્ણાનામાઢકં શતભાવિતમ્| સ્વરસેનૈવ દાતવ્યં ક્ષૌદ્રસ્યાભિનવસ્ય ચ||૧૯|| શર્કરાચૂર્ણપાત્રં ચ પ્રસ્થમેકં પ્રદાપયેત્| તુગાક્ષીર્યાઃ સપિપ્પલ્યાઃ સ્થાપ્યં સમ્મૂર્ચ્છિતં ચ તત્||૨૦|| સુચૌક્ષે માર્તિકે કુમ્ભે માસાર્ધં ઘૃતભાવિતે| માત્રામગ્નિસમાં તસ્ય તત ઊર્ધ્વં પ્રયોજયેત્||૨૧|| હેમતામ્રપ્રવાલાનામયસઃ સ્ફટિકસ્ય ચ| મુક્તાવૈદૂર્યશઙ્ખાનાં ચૂર્ણાનાં રજતસ્ય ચ||૨૨|| પ્રક્ષિપ્ય ષોડશીં માત્રાં વિહાયાયાસમૈથુનમ્| જીર્ણે જીર્ણે ચ ભુઞ્જીત ષષ્ટિકં ક્ષીરસર્પિષા||૨૩|| સર્વરોગપ્રશમનં વૃષ્યમાયુષ્યમુત્તમમ્| સત્ત્વસ્મૃતિશરીરાગ્નિબુદ્ધીન્દ્રિયબલપ્રદમ્||૨૪|| પરમૂર્જસ્કરં ચૈવ વર્ણસ્વરકરં તથા| વિષાલક્ષ્મીપ્રશમનં સર્વવાચોગતપ્રદમ્||૨૫|| સિદ્ધાર્થતાં ચાભિનવં વયશ્ચ પ્રજાપ્રિયત્વં ચ યશશ્ચ લોકે| પ્રયોજ્યમિચ્છદ્ભિરિદં યથાવદ્રસાયનં બ્રાહ્મમુદારવીર્યમ્||૨૬|| (ઇતીન્દ્રોક્તરસાયનમપરમ્)|

Adhikarana 9 (27-29) · Śloka 29

સમર્થાનામરોગાણાં ધીમતાં નિયતાત્મનામ્| કુટીપ્રવેશઃ ક્ષણિનાં પરિચ્છદવતાં હિતઃ||૨૭|| અતોઽન્યથા તુ યે તેષાં સૌર્યમારુતિકો વિધિઃ| તયોઃ શ્રેષ્ઠતરઃ પૂર્વો વિધિઃ સ તુ સુદુષ્કરઃ||૨૮|| રસાયનવિધિભ્રંશાજ્જાયેરન્ વ્યાધયો યદિ| યથાસ્વમૌષધં તેષાં કાર્યં મુક્ત્વા રસાયનમ્||૨૯||

Adhikarana 10 (30-35) · Śloka 35

સત્યવાદિનમક્રોધં નિવૃત્તં મદ્યમૈથુનાત્| અહિંસકમનાયાસં પ્રશાન્તં પ્રિયવાદિનમ્||૩૦|| જપશૌચપરં ધીરં દાનનિત્યં તપસ્વિનમ્| દેવગોબ્રાહ્મણાચાર્યગુરુવૃદ્ધાર્ચને રતમ્||૩૧|| આનૃશંસ્યપરં નિત્યં નિત્યં કરુણવેદિનમ્ | સમજાગરણસ્વપ્નં નિત્યં ક્ષીરઘૃતાશિનમ્||૩૨|| દેશકાલપ્રમાણજ્ઞં યુક્તિજ્ઞમનહઙ્કૃતમ્| શસ્તાચારમસઙ્કીર્ણમધ્યાત્મપ્રવણેન્દ્રિયમ્||૩૩|| ઉપાસિતારં વૃદ્ધાનામાસ્તિકાનાં જિતાત્મનામ્| ધર્મશાસ્ત્રપરં વિદ્યાન્નરં નિત્યરસાયનમ્||૩૪|| ગુણૈરેતૈઃ સમુદિતૈઃ પ્રયુઙ્ક્તે યો રસાયનમ્| રસાયનગુણાન્ સર્વાન્ યથોક્તાન્ સ સમશ્નુતે||૩૫|| (ઇત્યાચારરસાયનમ્)|

Adhikarana 11 (36-38) · Śloka 38

યથાસ્થૂલમનિર્વાહ્ય દોષાઞ્છારીરમાનસાન્| રસાયનગુણૈર્જન્તુર્યુજ્યતે ન કદાચન||૩૬|| યોગા હ્યાયુઃપ્રકર્ષાર્થા જરારોગનિબર્હણાઃ| મનઃશરીરશુદ્ધાનાં સિધ્યન્તિ પ્રયતાત્મનામ્||૩૭|| તદેતન્ન ભવેદ્વાચ્યં સર્વમેવ હતાત્મસુ| અરુજેભ્યોઽદ્વિજાતિભ્યઃ શુશ્રૂષા યેષુ નાસ્તિ ચ||૩૮||

Adhikarana 12 (39-51) · Śloka 51

યે રસાયનસંયોગા વૃષ્યયોગાશ્ચ યે મતાઃ| યચ્ચૌષધં વિકારાણાં સર્વં તદ્વૈદ્યસંશ્રયમ્||૩૯|| પ્રાણાચાર્યં બુધસ્તસ્માદ્ધીમન્તં વેદપારગમ્| અશ્વિનાવિવ દેવેન્દ્રઃ પૂજયેદતિશક્તિતઃ||૪૦|| અશ્વિનૌ દેવભિષજૌ યજ્ઞવાહાવિતિ સ્મૃતૌ| યજ્ઞસ્ય હિ શિરશ્છિન્નં પુનસ્તાભ્યાં સમાહિતમ્||૪૧|| પ્રશીર્ણા દશનાઃ પૂષ્ણો નેત્રે નષ્ટે ભગસ્ય ચ| વજ્રિણશ્ચ ભુજસ્તમ્ભસ્તાભ્યામેવ ચિકિત્સિતઃ||૪૨|| ચિકિત્સિતશ્ચ શીતાંશુર્ગૃહીતો રાજયક્ષ્મણા| સોમાભિપતિતશ્ચન્દ્રઃ કૃતસ્તાભ્યાં પુનઃ સુખી||૪૩|| ભાર્ગવશ્ચ્યવનઃ કામી વૃદ્ધઃ સન્ વિકૃતિં ગતઃ| વીતવર્ણસ્વરોપેતઃ કૃતસ્તાભ્યાં પુનર્યુવા||૪૪|| એતૈશ્ચાન્યૈશ્ચ બહુભિઃ કર્મભિર્ભિષગુત્તમૌ| બભૂવતુર્ભૃશં પૂજ્યાવિન્દ્રાદીનાં મહાત્મનામ્||૪૫|| ગ્રહાઃ સ્તોત્રાણિ મન્ત્રાણિ તથા નાનાહવીંષિ ચ| ધૂમ્રાશ્ચ પશવસ્તાભ્યાં પ્રકલ્પ્યન્તે દ્વિજાતિભિઃ||૪૬|| પ્રાતશ્ચ સવને સોમં શક્રોઽશ્વિભ્યાં સહાશ્નુતે| સૌત્રામણ્યાં ચ ભગવાનશ્વિભ્યાં સહ મોદતે||૪૭|| ઇન્દ્રાગ્ની ચાશ્વિનૌ ચૈવ સ્તૂયન્તે પ્રાયશો દ્વિજૈઃ| સ્તૂયન્તે વેદવાક્યેષુ ન તથાઽન્યા હિ દેવતાઃ||૪૮|| અજરૈરમરૈસ્તાવદ્વિબુધૈઃ સાધિપૈર્ધ્રુવૈઃ| પૂજ્યેતે પ્રયતૈરેવમશ્વિનૌ ભિષજાવિતિ||૪૯|| મૃત્યુવ્યાધિજરાવશ્યૈર્દુઃખપ્રાયૈઃ સુખાર્થિભિઃ| કિં પુનર્ભિષજો મર્ત્યૈઃ પૂજ્યાઃ સ્યુર્નાતિશક્તિતઃ||૫૦|| શીલવાન્મતિમાન્ યુક્તો દ્વિજાતિઃ શાસ્ત્રપારગઃ| પ્રાણિભિર્ગુરુવત્ પૂજ્યઃ પ્રાણાચાર્યઃ સ હિ સ્મૃતઃ||૫૧||

Adhikarana 13 (52-54) · Śloka 54

વિદ્યાસમાપ્તૌ ભિષજો દ્વિતીયા જાતિરુચ્યતે| અશ્નુતે વૈદ્યશબ્દં હિ ન વૈદ્યઃ પૂર્વજન્મના||૫૨|| વિદ્યાસમાપ્તૌ બ્રાહ્મં વા સત્ત્વમાર્ષમથાપિ વા| ધ્રુવમાવિશતિ જ્ઞાનાત્તસ્માદ્વૈદ્યો દ્વિજઃ સ્મૃતઃ||૫૩|| નાભિધ્યાયેન્ન ચાક્રોશેદહિતં ન સમાચરેત્| પ્રાણાચાર્યં બુધઃ કશ્ચિદિચ્છન્નાયુરનિત્વરમ્||૫૪||

Adhikarana 14 (55-62) · Śloka 62

ચિકિત્સિતસ્તુ સંશ્રુત્ય યો વાઽસંશ્રુત્ય માનવઃ| નોપાકરોતિ વૈદ્યાય નાસ્તિ તસ્યેહ નિષ્કૃતિઃ||૫૫|| ભિષગપ્યાતુરાન્ સર્વાન્ સ્વસુતાનિવ યત્નવાન્| આબાધેભ્યો હિ સંરક્ષેદિચ્છન્ ધર્મમનુત્તમમ્||૫૬|| ધર્માર્થં ચાર્થકામાર્થમાયુર્વેદો મહર્ષિભિઃ| પ્રકાશિતો ધર્મપરૈરિચ્છદ્ભિઃ સ્થાનમક્ષરમ્||૫૭|| નાર્થાર્થં નાપિ કામાર્થમથ ભૂતદયાં પ્રતિ| વર્તતે યશ્ચિકિત્સાયાં સ સર્વમતિવર્તતે||૫૮|| કુર્વતે યે તુ વૃત્ત્યર્થં ચિકિત્સાપણ્યવિક્રયમ્| તે હિત્વા કાઞ્ચનં રાશિં પાંશુરાશિમુપાસતે||૫૯|| દારુણૈઃ કૃષ્યમાણાનાં ગદૈર્વૈવસ્વતક્ષયમ્| છિત્ત્વા વૈવસ્વતાન્ પાશાન્ જીવિતં યઃ પ્રયચ્છતિ||૬૦|| ધર્માર્થદાતા સદૃશસ્તસ્ય નેહોપલભ્યતે| ન હિ જીવિતદાનાદ્ધિ દાનમન્યદ્વિશિષ્યતે||૬૧|| પરો ભૂતદયા ધર્મ ઇતિ મત્વા ચિકિત્સયા| વર્તતે યઃ સ સિદ્ધાર્થઃ સુખમત્યન્તમશ્નુતે||૬૨||

Adhikarana 15 (63-64) · Śloka 64

તત્ર શ્લોકૌ- આયુર્વેદસમુત્થાનં દિવ્યૌષધિવિધિં શુભમ્| અમૃતાલ્પાન્તરગુણં સિદ્ધં રત્નરસાયનમ્||૬૩|| સિદ્ધેભ્યો બ્રહ્મચારિભ્યો યદુવાચામરેશ્વરઃ| આયુર્વેદસમુત્થાને તત્ સર્વં સમ્પ્રકાશિતમ્||૬૪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે ચિકિત્સિતસ્થાને રસાયનાધ્યાયે આયુર્વેદસમુત્થાનીયો નામ રસાયનપાદશ્ચતુર્થઃ||૪|| સમાપ્તશ્ચાયં રસાયનાધ્યાયઃ||૧||