Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో విసర్పచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
View original
अथातो विसर्पचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
27. visarpacikitsitam
Adhikarana 2 (3-10) · Śloka 10
కైలాసే కిన్నరాకీర్ణే బహుప్రస్రవణౌషధే| పాదపైర్వివిధైః స్నిగ్ధైర్నిత్యం కుసుమసంపదా||3|| వమద్భిర్మధురాన్ గంధాన్ సర్వతః స్వభ్యలంకృతే| విహరంతం జితాత్మానమాత్రేయమృషివందితం||4|| మహర్షిభిః పరివృతం సర్వభూతహితే రతం| అగ్నివేశో గురుం కాలే వినయాదిదముక్తవాన్||5|| భగవన్! దారుణం రోగమాశీవిషవిషోపమం| విసర్పంతం శరీరేషు దేహినాముపలక్షయే||6|| సహసైవ నరాస్తేన పరీతాః శీఘ్రకారిణా| వినశ్యంత్యనుపక్రాంతాస్తత్ర నః సంశయో మహాన్||7|| స నామ్నా కేన విజ్ఞేయః సంజ్ఞితః కేన హేతునా| కతిభేదః కియద్ధాతుః కిన్నిదానః కిమాశ్రయః||8|| సుఖసాధ్యః కృచ్ఛ్రసాధ్యో జ్ఞేయో యశ్చానుపక్రమః| కథం కైర్లక్షణైః కిం చ భగవన్! తస్య భేషజం||9|| తదగ్నివేశస్య వచః శ్రుత్వాఽఽత్రేయః పునర్వసుః| యథావదఖిలం సర్వం ప్రోవాచ మునిసత్తమః||10||
View original
कैलासे किन्नराकीर्णे बहुप्रस्रवणौषधे| पादपैर्विविधैः स्निग्धैर्नित्यं कुसुमसम्पदा||३|| वमद्भिर्मधुरान् गन्धान् सर्वतः स्वभ्यलङ्कृते| विहरन्तं जितात्मानमात्रेयमृषिवन्दितम्||४|| महर्षिभिः परिवृतं सर्वभूतहिते रतम्| अग्निवेशो गुरुं काले विनयादिदमुक्तवान्||५|| भगवन्! दारुणं रोगमाशीविषविषोपमम्| विसर्पन्तं शरीरेषु देहिनामुपलक्षये||६|| सहसैव नरास्तेन परीताः शीघ्रकारिणा| विनश्यन्त्यनुपक्रान्तास्तत्र नः संशयो महान्||७|| स नाम्ना केन विज्ञेयः सञ्ज्ञितः केन हेतुना| कतिभेदः कियद्धातुः किन्निदानः किमाश्रयः||८|| सुखसाध्यः कृच्छ्रसाध्यो ज्ञेयो यश्चानुपक्रमः| कथं कैर्लक्षणैः किं च भगवन्! तस्य भेषजम्||९|| तदग्निवेशस्य वचः श्रुत्वाऽऽत्रेयः पुनर्वसुः| यथावदखिलं सर्वं प्रोवाच मुनिसत्तमः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (11) · Śloka 11
వివిధం సర్పతి యతో విసర్పస్తేన స స్మృతః| పరిసర్పోఽథవా నామ్నా సర్వతః పరిసర్పణాత్||11||
View original
विविधं सर्पति यतो विसर्पस्तेन स स्मृतः| परिसर्पोऽथवा नाम्ना सर्वतः परिसर्पणात्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (12-14) · Śloka 14
స చ సప్తవిధో దోషైర్విజ్ఞేయః సప్తధాతుకః| పృథక్ త్రయస్త్రిభిశ్చైకో విసర్పో ద్వంద్వజాస్త్రయః||12|| వాతికః పైత్తికశ్చైవ కఫజః సాన్నిపాతికః| చత్వార ఏతే విసర్పా వక్ష్యంతే ద్వంద్వజాస్త్రయః||13|| ఆగ్నేయో వాతపిత్తాభ్యాం గ్రంథ్యాఖ్యః కఫవాతజః| యస్తు కర్దమకో ఘోరః స పిత్తకఫసంభవః||14||
View original
स च सप्तविधो दोषैर्विज्ञेयः सप्तधातुकः| पृथक् त्रयस्त्रिभिश्चैको विसर्पो द्वन्द्वजास्त्रयः||१२|| वातिकः पैत्तिकश्चैव कफजः सान्निपातिकः| चत्वार एते विसर्पा वक्ष्यन्ते द्वन्द्वजास्त्रयः||१३|| आग्नेयो वातपित्ताभ्यां ग्रन्थ्याख्यः कफवातजः| यस्तु कर्दमको घोरः स पित्तकफसम्भवः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (15) · Śloka 15
రక్తం లసీకా త్వఙ్మాంసం దూష్యం దోషాస్త్రయో మలాః| విసర్పాణాం సముత్పత్తౌ విజ్ఞేయాః సప్త ధాతవః||15||
View original
रक्तं लसीका त्वङ्मांसं दूष्यं दोषास्त्रयो मलाः| विसर्पाणां समुत्पत्तौ विज्ञेयाः सप्त धातवः||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (16-22) · Śloka 22
లవణామ్లకటూష్ణానాం రసానామతిసేవనాత్| దధ్యమ్లమస్తుశుక్తానాం సురాసౌవీరకస్య చ||16|| వ్యాపన్నబహుమద్యోష్ణరాగషాడవసేవనాత్| శాకానాం హరితానాం చ సేవనాచ్చ విదాహినాం||17|| కూర్చికానాం కిలాటానాం సేవనాన్మందకస్య చ| దధ్నః శాండాకిపూర్వాణామాసుతానాం చ సేవనాత్||18|| తిలమాషకులత్థానాం తైలానాం పైష్టికస్య చ| గ్రామ్యానూపౌదకానాం చ మాంసానాం లశునస్య చ||19|| ప్రక్లిన్నానామసాత్మ్యానాం విరుద్ధానాం చ సేవనాత్| అత్యాదానాద్దివాస్వప్నాదజీర్ణాధ్యశనాత్ క్షతాత్||20|| క్షతబంధప్రపతనాద్ధర్మకర్మాతిసేవనాత్ | విషవాతాగ్నిదోషాచ్చ విసర్పాణాం సముద్భవః||21|| ఏతైర్నిదానైర్వ్యామిశ్రైః కుపితా మారుతాదయః| దూష్యాన్ సందూష్య రక్తాదీన్ విసర్పంత్యహితాశినాం||22||
View original
लवणाम्लकटूष्णानां रसानामतिसेवनात्| दध्यम्लमस्तुशुक्तानां सुरासौवीरकस्य च||१६|| व्यापन्नबहुमद्योष्णरागषाडवसेवनात्| शाकानां हरितानां च सेवनाच्च विदाहिनाम्||१७|| कूर्चिकानां किलाटानां सेवनान्मन्दकस्य च| दध्नः शाण्डाकिपूर्वाणामासुतानां च सेवनात्||१८|| तिलमाषकुलत्थानां तैलानां पैष्टिकस्य च| ग्राम्यानूपौदकानां च मांसानां लशुनस्य च||१९|| प्रक्लिन्नानामसात्म्यानां विरुद्धानां च सेवनात्| अत्यादानाद्दिवास्वप्नादजीर्णाध्यशनात् क्षतात्||२०|| क्षतबन्धप्रपतनाद्धर्मकर्मातिसेवनात् | विषवाताग्निदोषाच्च विसर्पाणां समुद्भवः||२१|| एतैर्निदानैर्व्यामिश्रैः कुपिता मारुतादयः| दूष्यान् सन्दूष्य रक्तादीन् विसर्पन्त्यहिताशिनाम्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (23-25) · Śloka 25
బహిఃశ్రితః శ్రితశ్చాంతస్తథా చోభయసంశ్రితః| విసర్పో బలమేతేషాం జ్ఞేయం గురు యథోత్తరం||23|| బహిర్మార్గాశ్రితం సాధ్యమసాధ్యముభయాశ్రితం| విసర్పం దారుణం విద్యాత్ సుకృచ్ఛ్రం త్వంతరాశ్రయం||24|| అంతఃప్రకుపితా దోషా విసర్పంత్యంతరాశ్రయే| బహిర్బహిఃప్రకుపితాః సర్వత్రోభయసంశ్రితాః||25||
View original
बहिःश्रितः श्रितश्चान्तस्तथा चोभयसंश्रितः| विसर्पो बलमेतेषां ज्ञेयं गुरु यथोत्तरम्||२३|| बहिर्मार्गाश्रितं साध्यमसाध्यमुभयाश्रितम्| विसर्पं दारुणं विद्यात् सुकृच्छ्रं त्वन्तराश्रयम्||२४|| अन्तःप्रकुपिता दोषा विसर्पन्त्यन्तराश्रये| बहिर्बहिःप्रकुपिताः सर्वत्रोभयसंश्रिताः||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (26-27) · Śloka 27
మర్మోపఘాతాత్ సమ్మోహాదయనానాం విఘట్టనాత్| తృష్ణాతియోగాద్వేగానాం విషమాణాం ప్రవర్తనాత్||26|| విద్యాద్విసర్పమంతర్జమాశు చాగ్నిబలక్షయాత్| అతో విపర్యయాద్బాహ్యమన్యైర్విద్యాత్ స్వలక్షణైః||27||
View original
मर्मोपघातात् सम्मोहादयनानां विघट्टनात्| तृष्णातियोगाद्वेगानां विषमाणां प्रवर्तनात्||२६|| विद्याद्विसर्पमन्तर्जमाशु चाग्निबलक्षयात्| अतो विपर्ययाद्बाह्यमन्यैर्विद्यात् स्वलक्षणैः||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (28) · Śloka 28
యస్య సర్వాణి లింగాని బలవద్యస్య కారణం| యస్య చోపద్రవాః కష్టా మర్మగో యశ్చ హంతి సః||28||
View original
यस्य सर्वाणि लिङ्गानि बलवद्यस्य कारणम्| यस्य चोपद्रवाः कष्टा मर्मगो यश्च हन्ति सः||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (29-30) · Śloka 30
రూక్షోష్ణైః కేవలో వాయుః పూరణైర్వా సమావృతః| ప్రదుష్టో దూషయన్ దూష్యాన్ విసర్పతి యథాబలం||29|| తస్య రూపాణి- భ్రమదవథుపిపాసానిస్తోదశూలాంగమర్దోద్వేష్టనకంపజ్వరతమక- కాసాస్థిసంధిభేదవిశ్లేషణవేపనారోచకావిపాకాశ్చక్షుషోరాకులత్వమస్రాగమనం పిపీలికాసంచార ఇవ చాంగేషు, యస్మింశ్చావకాశే విసర్పో విసర్పతి సోఽవకాశః శ్యావారుణాభాసః శ్వయథుమాన్ నిస్తోదభేదశూలాయామసంకోచహర్షస్ఫురణైరతిమాత్రం ప్రపీడ్యతే, అనుపక్రాంతశ్చోపచీయతే శీఘ్రభేదైః స్ఫోటకైస్తనుభిరరుణాభైః శ్యావైర్వా తనువిశదారుణాల్పాస్రావైః, విబద్ధవాతమూత్రపురీషశ్చ భవతి, నిదానోక్తాని చాస్య నోపశేరతే విపరీతాని చోపశేరత ఇతి వాతవిసర్పః||30||
View original
रूक्षोष्णैः केवलो वायुः पूरणैर्वा समावृतः| प्रदुष्टो दूषयन् दूष्यान् विसर्पति यथाबलम्||२९|| तस्य रूपाणि- भ्रमदवथुपिपासानिस्तोदशूलाङ्गमर्दोद्वेष्टनकम्पज्वरतमक- कासास्थिसन्धिभेदविश्लेषणवेपनारोचकाविपाकाश्चक्षुषोराकुलत्वमस्रागमनं पिपीलिकासञ्चार इव चाङ्गेषु, यस्मिंश्चावकाशे विसर्पो विसर्पति सोऽवकाशः श्यावारुणाभासः श्वयथुमान् निस्तोदभेदशूलायामसङ्कोचहर्षस्फुरणैरतिमात्रं प्रपीड्यते, अनुपक्रान्तश्चोपचीयते शीघ्रभेदैः स्फोटकैस्तनुभिररुणाभैः श्यावैर्वा तनुविशदारुणाल्पास्रावैः, विबद्धवातमूत्रपुरीषश्च भवति, निदानोक्तानि चास्य नोपशेरते विपरीतानि चोपशेरत इति वातविसर्पः||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (31-32) · Śloka 32
పిత్తముష్ణోపచారేణ విదాహ్యమ్లాశనైశ్చితం| దూష్యాన్ సందూష్య ధమనీః పూరయన్ వై విసర్పతి||31|| తస్య రూపాణి- జ్వరస్తృష్ణా మూర్చ్ఛా మోహశ్ఛర్దిరరోచకోఽంగభేదః స్వేదోఽతిమాత్రమంతర్దాహః ప్రలాపః శిరోరుక్ చక్షుషోరాకులత్వమస్వప్నమరతిర్భ్రమః శీతవాతవారితర్షోఽతిమాత్రం హరితహారిద్రనేత్రమూత్రవర్చస్త్వం హరితహారిద్రరూపదర్శనం చ, యస్మింశ్చావకాశే విసర్పోఽనుసర్పతి సోఽవకాశస్తామ్రహరితహారిద్రనీలకృష్ణరక్తానాం వర్ణానామన్యతమం పుష్యతి, సోత్సేధైశ్చాతిమాత్రం దాహసంభేదనపరీతైః స్ఫోటకైరుపచీయతే తుల్యవర్ణాస్రావైశ్చిరపాకైశ్చ, నిదానోక్తాని చాస్య నోపశేరతే విపరీతాని చోపశేరత ఇతి పిత్తవిసర్పః||32||
View original
पित्तमुष्णोपचारेण विदाह्यम्लाशनैश्चितम्| दूष्यान् सन्दूष्य धमनीः पूरयन् वै विसर्पति||३१|| तस्य रूपाणि- ज्वरस्तृष्णा मूर्च्छा मोहश्छर्दिररोचकोऽङ्गभेदः स्वेदोऽतिमात्रमन्तर्दाहः प्रलापः शिरोरुक् चक्षुषोराकुलत्वमस्वप्नमरतिर्भ्रमः शीतवातवारितर्षोऽतिमात्रं हरितहारिद्रनेत्रमूत्रवर्चस्त्वं हरितहारिद्ररूपदर्शनं च, यस्मिंश्चावकाशे विसर्पोऽनुसर्पति सोऽवकाशस्ताम्रहरितहारिद्रनीलकृष्णरक्तानां वर्णानामन्यतमं पुष्यति, सोत्सेधैश्चातिमात्रं दाहसम्भेदनपरीतैः स्फोटकैरुपचीयते तुल्यवर्णास्रावैश्चिरपाकैश्च, निदानोक्तानि चास्य नोपशेरते विपरीतानि चोपशेरत इति पित्तविसर्पः||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (33-34) · Śloka 34
స్వాద్వమ్లలవణస్నిగ్ధగుర్వన్నస్వప్నసంచితః| కఫః సందూషయన్ దూష్యాన్ కృచ్ఛ్రమంగే విసర్పతి||33|| తస్య రూపాణి- శీతకః శీతజ్వరో గౌరవం నిద్రా తంద్రాఽరోచకో మధురాస్యత్వమాస్యోపలేపో నిష్ఠీవికా ఛర్దిరాలస్యం స్తైమిత్యమగ్నినాశో దౌర్బల్యం చ, యస్మింశ్చావకాశే విసర్పోఽనుసర్పతి సోఽవకాశః శ్వయథుమాన్ పాండుర్నాతిరక్తః స్నేహసుప్తిస్తంభగౌరవైరన్వితోఽల్పవేదనః కృచ్ఛ్రపాకైశ్చిరకారిభిర్బహులత్వగుపలేపైః స్ఫోటః శ్వేతపాండుభిరనుబధ్యతే, ప్రభిన్నస్తు శ్వేతం పిచ్ఛిలం తంతుమద్ధనమనుబద్ధం స్నిగ్ధమాస్రావం స్రవతి, ఊర్ధ్వం చ గురుభిః స్థిరైర్జాలావతతైః స్నిగ్ధైర్బహులత్వగుపలేపైర్వ్రణైరనుబధ్యతేఽనుషంగీ చ భవతి, శ్వేతనఖనయనవదనత్వఙ్మూత్రవర్చస్త్వం, నిదానోక్తాని చాస్య నోపశేరతే విపరీతాని చోపశేరత ఇతి శ్లేష్మవిసర్పః||34||
View original
स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुर्वन्नस्वप्नसञ्चितः| कफः सन्दूषयन् दूष्यान् कृच्छ्रमङ्गे विसर्पति||३३|| तस्य रूपाणि- शीतकः शीतज्वरो गौरवं निद्रा तन्द्राऽरोचको मधुरास्यत्वमास्योपलेपो निष्ठीविका छर्दिरालस्यं स्तैमित्यमग्निनाशो दौर्बल्यं च, यस्मिंश्चावकाशे विसर्पोऽनुसर्पति सोऽवकाशः श्वयथुमान् पाण्डुर्नातिरक्तः स्नेहसुप्तिस्तम्भगौरवैरन्वितोऽल्पवेदनः कृच्छ्रपाकैश्चिरकारिभिर्बहुलत्वगुपलेपैः स्फोटः श्वेतपाण्डुभिरनुबध्यते, प्रभिन्नस्तु श्वेतं पिच्छिलं तन्तुमद्धनमनुबद्धं स्निग्धमास्रावं स्रवति, ऊर्ध्वं च गुरुभिः स्थिरैर्जालावततैः स्निग्धैर्बहुलत्वगुपलेपैर्व्रणैरनुबध्यतेऽनुषङ्गी च भवति, श्वेतनखनयनवदनत्वङ्मूत्रवर्चस्त्वं, निदानोक्तानि चास्य नोपशेरते विपरीतानि चोपशेरत इति श्लेष्मविसर्पः||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (35-36) · Śloka 36
వాతపిత్తం ప్రకుపితమతిమాత్రం స్వహేతుభిః| పరస్పరం లబ్ధబలం దహద్గాత్రం విసర్పతి||35|| తదుపతాపాదాతురః సర్వశరీరమంగారైరివాకీర్యమాణం మన్యతే, ఛర్ద్యతీసారమూర్చ్ఛాదాహమోహజ్వరతమకారోచకాస్థిసంధిభేదతృష్ణావిపాకాంగభేదాదిభిశ్చాభిభూయతే, యం యం చావకాశం విసర్పోఽనుసర్పతి సోఽవకాశః శాంతాంగారప్రకాశోఽతిరక్తో వా భవతి, అగ్నిదగ్ధప్రకారైశ్చ స్ఫోటైరుపచీయతే, స శీఘ్రగత్వాదాశ్వేవ మర్మానుసారీ భవతి, మర్మణి చోపతప్తే పవనోఽతిబలో భినత్త్యంగాన్యతిమాత్రం ప్రమోహయతి సంజ్ఞాం, హిక్కాశ్వాసౌ జనయతి, నాశయతి నిద్రాం, స నష్టనిద్రః ప్రమూఢసంజ్ఞో వ్యథితచేతా న క్వచన సుఖముపలభతే, అరతిపరీతః స్థానాదాసనాచ్ఛయ్యాం క్రాంతుమిచ్ఛతి, క్లిష్టభూయిష్ఠశ్చాశు నిద్రాం భజతి, దుర్బలో దుఃఖప్రబోధశ్చ భవతి; తమేవంవిధమగ్నివిసర్పపరీతమచికిత్స్యం విద్యాత్||36||
View original
वातपित्तं प्रकुपितमतिमात्रं स्वहेतुभिः| परस्परं लब्धबलं दहद्गात्रं विसर्पति||३५|| तदुपतापादातुरः सर्वशरीरमङ्गारैरिवाकीर्यमाणं मन्यते, छर्द्यतीसारमूर्च्छादाहमोहज्वरतमकारोचकास्थिसन्धिभेदतृष्णाविपाकाङ्गभेदादिभिश्चाभिभूयते, यं यं चावकाशं विसर्पोऽनुसर्पति सोऽवकाशः शान्ताङ्गारप्रकाशोऽतिरक्तो वा भवति, अग्निदग्धप्रकारैश्च स्फोटैरुपचीयते, स शीघ्रगत्वादाश्वेव मर्मानुसारी भवति, मर्मणि चोपतप्ते पवनोऽतिबलो भिनत्त्यङ्गान्यतिमात्रं प्रमोहयति सञ्ज्ञां, हिक्काश्वासौ जनयति, नाशयति निद्रां, स नष्टनिद्रः प्रमूढसञ्ज्ञो व्यथितचेता न क्वचन सुखमुपलभते, अरतिपरीतः स्थानादासनाच्छय्यां क्रान्तुमिच्छति, क्लिष्टभूयिष्ठश्चाशु निद्रां भजति, दुर्बलो दुःखप्रबोधश्च भवति; तमेवंविधमग्निविसर्पपरीतमचिकित्स्यं विद्यात्||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (37-38) · Śloka 38
కఫపిత్తం ప్రకుపిత్తం బలవత్ స్వేన హేతునా| విసర్పత్యేకదేశే తు ప్రక్లేదయతి దేహినం||37|| తద్వికారాః- శీతజ్వరః శిరోగురుత్వం దాహః స్తైమిత్యమంగావసదనం నిద్రా తంద్రా మోహోఽన్నద్వేషః ప్రలాపోఽగ్నినాశో దౌర్బల్యమస్థిభేదో మూర్చ్ఛా పిపాసా స్రోతసాం ప్రలేపో జాడ్యమింద్రియాణాం ప్రాయోపవేశనమంగవిక్షేపోఽంగమర్దోఽరతిరౌత్సుక్యం చోపజాయతే, ప్రాయశ్చామాశయే విసర్పత్యలసక ఏకదేశగ్రాహీ చ, యస్మింశ్చావకాశే విసర్పో విసర్పతి సోఽవకాశో రక్తపీతపాండుపిడకావకీర్ణ ఇవ మేచకాభః కాలో మలినః స్నిగ్ధో బహూష్మా గురుః స్తిమితవేదనః శ్వయథుమాన్ గంభీరపాకో నిరాస్రావః శీఘ్రక్లేదః స్విన్నక్లిన్నపూతిమాంసత్వక్ క్రమేణాల్పరుక్ పరామృష్టోఽవదీర్యతే కర్దమ ఇవావపీడితోఽంతరం ప్రయచ్ఛత్యుపక్లిన్నపూతిమాంసత్యాగీ సిరాస్నాయుసందర్శీ కుణపగంధీ చ భవతి సంజ్ఞాస్మృతిహంతా చ; తం కర్దమవిసర్పపరీతమచికిత్స్యం విద్యాత్||38||
View original
कफपित्तं प्रकुपित्तं बलवत् स्वेन हेतुना| विसर्पत्येकदेशे तु प्रक्लेदयति देहिनम्||३७|| तद्विकाराः- शीतज्वरः शिरोगुरुत्वं दाहः स्तैमित्यमङ्गावसदनं निद्रा तन्द्रा मोहोऽन्नद्वेषः प्रलापोऽग्निनाशो दौर्बल्यमस्थिभेदो मूर्च्छा पिपासा स्रोतसां प्रलेपो जाड्यमिन्द्रियाणां प्रायोपवेशनमङ्गविक्षेपोऽङ्गमर्दोऽरतिरौत्सुक्यं चोपजायते, प्रायश्चामाशये विसर्पत्यलसक एकदेशग्राही च, यस्मिंश्चावकाशे विसर्पो विसर्पति सोऽवकाशो रक्तपीतपाण्डुपिडकावकीर्ण इव मेचकाभः कालो मलिनः स्निग्धो बहूष्मा गुरुः स्तिमितवेदनः श्वयथुमान् गम्भीरपाको निरास्रावः शीघ्रक्लेदः स्विन्नक्लिन्नपूतिमांसत्वक् क्रमेणाल्परुक् परामृष्टोऽवदीर्यते कर्दम इवावपीडितोऽन्तरं प्रयच्छत्युपक्लिन्नपूतिमांसत्यागी सिरास्नायुसन्दर्शी कुणपगन्धी च भवति सञ्ज्ञास्मृतिहन्ता च; तं कर्दमविसर्पपरीतमचिकित्स्यं विद्यात्||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (39) · Śloka 39
స్థిరగురుకఠినమధురశీతస్నిగ్ధాన్నపానాభిష్యందిసేవినామవ్యాయామాదిసేవినామప్రతికర్మశీలానాం శ్లేష్మా వాయుశ్చ ప్రకోపమాపద్యతే, తావుభౌ దుష్టప్రవృద్ధావతిబలౌ ప్రదూష్య దూష్యాన్ విసర్పాయ కల్పేతే; తత్ర వాయుః శ్లేష్మణా విబద్ధమార్గస్తమేవ శ్లేష్మాణమనేకధా భిందన్ క్రమేణ గ్రంథిమాలాం కృచ్ఛ్రపాకసాధ్యాం కఫాశయే సంజనయతి, ఉత్సన్నరక్తస్య వా ప్రదూష్య రక్తం సిరాస్నాయుమాంసత్వగాశ్రితం గ్రంథీనాం మాలాం కురుతే తీవ్రరుజానాం స్థూలానామణూనాం వా దీర్ఘవృత్తరక్తానాం, తదుపతాపాజ్జ్వరాతిసారకాసహిక్కాశ్వాసశోష- ప్రమోహవైవర్ణ్యారోచకావిపాకప్రసేకచ్ఛర్దిర్మూర్చ్ఛాంగభంగనిద్రారతిసదనాద్యాః ప్రాదుర్భవంత్యుపద్రవాః; స ఏతైరుపద్రుతః సర్వకర్మణాం విషయమతిపతితో వివర్జనీయో భవతీతి గ్రంథివిసర్పః||39||
View original
स्थिरगुरुकठिनमधुरशीतस्निग्धान्नपानाभिष्यन्दिसेविनामव्यायामादिसेविनामप्रतिकर्मशीलानां श्लेष्मा वायुश्च प्रकोपमापद्यते, तावुभौ दुष्टप्रवृद्धावतिबलौ प्रदूष्य दूष्यान् विसर्पाय कल्पेते; तत्र वायुः श्लेष्मणा विबद्धमार्गस्तमेव श्लेष्माणमनेकधा भिन्दन् क्रमेण ग्रन्थिमालां कृच्छ्रपाकसाध्यां कफाशये सञ्जनयति, उत्सन्नरक्तस्य वा प्रदूष्य रक्तं सिरास्नायुमांसत्वगाश्रितं ग्रन्थीनां मालां कुरुते तीव्ररुजानां स्थूलानामणूनां वा दीर्घवृत्तरक्तानां, तदुपतापाज्ज्वरातिसारकासहिक्काश्वासशोष- प्रमोहवैवर्ण्यारोचकाविपाकप्रसेकच्छर्दिर्मूर्च्छाङ्गभङ्गनिद्रारतिसदनाद्याः प्रादुर्भवन्त्युपद्रवाः; स एतैरुपद्रुतः सर्वकर्मणां विषयमतिपतितो विवर्जनीयो भवतीति ग्रन्थिविसर्पः||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (40) · Śloka 40
ఉపద్రవస్తు ఖలు రోగోత్తరకాలజో రోగాశ్రయో రోగ ఏవ స్థూలోఽణుర్వా, రోగాత్ పశ్చాజ్జాయత ఇత్యుపద్రవసంజ్ఞః| తత్ర ప్రధానో వ్యాధిః, వ్యాధేర్గుణభూత ఉపద్రవః, తస్య ప్రాయః ప్రధానప్రశమే ప్రశమో భవతి| స తు పీడాకరతరో భవతి పశ్చాదుత్పద్యమానో వ్యాధిపరిక్లిష్టశరీరత్వాత్; తస్మాదుపద్రవం త్వరమాణోఽభిబాధేత||40||
View original
उपद्रवस्तु खलु रोगोत्तरकालजो रोगाश्रयो रोग एव स्थूलोऽणुर्वा, रोगात् पश्चाज्जायत इत्युपद्रवसञ्ज्ञः| तत्र प्रधानो व्याधिः, व्याधेर्गुणभूत उपद्रवः, तस्य प्रायः प्रधानप्रशमे प्रशमो भवति| स तु पीडाकरतरो भवति पश्चादुत्पद्यमानो व्याधिपरिक्लिष्टशरीरत्वात्; तस्मादुपद्रवं त्वरमाणोऽभिबाधेत||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (41) · Śloka 41
సర్వాయతనసముత్థం సర్వలింగవ్యాపినం సర్వధాత్వనుసారిణమాశుకారిణం మహాత్యయికమితి సన్నిపాతవిసర్పమచికిత్స్యం విద్యాత్||41||
View original
सर्वायतनसमुत्थं सर्वलिङ्गव्यापिनं सर्वधात्वनुसारिणमाशुकारिणं महात्ययिकमिति सन्निपातविसर्पमचिकित्स्यं विद्यात्||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (42) · Śloka 42
తత్ర వాతపిత్తశ్లేష్మనిమిత్తా విసర్పాస్త్రయః సాధ్యా భవంతి; అగ్నికర్దమాఖ్యౌ పునరనుపసృష్టే మర్మణి అనుపగతే వా సిరాస్నాయుమాంసక్లేదే సాధారణక్రియాభిరుభావేవాభ్యస్యమానౌ ప్రశాంతిమాపద్యేయాతాం, అనాదరోపక్రాంతః పునస్తయోరన్యతరో హన్యాద్దేహమాశ్వేవాశీవిషవత్; తథా గ్రంథివిసర్పమజాతోపద్రవమారభేత చికిత్సితుం, ఉపద్రవోపద్రుతం త్వేనం పరిహరేత్; సన్నిపాతజం తు సర్వధాత్వనుసారిత్వాదాశుకారిత్వాద్విరుద్ధోపక్రమత్వాచ్చాసాధ్యం విద్యాత్||42||
View original
तत्र वातपित्तश्लेष्मनिमित्ता विसर्पास्त्रयः साध्या भवन्ति; अग्निकर्दमाख्यौ पुनरनुपसृष्टे मर्मणि अनुपगते वा सिरास्नायुमांसक्लेदे साधारणक्रियाभिरुभावेवाभ्यस्यमानौ प्रशान्तिमापद्येयाताम्, अनादरोपक्रान्तः पुनस्तयोरन्यतरो हन्याद्देहमाश्वेवाशीविषवत्; तथा ग्रन्थिविसर्पमजातोपद्रवमारभेत चिकित्सितुम्, उपद्रवोपद्रुतं त्वेनं परिहरेत्; सन्निपातजं तु सर्वधात्वनुसारित्वादाशुकारित्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वाच्चासाध्यं विद्यात्||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (43-49) · Śloka 49
తత్ర సాధ్యానాం సాధనమనువ్యాఖ్యాస్యామః||43|| లంఘనోల్లేఖనే శస్తే తిక్తకానాం చ సేవనం| కఫస్థానగతే సామే రూక్షశీతైః ప్రలేపయేత్||44|| పిత్తస్థానగతేఽప్యేతత్ సామే కుర్యాచ్చికిత్సితం| శోణితస్యావసేకం చ విరేకం చ విశేషతః||45|| మారుతాశయసంభూతేఽప్యాదితః స్యాద్విరూక్షణం| రక్తపిత్తాన్వయేఽప్యాదౌ స్నేహనం న హితం మతం||46|| వాతోల్బణే తిక్తఘృతం పైత్తికే చ ప్రశస్యతే| లఘుదోషే, మహాదోషే పైత్తికే స్యాద్విరేచనం||47|| న ఘృతం బహుదోషాయ దేయం యన్న విరేచయేత్| తేన దోషో హ్యుపష్టబ్ధస్త్వఙ్మాంసరుధిరం పచేత్||48|| తస్మాద్విరేకమేవాదౌ శస్తం విద్యాద్విసర్పిణః| రుధిరస్యావసేకం చ తద్ధ్యస్యాశ్రయసంజ్ఞితం||49||
View original
तत्र साध्यानां साधनमनुव्याख्यास्यामः||४३|| लङ्घनोल्लेखने शस्ते तिक्तकानां च सेवनम्| कफस्थानगते सामे रूक्षशीतैः प्रलेपयेत्||४४|| पित्तस्थानगतेऽप्येतत् सामे कुर्याच्चिकित्सितम्| शोणितस्यावसेकं च विरेकं च विशेषतः||४५|| मारुताशयसम्भूतेऽप्यादितः स्याद्विरूक्षणम्| रक्तपित्तान्वयेऽप्यादौ स्नेहनं न हितं मतम्||४६|| वातोल्बणे तिक्तघृतं पैत्तिके च प्रशस्यते| लघुदोषे, महादोषे पैत्तिके स्याद्विरेचनम्||४७|| न घृतं बहुदोषाय देयं यन्न विरेचयेत्| तेन दोषो ह्युपष्टब्धस्त्वङ्मांसरुधिरं पचेत्||४८|| तस्माद्विरेकमेवादौ शस्तं विद्याद्विसर्पिणः| रुधिरस्यावसेकं च तद्ध्यस्याश्रयसञ्ज्ञितम्||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (50-53) · Śloka 53
ఇతి వీసర్పనుత్ ప్రోక్తం సమాసేన చికిత్సితం| ఏతదేవ పునః సర్వం వ్యాసతః సంప్రవక్ష్యతే||50|| మదనం మధుకం నింబం వత్సకస్య ఫలాని చ| వమనం సంప్రదాతవ్యం విసర్పే కఫపిత్తజే||51|| పటోలపిచుమర్దాభ్యాం పిప్పల్యా మదనేన చ| విసర్పే వమనం శస్తం తథా చేంద్రయవైః సహ||52|| యాంశ్చ యోగాన్ ప్రవక్ష్యాభి కల్పేషు కఫపిత్తినాం| విసర్పిణాం ప్రయోజ్యాస్తే దోషనిర్హరణాః శివాః||53||
View original
इति वीसर्पनुत् प्रोक्तं समासेन चिकित्सितम्| एतदेव पुनः सर्वं व्यासतः सम्प्रवक्ष्यते||५०|| मदनं मधुकं निम्बं वत्सकस्य फलानि च| वमनं सम्प्रदातव्यं विसर्पे कफपित्तजे||५१|| पटोलपिचुमर्दाभ्यां पिप्पल्या मदनेन च| विसर्पे वमनं शस्तं तथा चेन्द्रयवैः सह||५२|| यांश्च योगान् प्रवक्ष्याभि कल्पेषु कफपित्तिनाम्| विसर्पिणां प्रयोज्यास्ते दोषनिर्हरणाः शिवाः||५३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (54-61) · Śloka 61
ముస్తనింబపటోలానాం చందనోత్పలయోరపి| సారివామలకోశీరముస్తానాం వా విచక్షణః||54|| కషాయాన్ పాయయేద్వైద్యః సిద్ధాన్ వీసర్పనాశనాన్| కిరాతతిక్తకం లోధ్రం చందనం సదురాలభం||55|| నాగరం పద్మకింజల్కముత్పలం సబిభీతకం| మధుకం నాగపుష్పం చ దద్యాద్వీసర్పశాంతయే||56|| ప్రపౌండరీకం మధుకం పద్మకింజల్కముత్పలం| నాగపుష్పం చ లోధ్రం చ తేనైవ విధినా పిబేత్||57|| ద్రాక్షాం పర్పటకం శుంఠీం గుడూచీం ధన్వయాసకం| నిశాపర్యుషితం దద్యాత్తృష్ణావీసర్పశాంతయే||58|| పటోలం పిచుమర్దం చ దార్వీం కటుకరోహిణీం| యష్ట్యాహ్వాం త్రాయమాణాం చ దద్యాద్వీసర్పశాంతయే||59|| పటోలాదికషాయం వా పిబేత్త్రిఫలయా సహ| మసూరవిదలైర్యుక్తం ఘృతమిశ్రం ప్రదాపయేత్||60|| పటోలపత్రముద్గానాం రసమామలకస్య చ| పాయయేత ఘృతోన్మిశ్రం నరం వీసర్పపీడితం||61||
View original
मुस्तनिम्बपटोलानां चन्दनोत्पलयोरपि| सारिवामलकोशीरमुस्तानां वा विचक्षणः||५४|| कषायान् पाययेद्वैद्यः सिद्धान् वीसर्पनाशनान्| किराततिक्तकं लोध्रं चन्दनं सदुरालभम्||५५|| नागरं पद्मकिञ्जल्कमुत्पलं सबिभीतकम्| मधुकं नागपुष्पं च दद्याद्वीसर्पशान्तये||५६|| प्रपौण्डरीकं मधुकं पद्मकिञ्जल्कमुत्पलम्| नागपुष्पं च लोध्रं च तेनैव विधिना पिबेत्||५७|| द्राक्षां पर्पटकं शुण्ठीं गुडूचीं धन्वयासकम्| निशापर्युषितं दद्यात्तृष्णावीसर्पशान्तये||५८|| पटोलं पिचुमर्दं च दार्वीं कटुकरोहिणीम्| यष्ट्याह्वां त्रायमाणां च दद्याद्वीसर्पशान्तये||५९|| पटोलादिकषायं वा पिबेत्त्रिफलया सह| मसूरविदलैर्युक्तं घृतमिश्रं प्रदापयेत्||६०|| पटोलपत्रमुद्गानां रसमामलकस्य च| पाययेत घृतोन्मिश्रं नरं वीसर्पपीडितम्||६१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (62-67) · Śloka 68
యచ్చ సర్పిర్మహాతిక్తం పిత్తకుష్ఠనిబర్హణం| నిర్దిష్టం తదపి ప్రాజ్ఞో దద్యాద్వీసర్పశాంతయే||62|| త్రాయమాణాఘృతం సిద్ధం గౌల్మికే యదుదాహృతం| విసర్పాణాం ప్రశాంత్యర్థం దద్యాత్తదపి బుద్ధిమాన్||63|| త్రివృచ్చూర్ణం సమాలోడ్య సర్పిషా పయసాఽపి వా| ఘర్మాంబునా వా సంయోజ్య మృద్వీకానాం రసేన వా||64|| విరేకార్థం ప్రయోక్తవ్యం సిద్ధం వీసర్పనాశనం| త్రాయమాణాశృతం వాఽపి పయో దద్యాద్విరేచనం||65|| త్రిఫలారససంయుక్తం సర్పిస్త్రివృతయా సహ| ప్రయోక్తవ్యం విరేకార్థం విసర్పజ్వరనాశనం||66|| రసమామలకానాం వా ఘృతమిశ్రం ప్రదాపయేత్| స ఏవ గురుకోష్ఠాయ త్రివృచ్చూర్ణయుతో హితః||67|| దోషే కోష్ఠగతే భూయ ఏతత్ కుర్యాచ్చికిత్సితం|68|
View original
यच्च सर्पिर्महातिक्तं पित्तकुष्ठनिबर्हणम्| निर्दिष्टं तदपि प्राज्ञो दद्याद्वीसर्पशान्तये||६२|| त्रायमाणाघृतं सिद्धं गौल्मिके यदुदाहृतम्| विसर्पाणां प्रशान्त्यर्थं दद्यात्तदपि बुद्धिमान्||६३|| त्रिवृच्चूर्णं समालोड्य सर्पिषा पयसाऽपि वा| घर्माम्बुना वा संयोज्य मृद्वीकानां रसेन वा||६४|| विरेकार्थं प्रयोक्तव्यं सिद्धं वीसर्पनाशनम्| त्रायमाणाशृतं वाऽपि पयो दद्याद्विरेचनम्||६५|| त्रिफलारससंयुक्तं सर्पिस्त्रिवृतया सह| प्रयोक्तव्यं विरेकार्थं विसर्पज्वरनाशनम्||६६|| रसमामलकानां वा घृतमिश्रं प्रदापयेत्| स एव गुरुकोष्ठाय त्रिवृच्चूर्णयुतो हितः||६७|| दोषे कोष्ठगते भूय एतत् कुर्याच्चिकित्सितम्|६८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (68-70) · Śloka 70
శాఖాదుష్టే తు రుధిరే రక్తమేవాదితో హరేత్||68|| భిషగ్వాతాన్వితం రక్తం విషాణేన వినిర్హరేత్| పిత్తాన్వితం జలౌకోభిః, కఫాన్వితమలాబుభిః||69|| యథాసన్నం వికారస్య వ్యధయేదాశు వా సిరాం| త్వఙ్మాంసస్నాయుసంక్లేదో రక్తక్లేదాద్ధి జాయతే||70||
View original
शाखादुष्टे तु रुधिरे रक्तमेवादितो हरेत्||६८|| भिषग्वातान्वितं रक्तं विषाणेन विनिर्हरेत्| पित्तान्वितं जलौकोभिः, कफान्वितमलाबुभिः||६९|| यथासन्नं विकारस्य व्यधयेदाशु वा सिराम्| त्वङ्मांसस्नायुसङ्क्लेदो रक्तक्लेदाद्धि जायते||७०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (71-97) · Śloka 98
అంతఃశరీరే సంశుద్ధే దోషే త్వఙ్మాంససంశ్రితే| ఆదితో వాఽల్పదోషాణాం క్రియా బాహ్యా ప్రవక్ష్యతే||71|| ఉదుంబరత్వఙ్మధుకం పద్మకింజల్కముత్పలం| నాగపుష్పం ప్రియంగుశ్చ ప్రదేహః సఘృతో హితః||72|| న్యగ్రోధపాదాస్తరుణాః కదలీగర్భసంయుతాః| బిసగ్రంథిశ్చ లేపః స్యాచ్ఛతధౌతఘృతాప్లుతః||73|| కాలీయం మధుకం హేమ వన్యం చందనపద్మకౌ| ఏలా మృణాలం ఫలినీ ప్రలేపః స్యాద్ధృతాప్లుతః||74|| శాద్వలం చ మృణాలం చ శంఖం చందనముత్పలం| వేతసస్య చ మూలాని ప్రదేహః స్యాత్ సతండులః||75|| సారివా పద్మకింజల్కముశీరం నీలముత్పలం| మంజిష్ఠా చందనం లోధ్రమభయా చ ప్రలేపనం||76|| నలదం చ హరేణుశ్చ లోధ్రం మధుకపద్మకౌ | దూర్వా సర్జరసశ్చైవ సఘృతం స్యాత్ ప్రలేపనం||77|| యావకాః సక్తవశ్చైవ సర్పిషా సహ యోజితాః| ప్రదేహో మధుకం వీరా సఘృతా యవసక్తవః||78|| బలాముత్పలశాలూకం వీరామగురుచందనం| కుర్యాదాలేపనం వైద్యో మృణాలం చ బిసాన్వితం||79|| యవచూర్ణం సమధుకం సఘృతం చ ప్రలేపనం| హరేణవో మసురాశ్చ సముద్గాః శ్వేతశాలయః||80|| పృథక్ పృథక్ ప్రదేహాః స్యుః సర్వే వా సర్పిషా సహ| పద్మినీకర్దమః శీతో మౌక్తికం పిష్టమేవ వా||81|| శంఖః ప్రవాలః శుక్తిర్వా గైరికం వా ఘృతాప్లుతం| (పృథగేతే ప్రదేహాశ్చ హితా జ్ఞేయా విసర్పిణాం )| ప్రపౌండరీకం మధుకం బలా శాలూకముత్పలం||82|| న్యగ్రోధపత్రదుగ్ధీకే సఘృతం స్యాత్ ప్రలేపనం| బిసాని చ మృణాలం చ సఘృతాశ్చ కశేరుకాః||83|| శతావరీవిదార్యోశ్చ కందౌ ధౌతఘృతాప్లుతౌ| శైవాలం నలమూలాని గోజిహ్వా వృషకర్ణికా||84|| ఇంద్రాణిశాకం సఘృతం శిరీషత్వగ్బలాఘృతం | న్యగ్రోధోదుంబరప్లక్షవేతసాశ్వత్థపల్లవైః||85|| త్వక్కల్కైర్బహుసర్పిర్భిః శీతైరాలేపనం హితం| ప్రదేహాః సర్వ ఏవైతే వాతపిత్తోల్బణే శుభాః||86|| సకఫే తు ప్రవక్ష్యామి ప్రదేహానపరాన్ హితాన్| త్రిఫలాం పద్మకోశీరం సమంగాం కరవీరకం||87|| నలమూలాన్యనంతాం చ ప్రదేహముపకల్పయేత్| ఖదిరం సప్తపర్ణం చ ముస్తమారగ్వధం ధవం||88|| కురంటకం దేవదారు దద్యాదాలేపనం భిషక్| ఆరగ్వధస్య పత్రాణి త్వచం శ్లేష్మాతకస్య చ||89|| ఇంద్రాణిశాకం కాకాహ్వాం శిరీషకుసుమాని చ| శైవాలం నలమూలాని వీరాం గంధప్రియంగుకాం||90|| త్రిఫలాం మధుకం వీరాం శిరీషకుసుమాని చ| ప్రపౌండరీకం హ్రీబేరం దార్వీత్వఙ్మధుకం బలాం||91|| పృథగాలేపనం కుర్యాద్ద్వంద్వశః సర్వశోఽపి వా| ప్రదేహాః సర్వ ఏవైతే దేయాః స్వల్పఘృతాప్లుతాః||92|| వాతపిత్తోల్బణే యే తు ప్రదేహాస్తే ఘృతాధికాః| ఘృతేన శతధౌతేన ప్రదిహ్యాత్ కేవలేన వా||93|| ఘృతమండేన శీతేన పయసా మధుకాంబునా| పంచవల్కకషాయేణ సేచయేచ్ఛీతలేన వా||94|| వాతాసృక్పిత్తబహులం విసర్పం బహుశో భిషక్| సేచనాస్తే ప్రదేహా యే త ఏవ ఘృతసాధనాః||95|| తే చూర్ణయోగా వీసర్పవ్రణానామవచూర్ణనాః| దూర్వాస్వరససిద్ధం చ ఘృతం స్యాద్వ్రణరోపణం||96|| దార్వీత్వఙ్మధుకం లోధ్రం కేశరం చావచూర్ణనం| పటోలః పిచుమర్దశ్చ త్రిఫలా మధుకోత్పలే||97|| ఏతత్ ప్రక్షాలనం సర్పిర్వ్రణచూర్ణం ప్రలేపనం|98|
View original
अन्तःशरीरे संशुद्धे दोषे त्वङ्मांससंश्रिते| आदितो वाऽल्पदोषाणां क्रिया बाह्या प्रवक्ष्यते||७१|| उदुम्बरत्वङ्मधुकं पद्मकिञ्जल्कमुत्पलम्| नागपुष्पं प्रियङ्गुश्च प्रदेहः सघृतो हितः||७२|| न्यग्रोधपादास्तरुणाः कदलीगर्भसंयुताः| बिसग्रन्थिश्च लेपः स्याच्छतधौतघृताप्लुतः||७३|| कालीयं मधुकं हेम वन्यं चन्दनपद्मकौ| एला मृणालं फलिनी प्रलेपः स्याद्धृताप्लुतः||७४|| शाद्वलं च मृणालं च शङ्खं चन्दनमुत्पलम्| वेतसस्य च मूलानि प्रदेहः स्यात् सतण्डुलः||७५|| सारिवा पद्मकिञ्जल्कमुशीरं नीलमुत्पलम्| मञ्जिष्ठा चन्दनं लोध्रमभया च प्रलेपनम्||७६|| नलदं च हरेणुश्च लोध्रं मधुकपद्मकौ | दूर्वा सर्जरसश्चैव सघृतं स्यात् प्रलेपनम्||७७|| यावकाः सक्तवश्चैव सर्पिषा सह योजिताः| प्रदेहो मधुकं वीरा सघृता यवसक्तवः||७८|| बलामुत्पलशालूकं वीरामगुरुचन्दनम्| कुर्यादालेपनं वैद्यो मृणालं च बिसान्वितम्||७९|| यवचूर्णं समधुकं सघृतं च प्रलेपनम्| हरेणवो मसुराश्च समुद्गाः श्वेतशालयः||८०|| पृथक् पृथक् प्रदेहाः स्युः सर्वे वा सर्पिषा सह| पद्मिनीकर्दमः शीतो मौक्तिकं पिष्टमेव वा||८१|| शङ्खः प्रवालः शुक्तिर्वा गैरिकं वा घृताप्लुतम्| (पृथगेते प्रदेहाश्च हिता ज्ञेया विसर्पिणाम् )| प्रपौण्डरीकं मधुकं बला शालूकमुत्पलम्||८२|| न्यग्रोधपत्रदुग्धीके सघृतं स्यात् प्रलेपनम्| बिसानि च मृणालं च सघृताश्च कशेरुकाः||८३|| शतावरीविदार्योश्च कन्दौ धौतघृताप्लुतौ| शैवालं नलमूलानि गोजिह्वा वृषकर्णिका||८४|| इन्द्राणिशाकं सघृतं शिरीषत्वग्बलाघृतम् | न्यग्रोधोदुम्बरप्लक्षवेतसाश्वत्थपल्लवैः||८५|| त्वक्कल्कैर्बहुसर्पिर्भिः शीतैरालेपनं हितम्| प्रदेहाः सर्व एवैते वातपित्तोल्बणे शुभाः||८६|| सकफे तु प्रवक्ष्यामि प्रदेहानपरान् हितान्| त्रिफलां पद्मकोशीरं समङ्गां करवीरकम्||८७|| नलमूलान्यनन्तां च प्रदेहमुपकल्पयेत्| खदिरं सप्तपर्णं च मुस्तमारग्वधं धवम्||८८|| कुरण्टकं देवदारु दद्यादालेपनं भिषक्| आरग्वधस्य पत्राणि त्वचं श्लेष्मातकस्य च||८९|| इन्द्राणिशाकं काकाह्वां शिरीषकुसुमानि च| शैवालं नलमूलानि वीरां गन्धप्रियङ्गुकाम्||९०|| त्रिफलां मधुकं वीरां शिरीषकुसुमानि च| प्रपौण्डरीकं ह्रीबेरं दार्वीत्वङ्मधुकं बलाम्||९१|| पृथगालेपनं कुर्याद्द्वन्द्वशः सर्वशोऽपि वा| प्रदेहाः सर्व एवैते देयाः स्वल्पघृताप्लुताः||९२|| वातपित्तोल्बणे ये तु प्रदेहास्ते घृताधिकाः| घृतेन शतधौतेन प्रदिह्यात् केवलेन वा||९३|| घृतमण्डेन शीतेन पयसा मधुकाम्बुना| पञ्चवल्ककषायेण सेचयेच्छीतलेन वा||९४|| वातासृक्पित्तबहुलं विसर्पं बहुशो भिषक्| सेचनास्ते प्रदेहा ये त एव घृतसाधनाः||९५|| ते चूर्णयोगा वीसर्पव्रणानामवचूर्णनाः| दूर्वास्वरससिद्धं च घृतं स्याद्व्रणरोपणम्||९६|| दार्वीत्वङ्मधुकं लोध्रं केशरं चावचूर्णनम्| पटोलः पिचुमर्दश्च त्रिफला मधुकोत्पले||९७|| एतत् प्रक्षालनं सर्पिर्व्रणचूर्णं प्रलेपनम्|९८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (98-107) · Śloka 107
ప్రదేహాః సర్వ ఏవైతే కర్తవ్యాః సంప్రసాదనాః ||98|| క్షణే క్షణే ప్రయోక్తవ్యాః పూర్వముద్ధృత్య లేపనం| అధావనోద్ధృతే పూర్వే ప్రదేహా బహుశోఽఘనాః||99|| దేయాః ప్రదేహాః కఫజే పర్యాధానోద్ధృతే ఘనాః| త్రిభాగాంగుష్ఠమాత్రః స్యాత్ ప్రలేపః కల్కపేషితః||100|| నాతిస్నిగ్ధో న రూక్షశ్చ న పిండో న ద్రవః సమః| న చ పర్యుషితం లేపం కదాచిదవచారయేత్||101|| న చ తేనైవ లేపేన పునర్జాతు ప్రలేపయేత్| క్లేదవీసర్పశూలాని సోష్ణాభావాత్ ప్రవర్తయేత్||102|| లేపో హ్యుపరి పట్టస్య కృతః స్వేదయతి వ్రణం| స్వేదజాః పిడకాస్తస్య కండూశ్చైవోపజాయతే||103|| ఉపర్యుపరి లేపస్య లేపో యద్యవచార్యతే| తానేవ దోషాంజనయేత్ పట్టస్యోపరి యాన్ కృతః||104|| అతిస్నిగ్ధోఽతిద్రవశ్చ లేపో యద్యవచార్యతే| త్వచి న శ్లిష్యతే సమ్యఙ్న దోషం శమయత్యపి||105|| తన్వాలిప్తం న కుర్వీత సంశుష్కో హ్యాపుటాయతే| న చౌషధిరసో వ్యాధిం ప్రాప్నోత్యపి చ శుష్యతి||106|| తన్వాలిప్తేన యే దోషాస్తానేవ జనయేద్భృశం| సంశుష్కః పీడయేద్వ్యాధిం నిఃస్నేహో హ్యవచారితః||107||
View original
प्रदेहाः सर्व एवैते कर्तव्याः सम्प्रसादनाः ||९८|| क्षणे क्षणे प्रयोक्तव्याः पूर्वमुद्धृत्य लेपनम्| अधावनोद्धृते पूर्वे प्रदेहा बहुशोऽघनाः||९९|| देयाः प्रदेहाः कफजे पर्याधानोद्धृते घनाः| त्रिभागाङ्गुष्ठमात्रः स्यात् प्रलेपः कल्कपेषितः||१००|| नातिस्निग्धो न रूक्षश्च न पिण्डो न द्रवः समः| न च पर्युषितं लेपं कदाचिदवचारयेत्||१०१|| न च तेनैव लेपेन पुनर्जातु प्रलेपयेत्| क्लेदवीसर्पशूलानि सोष्णाभावात् प्रवर्तयेत्||१०२|| लेपो ह्युपरि पट्टस्य कृतः स्वेदयति व्रणम्| स्वेदजाः पिडकास्तस्य कण्डूश्चैवोपजायते||१०३|| उपर्युपरि लेपस्य लेपो यद्यवचार्यते| तानेव दोषाञ्जनयेत् पट्टस्योपरि यान् कृतः||१०४|| अतिस्निग्धोऽतिद्रवश्च लेपो यद्यवचार्यते| त्वचि न श्लिष्यते सम्यङ्न दोषं शमयत्यपि||१०५|| तन्वालिप्तं न कुर्वीत संशुष्को ह्यापुटायते| न चौषधिरसो व्याधिं प्राप्नोत्यपि च शुष्यति||१०६|| तन्वालिप्तेन ये दोषास्तानेव जनयेद्भृशम्| संशुष्कः पीडयेद्व्याधिं निःस्नेहो ह्यवचारितः||१०७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (108-114) · Śloka 114
అన్నపానాని వక్ష్యామి విసర్పాణాం నివృత్తయే| లంఘితేభ్యో హితో మంథో రూక్షః సక్షౌద్రశర్కరః||108|| మధురః కించిదమ్లో వా దాడిమామలకాన్వితః| సపరూషకమృద్వీకః సఖర్జూరః శృతాంబునా||109|| తర్పణైర్యవశాలీనాం సస్నేహా చావలేహికా| జీర్ణే పురాణశాలీనాం యూషైర్భుంజీత భోజనం||110|| ముద్గాన్మసూరాంశ్చణకాన్ యూషార్థముపకల్పయేత్| అనమ్లాన్ దాడిమామ్లాన్ వా పటోలామలకైః సహ||111|| జాంగలానాం చ మాంసానాం రసాంస్తస్యోపకల్పయేత్| రూక్షాన్ పరూషకద్రాక్షాదాడిమామలకాన్వితాన్||112|| రక్తాః శ్వేతా మహాహ్వాశ్చ శాలయః షష్టికైః సహ| భోజనార్థే ప్రశస్యంతే పురాణాః సుపరిస్రుతాః||113|| యవగోధూమశాలీనాం సాత్మ్యాన్యేవ ప్రదాపయేత్| యేషాం నాత్యుచితః శాలిర్నరా యే చ కఫాధికాః||114||
View original
अन्नपानानि वक्ष्यामि विसर्पाणां निवृत्तये| लङ्घितेभ्यो हितो मन्थो रूक्षः सक्षौद्रशर्करः||१०८|| मधुरः किञ्चिदम्लो वा दाडिमामलकान्वितः| सपरूषकमृद्वीकः सखर्जूरः शृताम्बुना||१०९|| तर्पणैर्यवशालीनां सस्नेहा चावलेहिका| जीर्णे पुराणशालीनां यूषैर्भुञ्जीत भोजनम्||११०|| मुद्गान्मसूरांश्चणकान् यूषार्थमुपकल्पयेत्| अनम्लान् दाडिमाम्लान् वा पटोलामलकैः सह||१११|| जाङ्गलानां च मांसानां रसांस्तस्योपकल्पयेत्| रूक्षान् परूषकद्राक्षादाडिमामलकान्वितान्||११२|| रक्ताः श्वेता महाह्वाश्च शालयः षष्टिकैः सह| भोजनार्थे प्रशस्यन्ते पुराणाः सुपरिस्रुताः||११३|| यवगोधूमशालीनां सात्म्यान्येव प्रदापयेत्| येषां नात्युचितः शालिर्नरा ये च कफाधिकाः||११४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (115) · Śloka 115
విదాహీన్యన్నపానాని విరుద్ధం స్వపనం దివా| క్రోధవ్యాయామసూర్యాగ్నిప్రవాతాంశ్చ వివర్జయేత్||115||
View original
विदाहीन्यन्नपानानि विरुद्धं स्वपनं दिवा| क्रोधव्यायामसूर्याग्निप्रवातांश्च विवर्जयेत्||११५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (116-117) · Śloka 117
కుర్యాచ్చికిత్సితాదస్మాచ్ఛీతప్రాయాణి పైత్తికే| రూక్షప్రాయాణి కఫజే స్నైహికాన్యనిలాత్మకే||116|| వాతపిత్తప్రశమనమగ్నివీసర్పణే హితం| కఫపిత్తప్రశమనం ప్రాయః కర్దమసంజ్ఞితే||117||
View original
कुर्याच्चिकित्सितादस्माच्छीतप्रायाणि पैत्तिके| रूक्षप्रायाणि कफजे स्नैहिकान्यनिलात्मके||११६|| वातपित्तप्रशमनमग्निवीसर्पणे हितम्| कफपित्तप्रशमनं प्रायः कर्दमसञ्ज्ञिते||११७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (118-138) · Śloka 138
రక్తపిత్తోత్తరం దృష్ట్వా గ్రంథివీసర్పమాదితః| రూక్షణైర్లంఘనైః సేకైః ప్రదేహైః పాంచవల్కలైః||118|| సిరామోక్షైర్జలౌకోభిర్వమనైః సవిరేచనైః| ఘృతైః కషాయతిక్తైశ్చ కాలజ్ఞః సముపాచరేత్||119|| ఊర్ధ్వం చాధశ్చ శుద్ధాయ రక్తే చాప్యవసేచితే| వాతశ్లేష్మహరం కర్మ గ్రంథివీసర్పిణే హితం||120|| ఉత్కారికాభిరుష్ణాభిరుపనాహః ప్రశస్యతే| స్నిగ్ధాభిర్వేశవారైర్వా గ్రంథివీసర్పశూలినాం||121|| దశమూలోపసిద్ధేన తైలేనోష్ణేన సేచయేత్| కుష్ఠతైలేన చోష్ణేన పాక్యక్షారయుతేన చ||122|| గోమూత్రైః పత్రనిర్యూహైరుష్ణైర్వా పరిషేచయేత్| సుఖోష్ణయా ప్రదిహ్యాద్వా పిష్టయా చాశ్వగంధయా||123|| శుష్కమూలకకల్కేన నక్తమాలత్వచాఽపి వా| బిభీతకత్వచాం వాఽపి కల్కేనోష్ణేన లేపయేత్||124|| బలాం నాగబలాం పథ్యాం భూర్జగ్రంథిం బిభీతకం| వంశపత్రాణ్యగ్నిమంథం కుర్యాద్గ్రంథిప్రలేపనం||125|| దంతీ చిత్రకమూలత్వక్ సుధార్కపయసీ గుడః| భల్లాతకాస్థి కాసీసం లేపో భింద్యాచ్ఛిలామపి||126|| బహిర్మార్గాస్థితం గ్రంథిం కిం పునః కఫసంభవం| దీర్ఘకాలస్థితం గ్రంథిం భింద్యాద్వా భేషజైరిమైః||127|| మూలకానాం కులత్థానాం యూషైః సక్షారదాడిమైః| గోధూమాన్నైర్యవాన్నైర్వా ససీధుమధుశర్కరైః||128|| సక్షౌద్రైర్వారుణీమండైర్మాతులుంగరసాన్వితైః| త్రిఫలాయాః ప్రయోగైశ్చ పిప్పలీక్షౌద్రసంయుతైః||129|| ముస్తభల్లాతశక్తూనాం ప్రయోగైర్మాక్షికస్య చ| దేవదారుగుడూచ్యోశ్చ ప్రయోగైర్గిరిజస్య చ||130|| ధూమైర్విరేకైః శిరసః పూర్వోక్తైర్గుల్మభేదనైః| అయోలవణపాషాణహేమతామ్రప్రపీడనైః||131|| ఆభిః క్రియాభిః సిద్ధాభిర్వివిధాభిర్బలీ స్థిరః| గ్రంథిః పాషాణకఠినో యదా నైవోపశామ్యతి||132|| అథాస్య దాహః క్షారేణ శరైర్హేమ్నాఽథ వా హితః| పాకిభిః పాచయిత్వా వా పాటయిత్వా సముద్ధరేత్||133|| మోక్షయేద్బహుశశ్చాస్య రక్తముత్క్లేశమాగతం| పునశ్చాపహృతే రక్తే వాతశ్లేష్మజిదౌషధం||134|| ధూమో విరేకః శిరసః స్వేదనం పరిమర్దనం| అప్రశామ్యతి దోషే చ పాచనం వా ప్రశస్యతే||135|| ప్రక్లిన్నం దాహపాకాభ్యాం భిషక్ శోధనరోపణైః| బాహ్యైశ్చాభ్యంతరైశ్చైవ వ్రణవత్ సముపాచరేత్||136|| కంపిల్లకం విడంగాని దార్వీం కారంజకం ఫలం| పిష్ట్వా తైలం విపక్తవ్యం గ్రంథివ్రణచికిత్సితం||137|| ద్వివ్రణీయోపదిష్టేన కర్మణా చాప్యుపాచరేత్| దేశకాలవిభాగజ్ఞో వ్రణాన్ వీసర్పజాన్ బుధః||138|| ఇతి గ్రంథివిసర్పచికిత్సా|
View original
रक्तपित्तोत्तरं दृष्ट्वा ग्रन्थिवीसर्पमादितः| रूक्षणैर्लङ्घनैः सेकैः प्रदेहैः पाञ्चवल्कलैः||११८|| सिरामोक्षैर्जलौकोभिर्वमनैः सविरेचनैः| घृतैः कषायतिक्तैश्च कालज्ञः समुपाचरेत्||११९|| ऊर्ध्वं चाधश्च शुद्धाय रक्ते चाप्यवसेचिते| वातश्लेष्महरं कर्म ग्रन्थिवीसर्पिणे हितम्||१२०|| उत्कारिकाभिरुष्णाभिरुपनाहः प्रशस्यते| स्निग्धाभिर्वेशवारैर्वा ग्रन्थिवीसर्पशूलिनाम्||१२१|| दशमूलोपसिद्धेन तैलेनोष्णेन सेचयेत्| कुष्ठतैलेन चोष्णेन पाक्यक्षारयुतेन च||१२२|| गोमूत्रैः पत्रनिर्यूहैरुष्णैर्वा परिषेचयेत्| सुखोष्णया प्रदिह्याद्वा पिष्टया चाश्वगन्धया||१२३|| शुष्कमूलककल्केन नक्तमालत्वचाऽपि वा| बिभीतकत्वचां वाऽपि कल्केनोष्णेन लेपयेत्||१२४|| बलां नागबलां पथ्यां भूर्जग्रन्थिं बिभीतकम्| वंशपत्राण्यग्निमन्थं कुर्याद्ग्रन्थिप्रलेपनम्||१२५|| दन्ती चित्रकमूलत्वक् सुधार्कपयसी गुडः| भल्लातकास्थि कासीसं लेपो भिन्द्याच्छिलामपि||१२६|| बहिर्मार्गास्थितं ग्रन्थिं किं पुनः कफसम्भवम्| दीर्घकालस्थितं ग्रन्थिं भिन्द्याद्वा भेषजैरिमैः||१२७|| मूलकानां कुलत्थानां यूषैः सक्षारदाडिमैः| गोधूमान्नैर्यवान्नैर्वा ससीधुमधुशर्करैः||१२८|| सक्षौद्रैर्वारुणीमण्डैर्मातुलुङ्गरसान्वितैः| त्रिफलायाः प्रयोगैश्च पिप्पलीक्षौद्रसंयुतैः||१२९|| मुस्तभल्लातशक्तूनां प्रयोगैर्माक्षिकस्य च| देवदारुगुडूच्योश्च प्रयोगैर्गिरिजस्य च||१३०|| धूमैर्विरेकैः शिरसः पूर्वोक्तैर्गुल्मभेदनैः| अयोलवणपाषाणहेमताम्रप्रपीडनैः||१३१|| आभिः क्रियाभिः सिद्धाभिर्विविधाभिर्बली स्थिरः| ग्रन्थिः पाषाणकठिनो यदा नैवोपशाम्यति||१३२|| अथास्य दाहः क्षारेण शरैर्हेम्नाऽथ वा हितः| पाकिभिः पाचयित्वा वा पाटयित्वा समुद्धरेत्||१३३|| मोक्षयेद्बहुशश्चास्य रक्तमुत्क्लेशमागतम्| पुनश्चापहृते रक्ते वातश्लेष्मजिदौषधम्||१३४|| धूमो विरेकः शिरसः स्वेदनं परिमर्दनम्| अप्रशाम्यति दोषे च पाचनं वा प्रशस्यते||१३५|| प्रक्लिन्नं दाहपाकाभ्यां भिषक् शोधनरोपणैः| बाह्यैश्चाभ्यन्तरैश्चैव व्रणवत् समुपाचरेत्||१३६|| कम्पिल्लकं विडङ्गानि दार्वीं कारञ्जकं फलम्| पिष्ट्वा तैलं विपक्तव्यं ग्रन्थिव्रणचिकित्सितम्||१३७|| द्विव्रणीयोपदिष्टेन कर्मणा चाप्युपाचरेत्| देशकालविभागज्ञो व्रणान् वीसर्पजान् बुधः||१३८|| इति ग्रन्थिविसर्पचिकित्सा|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 30 (139-140) · Śloka 140
య ఏవ విధిరుద్దిష్టో గ్రంథీనాం వినివృత్తయే| స ఏవ గలగండానాం కఫజానాం నివృత్తయే||139|| గలగండాస్తు వాతోత్థా యే కఫానుగతా నృణాం| ఘృతక్షీరకషాయాణామభ్యాసాన్న భవంతి తే||140||
View original
य एव विधिरुद्दिष्टो ग्रन्थीनां विनिवृत्तये| स एव गलगण्डानां कफजानां निवृत्तये||१३९|| गलगण्डास्तु वातोत्था ये कफानुगता नृणाम्| घृतक्षीरकषायाणामभ्यासान्न भवन्ति ते||१४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 31 (141-143) · Śloka 143
యానీహోక్తాని కర్మాణి విసర్పాణాం నివృత్తయే| ఏకతస్తాని సర్వాణి రక్తమోక్షణమేకతః||141|| విసర్పో న హ్యసంసృష్టో రక్తపిత్తేన జాయతే| తస్మాత్ సాధారణం సర్వముక్తమేతచ్చికిత్సితం||142|| విశేషో దోషవైషమ్యాన్న చ నోక్తః సమాసతః| సమాసవ్యాసనిర్దిష్టాం క్రియాం విద్వానుపాచరేత్||143||
View original
यानीहोक्तानि कर्माणि विसर्पाणां निवृत्तये| एकतस्तानि सर्वाणि रक्तमोक्षणमेकतः||१४१|| विसर्पो न ह्यसंसृष्टो रक्तपित्तेन जायते| तस्मात् साधारणं सर्वमुक्तमेतच्चिकित्सितम्||१४२|| विशेषो दोषवैषम्यान्न च नोक्तः समासतः| समासव्यासनिर्दिष्टां क्रियां विद्वानुपाचरेत्||१४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 32 (144-146) · Śloka 146
తత్ర శ్లోకాః- నిరుక్తం నామభేదాశ్చ దోషా దూష్యాణి హేతవః| ఆశ్రయో మార్గతశ్చైవ విసర్పగురులాఘవం||144|| లింగాన్యుపద్రవా యే చ యల్లక్షణ ఉపద్రవః| సాధ్యత్వం, న చ, సాధ్యానాం సాధనం చ యథాక్రమం||145|| ఇతి పిప్రక్షవే సిద్ధిమగ్నివేశాయ ధీమతే| పునర్వసురువాచేదం విసర్పాణాం చికిత్సితం||146||
View original
तत्र श्लोकाः- निरुक्तं नामभेदाश्च दोषा दूष्याणि हेतवः| आश्रयो मार्गतश्चैव विसर्पगुरुलाघवम्||१४४|| लिङ्गान्युपद्रवा ये च यल्लक्षण उपद्रवः| साध्यत्वं, न च, साध्यानां साधनं च यथाक्रमम्||१४५|| इति पिप्रक्षवे सिद्धिमग्निवेशाय धीमते| पुनर्वसुरुवाचेदं विसर्पाणां चिकित्सितम्||१४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 21
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే చికిత్సాస్థానే విసర్పచికిత్సితం నామైకవింశోఽధ్యాయః||21||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सास्थाने विसर्पचिकित्सितं नामैकविंशोऽध्यायः||२१||
🔊 Audio coming soon